Skip to main content

Full text of "Hugonis Grotii Annotationes in Novum Testamentum. Emendatius ed. [by P. Hofstede de Groot]."

See other formats 


Google 


This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world’s books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the publie domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that’s often difficult to discover. 


Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book’s long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 


Usage guidelines 
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 


publie and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 





We also ask that you: 


+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individual 
personal, non-commercial purposes. 





and we request that you use these files for 


+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google’s system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 


+ Maintain attribution The Google “watermark” you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 


+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we cant offer guidance on whether any specifie use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book’s appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 






About Google Book Search 


Google's mission is to organize the world’s information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world’s books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 
al[http://books. google. com/] 




















HUGONIS GROTTII 


ANNOTATIONES 


NOVUM TESTAMENTUM. 


DENUO EMENDATIUS EDITAE 


VALUMEN VI. 


- 
hand 


CONTINENS ANNQTATIONES 
BE. | 

PAULI EPISTOLAS 
AD 


ROMANOS, CORINTHIOS, GALATAS, 


III IS AP San 
GRONINGAB, 


Ex offcina W. ZUIDE MA, Bibliopolae. 


MDOCCKXEVIIL, 


LÔl. G, /4G 














ANNOTATIONES 


EPISTOLAM AD ROMANOS, 


' 
⸗ 

* a + 
| N 

pa ‚ ì 

‚ 
. 
4 


Epistolae Paulinge non temporis ordine: locatas dunt 
eb ijs, qui eas printi in unum volumen compegerant; 
sed pro dignitate eorum ad quos scriptae sunt, Ideo 
praecedunt quae ad Ecclesias, sequuntur quae sunt ad 
singulos. Et inter eas quae sunt ad Ecclesias, prima est 
quae ad Romanam, ob urbis eius maiestatem. Erat au- 
tem Romae initium quoddam Eectesiae factum primo; 
quomodo Antiochiae, a Christianis aliarum provinciarum, 
quos' illuc negotia perduxerant: auctkm deinde praedica= 
tione et miraculië Petri, quem Simonis Magi preecstigiae 
vi Divina réprimendae Romam 'tfaxérant circa initià 
Claudiani principatus, ut Veteres tradidere, Quaeri son 
let cur Romanis scribens Paulus ‘Graece -potius scripserit 
quam Latine. Credo ideo factum, quod et ipse et scriba 
eius Tertius fiomine, quanquam ‘forte Latini sermonis 
non plane ignari, Graece tamen rectius, ille ‘dictaret, hic 
scriberet, quam Latine: et quod Graeca lingua Romanis 

A2 ‘ _om- 


5 IN EPIST. AD ROM. 


"omnibus, etiam feminis, ut ex Tuvenali discimus, in usu 
esset quotidiano, peregrinis vero Romae morantibus no- 
tior quam Romana, Accedebat quod haec epistola quan- 
quam Romanis proprie missa, ita omnia eontinebat Re- 
ligionis Christianae munimenta ‚ ut dignissima esset cu- 
ius exempla etiam ad alias Eéclesias mitterentar. Graeca 
autem, at Cicero ait pro Archia, legantur in omnibas 
ferme gentibus, Latina suis finibas exiguis sane conti- 
nentur. Corintho scriptam hanc epistolam probat Orige- 
nes, non ex illis annotationibus quae in quibasdam co- 
dicibus post finem Epistolarum scriptae leguntar (eae 
enim nec antiquae sunt, mec in omnibus libris reperi- 
untur, neque in quibus reperiuntur eaedem sunt) sed 
argumentis ex ipsa epistola depromptis. Quia scilicet 
mittitur epistola per Phoeben Diaconissam Ecclesiae quae 
erat Cenchreis, porta Corinthiorum: quia inter eos qui 
tum Paulo aderant, et quorum nomine Romanos salutat, 
erat Caius quem Corinthium fuisse discimas 1 Cor. 1: 14, 
et Erastas quem et ipsum fuisse Corinthium discimus 2 
Tim. 4: 20. Scripta autem est non primo Pauli adventu 
Corinthum, sed altero, cuius mentio Act. 19: 21. Evin- 
citar id collato isto loco cum eo qui est infra 15: 24; 
utrobique enim eiasdem itineris quod Hierosolyma Paulus 
instituerat, fit mentio: et quia in hac epistola additur 
‘id iter inter alia eo pertinere, ut Paulus. subsidia paupe- 
ribus Hierosolymitanis adferret, inde collegit Chrysosto- 
mus duas quae sunt ad Corinthios prius fuisse scriptas. 
quia 1 Cor. 16: 1 et: Cor. g: 1, 2 illa snbsidia praepa- 
rantur, Multa esse nom obvii sensus in scriptis Paulini: 
docemur à Petr, 3: 16. Causa eius rei, partim communi: 
Paulo cum Apostolis caeteris , sermo ascilicet eins Grae 
cus multa logaendi genera de Hebraismo aut etiam ec 
qui tum in usu erat populari Syriasmo trahens, partin 
Paulo propria, sermo nimirum saepe abruptus, saep 
intercisus, nec tam fluens praemeditato ordine, quan 
impeta quodam, ut quidque in mentem venerat, ruens 
deinde veterum ac novorum inter Hebraeos Magistrorun 
sententiae obiter magis attactae apud eos quibus nota 
essent, quam explicatae: de quibus. omnibus vide Hiero 
nymum quaestione ad Algasiam decima, Hanc autem a 

Ro 


IN EPIST. AD ROM. 5 


Romanos epístolam plus habere confragosi quam oacteras; 
notat Origenes eo loco qui in Philocaliae relatus est ca- 
put nonum: dicit enim videri Paulum non instare pro- 
posito, quod scilicet saepe ab incoepto sermone in’ alte- 
rum tfransvolet, Ad difficultates alias in hac Epistola et 
haec accedit, quod obiectiones Iudaeornm, ad quae re- 
spondet, non evolvit, sed, ut illis quibus scribebat satie 
_coguitas, icta transverberat; et quod generaliter.enun= 
tiat ea quae vera sunt dsl so sroÂö [plerumque], quod 
manifestissimum est 5: 10, sed et ad alia pari iure por- 
rigì debet. Et tamen Veteres, praesertim Chrysostomus, 
multam de Paulino spirita trahens, plerumque huius Be 
pislolae sensus satis bene sunt dssecuti: novi Scriptores 
magnam lucem polliciti plus ecaliginis intulere. Fidem 
qnidam hic interpretati sunt persuasionem qua quis- credit 
lesum pro se nominatim et ad salutem omnimode ipei 
pariendam, esse mortuum, sive quod apud illos eoderm 
recidit, se esse praedestinatum; cum contra Paulas mul 
tis locis Christum pro omnibus esse. mortuum doceat, nee 
que talis quam illi praedicant fides quicquam in se ha- 
beat veri aut utilis. Alii per. Adem intelligunt omnem 
illam. quae Euengelio exhibetur obedientiam, Atqui neo 
hoc cum Pauli Jlocatione congruit, is enim dilectionem 
praefert fidei 1 Cor: 13: 13, et frdem dicit opus suum 
per dilectionem exsequi, Gal. 5: 6, aperte a fide dilec- 
tionem, quae praecípua pars est illius obedientiae, dis- 
tinguens., Re ipsa fides # epistolis Paulinis et in illa 
ad Hebraeos est existimatio magnifice sentiens “de Dei 
potentia, iustitia, bonitate, et, si quid promiserit, in eo 
praestando canstantia, Hanc a Deo magni plane fieri, 
et merito quidem, ostendit. Philo de haerede rerum, Di- 
vinarum. Et hoc est quod in hac Epistola dicitur Adem 
ad iustitiam imputari, aut sustitiam reputari per fadam. 
Non enim id siguificat Christi obedientiam fide appre- 
hensam haberi pro nostra, ut quidam censent, sed fidem 
censeri a Deo rem egregie bonam. Omne enim hones- - 
tam Hebraeis iustum dicitur. Sic qui reddit pignus pau- 
peri, ei esse dicitur iustitia, aut is Aabere iustifiam 
Deut. 24: 13. Sic ultio illa quam de idololatris sumpsit 
Phinees, dicitur ei in iustitiam reputata Ps. 106: Zo, 
A3 ubi 


6 IN EPIST, AD ROM, 


ubi est PA quod proprie dicitur de eo quod én rationes, 
ut Levit. 25: 27, óo, 52, 27: 18, Nam. 23: 9, aut etiam 
in censum aliquem refertur, ut Deut, 2: 11, 20, los. 
15: 3, 2 Sam. 4: 2; inde, solita etiam' apud alias gentes 
translstione, de eo quod magni parvive ſit, aut quod 
gretum ingratumve habetur, ut Gen. 31: 15, 1 Reg. 10: 21, 
a.Par. g: 20, Os. 8: 12, Esai. ag: 16. Est autem duplex 
constructio eodem sensu, imputatur in iùsstitian, eicut 
&oylearo elo pebvovoar (imputavit in ebriam) 1 Sam. 1: 13, 
aut iustitia imputatur propter hoo, quomodo dicitur copia 
AoysoOsoerar [sapientia imputabitur) Prov. 17: 28. Utrum- 
que sìgnificat rem aliquam · tanti haberi, tanti censeri. 
Alind est cum dicitur homo iustifscars per fidem: num 
dixcioſy et dinerododar respondent modo p in Kal, quod 
significat iustum esse, ut Gen. 38: 26, Sir. 31: 5, aut 
iustum apparere, sicut esse dicitur quod apparet; sic 
pun Ps. 61: 6, Öuauotijs, et prs Ps. 148: 2, Oenauodsj. 
osro, modo verbo prs in Piel aut pun in Hiphil, quae 
nativo sensu significant iustum facere, id est, a vitiis 
purgare, mundare, liberare, ut diximus Act. 13: 58, 39, 
et sio sumitur Ps. 75: 18, Esaí. 53: 11, Dan. 12: 3, in 
Hebraeo, Eccl. 18: 23, 2 Cor. 4: 4, Apoo. aa: 11. Et 
hoe: sensu hac voce plerumgque utuntur Rabbini, ut in 
Zohar, in Rabbino Israele et aliis videre est. Et quia 
hoc sensu idem est quod mundare, ideo etiam de Tem- 
plo dicitur in Niphal pro Hophal Dan. 8: 14, vp 
quod vertitar safagiobijoesar zo dytor [mundabitur sano- 
tuarium], Sumitur et comparate: sic Jerusalem iustifi- 
cavit Sámariam, Ezech. 16: 51. Simile est isti locu- 
tioní apud Lucanum: 
Et Mutina et Leucas puras fecere Philippos. 

Vide et Ier, 3 11. Est et alia a proprietate nonnihil 
discedens huius vocis significatio : neque tamen vel sic 
idem valet quod remittere peccata, ut quidam putant, 
Est quidem et in foro eius usus, non tamen ut simpli- 
citer sit absolvere : nam de actore non minus quam de 
reo dicitur, Exod, 23: 7, Deut. 25: 2, 2 Sam, 15: 4, 
Prov, 17: 16, in quibus locis valet'tractare ut iustum. 
Neque vero in rebus fori tantum usurpatur, sed etiam 
in rebus aliis, signifieatque omne id facore quod iustis 


fien 


IN EPIST..AD ROM, y 


fieri convenit, putâ probare, Geri, 38: 26, Mabtli, 21» 29 
12: 37, Luc. 7: 55, 16: 16, 28 14, laxdare, Bool. 1} 99, 

Zi: 5,1 Tim3 16, bemefacere, 1 Reg. 8: Sa, Ea. 916, 
Tob. 12: 3,-Lac. 103 29 Guam ergo printitivo sensu Buon 
tificare sìt;iuetim facere sáve innocentem, sicut duplex 
est iustitia, altera quam Bominee sua vi prúestant , et 
quae apud homines laudem meretur , exterior ilt soilf- 
cet, infra -4i a, g: 31, altera interior , guam Deus én 
nobis effici et quae apud Deum valet, cap. 6, idem est 
fide nas iuetiſteari, quod fide mundari corda , Hebr.:10: 22, 
per obedientiam veritatie neumdari animae, 1 Potr: 1122, 
et ideù Christas etiam oorpurum morbos non sarkavit nief 
_ in eredentibus, ut ostenderef-saulto- magis sic animos sa- 
mari, Et fait quidem hoc ommium temporum, út interior 
animi puritas ex fide nasceretur;'ex fide cresoevet, Caen 
teram tanto hoo.excellentius Baangelii tempbribus com- 
petit, quanto promissa sunt et:niaiera et certiora. Cordi 
sic mundato, tanquam puro vasi', infandit Dens Spiritum 
snum, Spiritum, inquam, Christi, plenum dilectionis 
Dei ac proximi omnisqae bonitatis. Chrysostomus ton 
male ad Gal. 3: H dumadrirn: to nvevparos vijv dor 
Eneonaaato [Justitia gratiam Spiritué acquisivië). Is Spi- 
ritus deinde ingenti ubertate opera producit non minus 
Divina atque: koelestia quam erant Linguarum usus ,'-Pro- 
phetia, Daetsonum expaulsio. Ita qui erant op 0) 
fiant uevon [eancti], et dyraouòs [eanctificatio} sequitur 
dixcioovynvy (iustitiam), 1 Cor. 1:3o. Non male ad’ hanc 
rem Lactantius: Zunc magis iustitiem debet operari cum 
factus est iustue, ut quod ante in medelam vulnerum 
fecerat, posimodo faciat in’ laudem gloriamgue virtutis. 
Item: Et gicuti in rudibus arete priusquam serere inci- 
pias , evulsis sentibus et omniuin etirpium radicibut im- 
putatis arva purganda, sie de noetrts animie prins vitia 
detrahenda, et tum demum virtute⸗- inserendad,' dè qui- 
bus seminatae per verbum Dei Jruges immortalitatis ori- 
antur. Et hunc ordinem secuta est in Sacramentia Ec- 
clesia: nam post xarjygouw (institutionem] datur Baptis- 
mus, id est, ablutio a peccatis, sequitur Unctio, id est, 
collatio Spiritus , deinde quotidiana se dyanns [chari- 
tatis] sacxificia. Hieronymus: Baptismus dimittit e car- 
| A4 ce- 


8 IN RPIBA. AD RoM. 


core 3: et 'dirkisso ; si laboraverit, praemio pollicetur. 
Spixitum autem illum Dei qui habent et sollicite servant, 
eps; Deus, ut ex se natos sibique similes pro filiis suis 
‚ habet, iia áns dat certum ad bona acterna ac coelestia. 
Haec cam àta se. haberent, ut nec miundaretur cor nisi 
per ,‚fidem in Christum; nec Spiritus ille misi in cor sio- 
mundatum infanderétur, neque nisi illo Spiritu praeditos 
Deus plane pro suis agnoseeret, sequebatar hinc, Iudae- 
okum immęensam multitudinem, ut quae in. Tesum nou 
crederet „a :bonia illis. aeternis ac ecoelestibus excludi. 
Id. vera, Panlus triste quidem esse, ait, at non absurdum. 
Nam quìoguid a Deo fieri apparet (apparobat autem Chris- 
tianas ablos Spiritu Dei donari, tum ex ‚vita qua mul- 
tum osdterog amteibant, tum ex signis etiam miraculorum 
illis in omninm conspectum incurrentibus) id omnino ra- 
tionem habet, etiamsi ea nobis non appareat, Haec prae- 
locutus ostendit tamen Paulus conspici aliguo modo non 
cur. Deus, ita facere debuerit, sed cur id eum magis 
decuerit. .Addit hoc ipsum quod nunc gereretur, fuisse 
figuris quibusdam Veteribus praemonstratum, De prae= 
destjnatione illa, de qua multa in scholis dicantur, nul- 
lus hie sermo;, neque vero ad rem id pertinebat, quod 
egregie monstrat Toletue, Etiem remissio peccatorum quid 
sit in hac, epistpla, multi non recte intelligunt. Deus 
Christi pregibus, ob summam eius obedientiam hoc tri- 
buit „ ut humanum genus corraptissimum non destitneret, 

sicut; poterat, et obduraret in peccatis, sed vias et.qui- 
dem magnifioentissimas cunctis aperiret, per quas Spiri- 
tum illam Sanctum et consequenter aeterna ac coelestia 
bana. adipigei passent. Vide quae diximus ad Luc. 23: 34. 
Et, hoe. notavit Chrysostomus ad cap. 4 huius Episto- 
lae,multoplue ease iustifcari, quam remissionem accipere 
peccatoruige Haec in ipso limine explicagde duximus, 
quae toti Epistolas facom, prasferrent. 


) 


_ CAPUT LL ‘ 9 


CAPUTI. 


Heödos) De hoc nomine vide quae dicta Act. 13: 9. 

Aoùddoe 'Iysoö Keusoö, servus Tesu Christi} In Veteri 
Testamento quai erant in magnìs maneribus dicebantur 
8oödot Kvolov [servi Domini}, id est, Dei, ut Moses, 
Jos. 1: 12, 165 7, 33 2,6, 2 Par. 1: 3, Iosue, Tudic, 
a: 8, David, Ps, 132: 10, Nehemias, Neh. 1: 6, In no- 
vo Testamento etiam Jeeu Christi, qui et Dominus ipso- 
rum dicitur. 

Khapròs] Vooatus ad-munus obeundam non minus mag- 
nifice quam Moses, Exod. 3. Moses per Angelum Dei, 
Act. 7: 3o, Paulus per ipsum Dei Filium. 

“Andgodos, Apóstolus] De hac voce vide dicta ad 
Matth. 10: 2. 


 Apoproutvos eig evayyédior Oeod, selectus in Euange- 


lium Deij mam, id est, selectus: sicut populum Israel 


dicitur Deus 63 pogiaus aut dewgeoplaat populis, Lev. 


20: 24, 26. Dicitur et Ecclesia dpogisae Paulum , Act. 
13: 2, sed Divino iussu. In Syriaco hic, est wann, 
quasi ‚diceret Paulus se nunc iustius dicì posse Phari- 


&aeum, segregatum a caeteris, non ritualibus institutis , 
sed opera eximia. Est et dpoploas Gal. 1: 15, sed sensa 


paulum diverso, ut ibì dicemus, De voce Zuangelië 
vide quae dicta ad inscriptionem Euangehii secundum 
Matthaeum, . 

2 0 srgoertsnyyelharo Òia Tör mngopyrdy avroù dy poa 
païs dylars] Quod Euangelium promiserat, Deus nem- 
pe, cuias nomen praecessit, per Prophetas, nec sermone 
tantum, sed et scriptis quae melins servari solent. No- 
lite novitate percelli, cum illa novitas pridem sit prae- 
dicta. Vide Luc. 24: 44, Joh, aa: 126, Act. 30: 43, 
Hebr. 8: 8. 

3. Tlegì soö vioõ aúsoù, de Filia suo} Hoc refertur ad 
illud quod praecessit evayyédsor. Explicatar enim de quò 
agat ille sermo bona nuntians. 

Toù yevonévov èn onboparos Aafid wara scigre ‚ qui na- 

5 tus 


‘ 





30 IN EPIST. AD ROM. 


tue est ex semine Davldis secundum carnem] Id est, de 
Maria, Gal. 4: 4, ubi eadem vox yevóueroy, id est, coe- 
pit existere. Maria antem erat dè pasteris Davidis, Lac. 
2: 5, Matth. g: 27, 12: 25, 15: 22, 20: 3o, 51, 21: 9), 15, 
Marc. 10: 47 ‚, 48, Luc. 1: 32, 69, 18: 38, 39. 

4. Toù ògsotérros wia Ocod dèr Bvraues, ward nveïpa 
dysoauyis dE dvagdoews vergr, qui osteneus est Filius 
Dei. virtute, secundum Spiritum sanctitatis es reaur- 
rectione mortuorum] ‘Obistéyros Syrus vertit qui cognitus 
est: qaomodb per ópseig vertitur Van, Tob. 22: 28, At 
Latini interpretes- etiam vetustissimi. gui praedestinatus 
est, ut apparet non tantum ex ea qua 'utimur versione, 
sed et ex Irenaei interprete III. 18 et 32, et ex Rufiniana. 
versione Origenis ad hune locum, et ox: Hilario VII de 
Trinitate, et ex Concilio Toletano XI, 5. Epiphanius 
quoque Haeresi LIV citat srpoogsoêértos , ratus idem var 
lere ógibeur et mrooogtber. Sic quod est srgowgsoe yeviodor 
[decrevit fieri] Act. 4: 28, idem est opvopérn Bovhjj (de- 
ſinito consilio], Act. 2: 23. Pari sensu habemus ogrouf- 
„oy Luc. 22: 22, et dgese Act. 17: 31. Sic et opuouisos. 
. sumitur Act. 10: 42. Sed sensum diffieiliorem efficit cur= 
tata locutio quam evolvere conabimur. Iesus Filius Dei 
maultis modis dicitur; maxime populariter, ideo quad in 
regnum a Deo evectus est, quo sensu verba Psalmj 2 de 
Davide dicta cum ad regnum pervenit, Christo aptantur 
Act. 13: 33 et Hebr. 1: 5, 5: 5. Haec autem Milis 
sive regia dignitas Jesu praedestinabatur et praefigura- 
batur iam tom cum mortalem agens vitam magna illa 
signa et prodigia ederet, quae duvaueoy voce denotan- 
tur, saepe et singulariter dvvageoos, ut Marc. 6: 5, g: 
39, Luc. 4:,36, 5: 17, 6: 19, 8: 46, 9: 1, Act. 5 12, 
4: 33, 6: 8, 10: 38. Haec signa edebat Iesus per Sps- 
ritum illum sanctitatis, idest, vim divinam, per quam 
ab imitio' conceptionis sanctificatus fuaerat, Luc. 1: 35, 
Marc. 2: 8, Ioh. g: 36. . Opponuntur hic de Christo xard 
oxona et xard nrveïua, ut et 1 Petr. 3: 18, quomodo de 
eodem opponuntur ê£ aaderslag [ex infirmitatel et êx 
duvageos [ex virtute}, a Cor. 13: 4. Ostenditur ergo 
Iesus nobilis ex materna parte, utpote ex Rege terreno 
ortus, sed nobilior ex paterna parte, quippe a Deo 

fac- 


CAPUT IL. 11 


factus Rex coelestis post resurrectionem, Hebr. 5: g, 
Act. 2: Jo et 26: 25, ubi est similiter dE ovagdoes vengör 
pro dvagdasos èx vergr [resurrectione ex mortuis], ut lo- 
quitur Petrus 1 Ep. 1: 5, et ei regno etiam ante destina- 
tus per tot miracula facta vi Divine ipsi propria et in 
ipso habitante. Simile quid in nobis geritur. Nam et nos 
per opera Spiritus. destinamur regno post resurrectionem 
adipiscendo. Irenaeus V. 8: Nunc autem parten ali- 
quam Spiritus eius sumimus, ad perfectionem et praopá- 
rationem incorruptelae, Novatianna: De Spiritu Sancto, 
qui id agene in nobis ut ad. aeternitatem et ad resur= 
rectionem immortalitatis corpora nostra perducat, dum 
ëlla ih se aâsucfacit cum coelesti wirtute mieceri. At 
Chrysostomus Oratione de Spiritu Sancto putat esse lon- 
gam traiectionem, et illa zord mpeöpa dywoouwge, dE 
dvagaoeos vergöv Xqusoö referri ad illud dpeoprouivog «ig 
zo edayyéltoy, quasi dicat Paulus se aptum redditum ad 
Euangelii praedicationem per Spiritum Sanctum, qui re- 
surrectionem Christi est consecutus , Îoh. 7: 39, Act. 
x= 33e 

‘Inooö Kousoö zo, Kvotov uv, Jesu Christo Domino 
zostro} Haec Chrysostomus cum proximis connectit, alii 
cum eo quod praecessit vioö aijroü, ut hoc sit illius 
8Eny gou leæplicatio]. 

5. AP où HlaBouer your wal drogohiy, per quem acce- 
pimus gratiam et Apostolatum] “Ey dra dvoir [Onum per 
duo], id est, ydouw drogohijs [gratiam Apostolatus], be- 
neficium ingens. Nam collatum munus Apostolicum et 


alibi vager vocat ut infra 15: 125, 16, Gal. 2: 9, Eph, 


3: a, 7, 8, et quantum hoc sit beneficium explicat 
2 Tim. 1: 12, Ai eù aut per quem Jesum, aut, si Chry- 
sastomum.sequimur, per quem Spiritum. 'Elapouer ya- 
er, UN, 

Bis dreeexojr srlgeos, ad obedientiam fidei] Sic et infra 
16: 26, id est, uf Deo obediatur per fidem Euangelio 
habitam, Genitivus saepe causam efficientem exprimit, 
Sic et 1 Petr, 1: 22, Obedientia est id quo tendit fides, 
infra 15: 18, 16: 19, a Cor. 7: 15, 10: 5,6, Philem. 21 , 
1 Petr. 1: 2. Ut obediatur , non ut disputetur de natu- 
ra Dei, ait hic Chrysostomus. , 
Evy 


— 


12 IN EPIST.-AD ROM. 


Ev nä zoïg &Gvea] Apud omnes Gentes. 

‘Trèg zoö òvouaros atroö, pro nomine eius) Ad glo- 
riam ipsius, nempe Christi, 2 Cor. 4: 5, 2 Thess. 1: 12, 

6. 'Eyr oïs ese wai vpmeis, in quibus ostis et vos] Vos 
Romani qui ex Paganismo ad Christianismum venistis, 
quales Epaenetas, Amplias, Urbanus, Stachys, et alii 
qui nominantur in fine huias epistolae, 

Mnrot 'Inooö Xougoë, vocati a Jesu Christo] Saepe hoo 
xhyvol addit Apostolus fidelibus loquens, ut intelligerent 
omnem suam emendationem et spem esse ex liberalissimo 
Dei beneficio, qui criminibus gravibus involutos ex alto 
vocasset. 

7. Ios voïs ovow èv ‘Poimy, omnibus qui sunt Romae] 
Et Iudaeis et aliunde ortis, et in dignitate positis et pri- 
vatis , et ingenuis et libertinis et servis; omnes enìm in 
‚Christo pares, / 

KhMyroïs dyloug , vocatis sanctis) Simul nominat et be- 
neficium et officium. Dativam verbo subaudito ponere 
rhos est epistolarum. 

Xaors dui) Id est, favor, nempe Dei et Christi , ut 
sequitar ; adsit scilicet. 

Kal eigijvn, et pas] ow, prospera omnia. Vide Matth, 
10: 13, Marc. 5: 34, Luc. 7: 5o, 8: 48, 10: 5, 11: a1, 
14: 32, Ioh. 20: 21. 

8. Ilo&roy, primum) Est vox incipientis epistolam : 
‚nam hactenus inscriptio fuit, Simile sermonis exordium 
loh. 8; 25. 


Eùyagucö rz Oed Hou, gratias ago Deo meo} Notat 
Chrysostomus hic et in priorem ad Corinthios, magni 
ésse affectâs quod eum, qui est omnium Deus, sibi facit 
proprium. Frequens id in Davide. Sic ex affectu Deus 
se Deum dicit Abrahams, lsaaci et Tacobi. Gratias 
agebant Patres Veteris Testamenti pro bonis terrenis , 
Apostoli pro iis quae ad Dei gloriam etiam cum ipsorum 
maximis incommodis et periculis pertinebant. ’ 

… Aut ’Imooö Kouwoö, per Jesum Christum] Christiani 
sicut Patrem precantur per Christum, ita et per Chris- 
* tum gratias agunt; id est, agnoscunt benefcia Patris 
sibt per Christum data. Vide Ioh. 14: 14. 

Ore új nieus vaör xazayyéhderas èv Òhop Tü Kóouw, geod 


CAPUT LL 13 


fides vestra celebretur in universo mundo} Magno cum 
gaadio provincialium Christianoram acceptus fuit ille 
nuntius , etiam Romae, in capite Imperii, esse qui ean- 
dem fidem profiterentur. 

ge Maqrvs rag mov dsly ò Oos, testis enim mihi est 
Deus] Turamenti hoc vim habet, sed in re certissima et 
ad Deum pertinente. Vide quae diximus ad Matth. 5: 34. 

a Aaroevo dy Tj nveipari mov, cui servio spiritu meo} 
Id est, Volento animo, non renitens, ut Ionas. Hoe 
est, dx wvyijs Eph. 6: 6. 

‘Er zi evayyehioo Toö vlo adroö, annuntiando Buange- 
lio Filië eius] Servio Deo, non docendo ritus lezele⸗, 
sed doctrinam multo coelestiorem. 

Qs adradeirros grjunv Opdr rwotoümars , quod sine inter= 
missione mentianem vestri faciam} Magni affectus signum , 
non interdum sed perpetuo amicorum in precfbus memi- 
nisse, Similia habes 1 Thess.1: 3, 2: 13,5: 17, 2 Tim.1: 3. 

10. Bireos Hy zrord elodoBsjoopes dv np Oedijnarts voo 
Osoï AGcw soos dus) Illud eros significat non certum 
fuisse Panlum, an quod precabatur assecuturus esset. 
Itaque docet nos orare talì stb conditione, Si id e glo- 
ria sit Dei. Búodoöyr verbura est frequens in Interpreti- 
“ bus Veteris.Testamenti, riotatum quoque a nobis saepe 
in Tobia, Sapientiae et-Sirachidae libris ac Maccabaicis, 
respondens Hebraeis aliquot verbis, frequentissime verbo 
to. Itaque sensus est: Laboro precibug meis , si forte 
Dei voluntas Jelicitatemn mihi indulgeat ad vos veniendi. 
Similis constructio 2 Mace. 10: 7, s@ edodwourr: zadagia- 
Bijvar, qui felicitatem nobis dedit mundandi Templum. 
Sic et dozgola (tanitas} et dvaravaug [requies) dicuntur 
evodoöotar Sir. 38: 14. Oëfkyua Ocoù de Providentia Det 
res nostras. dirigente usurpat et Ignatius ad Trallenses 
de Polybii adventu Smyrnam agens. 

1 “Iva vl peradö goagvoua Ouiy nyevuarikòs, ué aliguid 
impertiar vobis gratiae spiritualis} Non ut accipiam ali- 
quid, qua de causa plerique Romam veniunt, sed ut 
dem, et dem non terrena, sed spiritualia. Potuerat di- 
cere doctrinam, revelationem, prophetiam , sed mavult 
asurpare vocabulum gaeiouazos, ut suo exemplo modes- 
tiam doceat, 


Ets 


14 IN EPIST. AD ROM. 


Eis zò sneuybijvar Cuz, ad vos confirmandoe) Teéneros 
adhuo fuisse Romanos in fide innuit magis quam expri- 
mit. Sic et infra 16: 25, 1 Thess. 3: 2,1 Petr. 5: 10, 
Apoc. 3: 2 et alibi. 

12, Toõro Òé és, ovunagashndijvae év vut Er Tijs èp 
dM.njhoug relgecog Oueiy Te val èpoù, id osk, sùmul oonsolars 
in vabis per eam quae in utrisque est fidee, vestram 
atque meam) Hic övuragasindijvas rógitur ab dowurodö. 
Emollit quod dixerat, ostendendo non se tantum illie, 
sed et illos sibi aliquid gaudii allaturos. ‘Ee aAdsjdog 
improprie dixit pre én wtrisgue, in me et vobis. Dixit 
gie et Demosthenes cù zoog dÂÄrAovs. 

13. Kal ëolwOnv dyer voö dege, et hucusquêe prohi- 
bitne sum) Recte monuere complures haec sragerderikòs 
(per parenthesin} legenda; nam prtora et posteriora in= 
ter se cohaerent, Hoc dicit: Voluntas mihi non defuit 
ad vos veniendi, quanquàm sine successu. Impeditus ans 
tem faerat per alia negotie Euangelii magis urgentia „ut 
ipse explicat infra 15: 22, Simile vide Act. 16: 6, 7. 
Magis urgebat necessitas locorum in quibus Christus erat 
ignotus. 

“Iva waor Tuva OYÖ wad ty Ouip, ut iquem —F 
habeam et in vobis] Fructus hic de quo agit est tum in- 
crementum Ecclesiae per. miracula Apostoljee ‚ tum con- 
firmatio infirmiorum. 

… Kabos wal èy. voîs Aoursorg Ove, sicut et in cactoris 
Gentibus] Ostendit non inutilem se fore Romanis, cam iam 
multis aliis Gentibus fuisset utilis, ut dieet infra 15: 18, 19. 

14, “Edlyot ze val BaoBagou , Graecis ac Barbaris] 
Saepius Apostoli per ocvwexdoyyy [complexionem] omnes 
ton Indaizantes Graecos vocant. Sed hic: Paulus Grae- 
eorum' se locutioni aptans, humanum genus distinguit in 
Graecos et Barbaros, ut Thucydides libro primo. Siò 
__ Ammonius, Boogapor, TO, ody Envixoy [Barbarum est 
quod non est Graecum]. Etiam Romanos Plautus vocat 
Barbaros: sed in: contrarium disputat Dionysius Hali- 
earnassensis libro Ì probatque Romanos ltalosque ahos 
Graecae magis esse originis.. At Panlas non tam ‘hio 
eriginem respiciens quam mores, barbaras gentes vocat 
illas feriores, Graecas quae cultiores essent. 

Grae- 


CAPUT 1. 25 


Graetia wicta ferum pictorem cepit, et artes 
Intulit agresti Latio, 
Eopos es zal arogroeg, sapientibus, et insipientihu] 
Sicut moribus difernnt gentes, ita et ingento : 
Boeotum in crasso iurares aère natum. 


Significat autera- Apostolus ita omnibus kominibus. aptar 


tum esse Euangelium, ut nec stupidas contemnat, neo 


ab, ingeniosie ‘contemni debeat. 

'‘Opeeddens eind, debitor sum] Nempe ex Dei imperio 
quo :obligatus itx erat Paulus, nt sine gravi orimins de- 
trectare id non posset, 1 Cor, za 16, Simili⸗ usus: nom 
nis huius infra 15: 27. . 

Obreo, sic]: Sicut atiis gentibus: Ruangeliam pracdisavi ; 
sic: et. vobis praedicare volui. Retertur onim hoc: * 
ad id quod praecessit comm. 13. 

15. To sat” dud: 'weddvuor] Quod: mede est —— J 
id paratum: est, Sic so sreo8vuer sraceyópevas [ promptas 
se atque qglaores. praobentes) dixit Plato ín Legibae » pet 
—— [transsumptionem). sciticet}:, ù 

…tKal:óniw vers dr Plug, ot vobis, gel ‘Romae itis] Le- 
oifuga non sum ;ostendi id: Antiorhiae, Athenis „ Ephesí 
et Corinthi, ‘paratus sup: et in ’illa: splendidissima urbe 
Rema ostendere. - shal Boi” 

26. -Où yap bommer pis so: —E— roũ Xoieoë, » net 
que enim pudet me ' Buahgelii Christi} Est. uevelhnyie 
(sranssumptiok' Non occalto. Euangelium Christi , sicut 
occuktari- solent, gabram nas pudet. Hoc factant :Cereris 
et Liberi Liberaeque- apud Graeecos aat Romae, Bona» 
Dese aryotae up niystides. | 

Avas yäg Oedö toep eig beende; wistus enim Dei eat 
ad. salutem afferendam) Nenquam potentius Deus-id egit 
ut hominum animos sanaret, quae via est ad salutem: ae- 


ternam, quam, nunc pér Euangelium. Tanta ei affulsît et 


adhac ‘affalget vis miraculorum. Idea Brachium Dei.di- 
citur sensu mystico, Eaai.53: 1. Vide et 1 Cor. 1: 18. 
… Havrl 1 smgedorrme, omni credentij Sicut medicameni 
tum non prodest nisi haustum ‚ ita nec e Euangeliam nisi 
Bdes ei habeatur, 

— te ngÖroy, Iudaeo prime) Nam Tudaeis pri- 


mum ab ipso Iesu’ annuntiatam et ab Apostolis annun- 
tian- 


36 IN EPIST. AD ROM. 


tiandum fuit Eaangeliam , Act, 8: 25, 26, 13: 46, Simi- 
lis locutio infra 2: 9, 10, 2 Cor. 8 5, 

_ Kal “Elly, et Graeco} Hic more Iadaico loquitar : 
nam Graecos magis noverant Tudaei, maxime post Mace- 
donum imperia. 

17. Amawoern yao Otoſn, iustitia enim Dei) Iustitia 
gjuae non in solis factis exterioribus consistit, sed.a Deo 
efficitur , et ut Dei opus Deo placet. Sio infra 10: 5 op- 
ponuntur Oeoö ezaroourg et ldla [propata]. Dei jarti- 
aum habes hoc:sensu et infra % ma, af, «a Cor. sa » 
Tac. 1; 20, 2 Petr, 15 1. F . 

‘Er œurc] Per hoc Euangelium.. 

"Arsozahvnzeras}- Monstratun. Euangelium ‘perfectiseime 
docet quomodo vivendfim sit, Respicitur locus Esai. 62:.1 , 
“Eos ár dEELON os pös 1j denasoovry [Donec egrediatur ut 
splendor iustitia). Vide eundem Eeniam et. 56: 1. … 

JEs zlgtoos , ex fide) lustitia illa ex fide mascitar, Nam 
promissa caelestia.et contrariae minae ita ut oportet cre 
dita, animam a vitijs repurgant. . 

El sier , in ſidem] Non enim qaïesgit, fides; ubi, iosti- 
tian, peperit, sed perpetuo influit.in:opera: quod Abra 
hami exeniplò docet Tacobus,. Nam: quam Abraham fi 
dem Moses circa initia pietatis eius posuerat, lacebus 
posuit in summa.efus. progressu. Ama} Paulus voces re 
petitas, ut infra 6 29, a Cor. 112 in fine. Simile eat 
Ps. 134: 8 et Ioh. 1: 16. Bene hanc locum explicat Cle- 
mens Alexandrinus Strom, V, fidem interpretans priorem 

quae substruitur , posteriorem quae isti inaedifdoatur. - 
___Kaôos yéygamras , sicut scriptum est). Apud Abacucum, 
ubi quae a nobis dicta vide, Non mirum est si Deus 
hoc nunc facit, quod et olim fecit, ut benefaciat in se 

confidentíbus, ae 45. 

„0 dé Bizauds , iwstue autem] Vir pius. 

SEx alge, ex fide] Loquitar apmd Abacuoum Deus, 
Legitur autem nunc in Hebraeo per fiderms-seuam: sed ven 
teres codices habuere per fidem meam, id est, in me ,„ 
exspectando patienter mes promissa quae per Abacuoum 
et alios Prophetas ipsis annuntiavi, et non deficiendo ad 
idololatriam „ ut illi de quibus paulo ante. Propheta ege- 
rat. Vivet, id est, consequetur reditum in patriam. 

Nam 


CAPUT 1 17 


Nam vivere. Hebrseis saepe est evimi miseriis et feliciter 
vivere. Sicut tunc fiduciam in Deum habentes liberati 
sunt ex caplivitste Babylomica, ita nunc ex captivitate 
pectatorum et pgenis eam congequentibus. Et sic huno 
locum Abacuci asurpat Schemtob.. 

18. AmonahÖurerwe zag derij Beo dr odgaroë, revela- 
tur enim ira Dei de coolo] Nempe per Euangelium con- 
tinens minas hon minus quam promissa. Incipit autem a 
minis, ut et ohannes Eaptista. „Perterrendi enim. prins 
sunt homines, sicut Paulus in terram deiectus. fait. "Ars, 
ovgaroö, id est, non hominum tammentis, sed Divina 
revelatione. Vide. Matth. 21: 25; BEwangelium Tustinus 
Mit sole essa. ducidius.. Nam: qui cobie conspectu Deum 
mon coluerant, ao8.auditu Buangalië adductos. ut eum 
colerent , Colloquio cam Tryphone.- 

‘Eni näsay &óéBeia , super anamem impiatatem} ac-- 
sas peccata quae. directe in Deum Yeruntur, Un, 

Kai dölxlæv dydpomor, et. iniëstitiam hominum] wad: 
versus peccata oonêra homines,. ’.dòmiar Hebraei. Graece 
scribentes latius usurpant: quam Philosophi, ut significet 
omne id quod erga' Homies mìnus fit quam debet fieri 
ek officii alicuius ratione. Coniumxit,haec duo dutor. et 
doëferay etiam Philo de Linguarum confusione: ’dôudey 
uv omelgoyten, oofdaar Òë Oegiearreg. {Iniustitiam autem 
beminantes , impistatem vero metentes). Et significanter 
dixit dy9gunuor, id est, non Fudaeorum tantum, aed et 
omnium Gentium. ‚bex -Mosis ad.shlos Iudaeos pertinebat. 

Tör zv dhijderan èy dÒunlg nareydoror, qri- varitaters 
intustitid opprimunt) Eorum inquit hominum qai,sag «or 
was êyvolag [communes notionte} de Deo, de. dias Boni- 
tate ac Iuatitia, de Honesto, per malos mores ita oppri- 
munt „ ut non magis appareant quam qui in atro caroare. 
saptivi detinentur. Simile illud in ehoro vetere : 
TRE Palpgoves Öl ómdoor To laar dyovgs 
et st SPD vas dòfzou. Brorâs. chpowrés 
Ber «so [-Stultus quisquis vi'sub iniqua 
al Jus oppressarit latebris.aordis.)}. 
Abdlixiæxv hic ‘Paulus .generaliua sùmit quam módo, ut et 
doëpesar: vomplectatur, quod ‘osterident sequentia. Ori- 
“genes-adversusGelsumsexto.cum dixieast; lia. voüro de 
. VI. B | . nad 


0) 


18 IN EPIST. AD ROM, 


weed vous Ta hab zegd Geo drrohafórtas ‚ wal uy zij dhiav 
sijs megl aöròv dAnjbelag DeooiBeiur daxsjaarras, pads ro- 
zeisdar zaîs sÔv duagravortor zokaacaur [Quapropter dici- 
mus eos, qui post conceptam veram opinionem de Deo, 
non ut Deum pie coluerunt , reos esse poenae peccatori- 
bus debitae], haec deinde et sequentia Pauli verba. aub- 
texit, Idem libro primo, Celsi hanc producit confeseio- 
nem: “Ore deer doyuios &voder Aoyos, srepd âw 85 cel zal 
goe Oy oopwrarae wal oroheis Hal kydpeg: vopol vèreyésorso 
[Antiquitus creditum, quod quiden semper et gentes' san 
pientissimae et civitaten et sapientes viri admiserunt] 
Notitias illas Graeci modo ërpolag, modo srpoÂspers vo- 
Cant, ut apud Ciceronem videre est Academicorum II et 
de Finibus EIL et Tusculanaram J. Iustinus vocat orto- 
para dÀndelag rage näot (semina veritatie apud omnes]. 
De iis. nos quaedam attalimus libro Il de lure Belli ac 
Pacis 20. 45 et 46, Plara Platarchus im eius argamenti 
libro contra Stoicos. . Tertullianus de anima: Propterea 
nulla anima sine crimine, quia nulla sine boni semine. 
Idem contra Marcionem: Animas a primordio conscien- 
tia Dei dos est. Cyprianus de Idolorum vanitate: Haec 
&et :summa delict, noble agnoscere quem ignorare non 

poseië 
19e Acbri vO yroogop vod Ocoù: pareoor teu dy dsoï, 
quiu quod de Deo.sciri potest manifastum est inter ipsos] 
Yo yrogòy Toö Ocoö vocat id quod de Deo sciri et facile 
potest et expedit, qualia sunt esse eum.poteéntissimum et 
ius habere in omnia, ut iam Apostolna explicabit. Sont 
alia minus’ ad vitam dirigendam necessaria eoque obscu- 
riora. Idem loseplias' contra Appionem AL Deum dicit 
Övwermen mèn pÔvor sjuiw yvoogipor, Óroïos de zat odolan dyseo, 
geoy [potentia. solum nobis' cognitum, qualia vero sit qua 
ad substantiam,: incognitum]. Bv avroig:. hic est: multi 
inter ipsos:, ut. Pythagoreis , Platonicia , Stditis, quorun 
in hanc rem argumenfa,„ aocedentia ad vetnstissimam la 
tissimeque difasam tradittonem,' convincendo Aristotel 
et Epicuro sufficiunt. Vide libram nostram primum dl, 
\ ‘Veritate Religionis Christianae et librum Sapientiae cap 

13 initio, et quae ibi et Act. 17: 27 a’ nóbis dicta, 

O yao Beog trois Epavégesas, Deus daim hoe illie ma 


ne 


— 


.CAPUT IL: 9 


nifestavit) Variis modis, de quibus agit Dion Prusheensis 
in Olympiaca oratione lectu dignissima. Hinc et illi gai 
non cognoverant , oecasionem cognescendi habuere. -' 

20. Te yag dipera adrod, invisibilia enim ipeius} Ho- 
minum actiones videmus; Dei actiones non videmus, sed 
ex operibus eas cognoscimus, 

Anõo xæricico xbouov] Ab initio humani generis. Sic ano 
sumitar Matth. 13: 36, 23 35, Luc. 11: 50. Similis lo- 
eutio Ioh. 15: 27, et eo sensu dicunt Hebraei- bon mas 
[a mundo condito). 

Tos zrousjparoe voovuere , per ea quae facta u vint intalr 
decta] Toîs ègyoug Sap. 13: 1, -Tadaei Hellenietáb nevp 
saepe vertunt srolyga, ut :Eock.: 71: 24, ide set stolmuatza Tóë 
Oeoù (considera opera Déi]. Sio et Ps. 143:.5. Bx opere 
intelligitur operatio’ Vetus quidem non males :"Ex- yág 
peyidovg wal wahdovijs werouaror dVäkóyog Ó yeveoovords ad 
rõy Pcogera: [E magnitudine et pulchritudine oreatura= 
rum quie sit eb quantus earum Creätor ooldigs potest), 
Plotinus: Tò ués 3 wdroparp wal sup Ördóvar vo0de rop 
azayTos mij ovelar wal Evgaary ,: ds &hoyoy zal dy8gdg: oöre 
voùy , oute tarra weer nudrou ‚ Ö5Aór toy“ wol: sìoo: Aöyow 
zel srohdol «al ixavol denvdvren 
Adyos [Liquet etultum esse dicere, nec niot ab eo di- 
ci posse. qui nec mentem nec sensum habeat, mundum 
Juno sponte aut fortuito ortum ; muttuqus etiamuntshas 
dicta sunt, guae id evidenter dermorstrent)). Idem ulibts 
"Esel our vò yevdueroy é ndouog ddie d Eunas, ó-zoörop 
Beeogör vdya Ey dtovoee srug’ dTOD, obs dad srervourjnie:d Oeóg 
[Cum mundus hio univereus: sit id quod factum est, quk 
hune contemplabitur, kanc ‘profscto quasi vocem ex-eo 
audiet, Deus me fscit).. Tatianus de Ded: Toëror8uk 
* —* dirod Veen, zul sijs- -Buyémecg aúroö zò deu 

Top Tos rroifucos xatèhauBariuede : (Hoc et: opere Gpeiide 
cognovcimus , potentiaeque ipsius ‘quod eet invisibilo: e+ 
operibus comprehendimus}. Athenagoras Tóvabre Borre 
sd Pcoolfesay évlzooa ‚ zò ebraxror , rò Örarrorzòg ovpipes 
„or, zò uéyeBos:, zij ygoav „ TÔ oge, zjn Òuctleoer vou 
xóogov [Cum tot tantaeque res agnòstendi colendique Nu- 
minis nos admoneánt, rectùs ommium ordo ,'concinna près 


portio » magnitudo, color, figura, itus atque digestio 
Ba mun- 


20 IN EPIST, AD ROM. 


mundi}. -Hae. est: quod. Hebraei, vocant onw Aru (foedus 
sempiternum)]vex Eaaia:24: 5. ee | 

Kafepärdi}: Id est, satis apparent. Et est óEfvuogos 
(acutifatugm] in dogura wadogdzos [invisibitia videntur). 
Hebrasi, omnes sensus intornos et, externos videndi voca= 
bulo amant exprimere. , a 

“Hei. didios croũ Ävvaurs); Potentia aæomper aduram. Sic 
dudlou vor. sumitur et Iud. 6, et didiac apud. Symmacham 
Mich. 7: 18, nbi alii sig:séos (ad finem], alii cquti [in 
perpetuum). Talem esse Dei potentiam inde apparet, 
quod: animantia- semper. clie. atque alia nascuntar ex. vi 
quam Dese rebús indidit. Hominum potansie fragilis est , 
ef, “si non aliter, cum ipeis intercidit.. 

…Kad - Oerdenjg,,et-Divinitas]: Babes vocem Gscórszos. et 
Sap. 18: 9. Rabbini.dicant Swim et.ea vece imperium 
maxime denotant. Idem,sar jeu Esai. 24: 14. Opifex ius 
habet. in, opificiam suum, Seneca Epist. XCYI: Primus 
gst Daorum. cultus. Deos „aredere ; deinde weddere illis 
maiettatem suam,\reddere bonitatem, sing qua hulla 
muaieahas est; scire illos esse qui: praesident, mundo , qui 
universa vi. sua temparant, qui humani „gengrie: tutelum 
gerunde. EE Ass kar anr J 
Eie. ro ——2* xuroug — — —— ‚ uf sint inexcugabi. 
les) Construe ‘cum safagâras. Satis. Dei proprietates ista, 
spparent ad convincendos ingratì animi qui talem Dear 
non caluere. Vocem.dverrodoysjrov «habes-et infra 11: 
et in Ciceronis ad. Atticum.epistolis. Quo plus vcientiae 
eo: minus excusationis , Luc, 12: 47 Ioh. 9:.41) 25: 24 
Loquitur autem de Gentibus- ênl zò row [aecundum i 
guod, plerumgue. accidit), quia pauci. semper. there ae 

pekos “EÀÀnves [pii ex Gentibus].. , 

‚at. Ars, yaóvrer zûv. Oep, quare cum  cagnovisser 
Deum] Naturali ixre, non familiar „ ut loquitar Ter 
tullianus de Spectaculis, od xara, éniyvooour „ dAAG. nor 
gegipto {non quod plane norint , eed quod nonnihil ta 
men intelligant) ,' ut, Clemens Strom. VI. Quidam eni 
Pbilosopbi avépasvor dr TÖr Ogazör els za vorrd, [a v 
sibilibus adscendebant ad, intelligibilia) ‚ ut ait hunc kk 
cum explicans Origenes-coutra Celsum III. Tertullian: 
än Apologetico: Semper, humgna mens male da Deo m 

6 rui 





CAPUT TI, ! 7! a 


ruit, primo quidem ut inoffielosa eius, guem cum intel» 
ligeret ex parte, non requisivit. Himc intellige quod di- 
cit: de Anima Tertullianus ; hihil' Liquido sapuùtsse ani- 
mam Socrátie, qui tamen ipse Tertullianus libro. de Tes- 
timonio Animae, plarimw adſert indicia notities &e Deò 
naturalis. Duos hos notìtiae gradas, Adversus Marcio- 
nem primo, idem Tertulliangs sic dispescit: Nos defini- 
mus Deum primum natura cognosoendum, dehinie doctrù- 
na recognoscendum: natura ex operibus, döëtrina es 
praedicationibus. Et de Resurreotione earnis: Praemisië 
tibi naturam magistram, submissurua ot Prophetiam, quo 
facilius credas Prophetiae discipulue naturae. Lactan- 
tius: Quam sibi veniam sperare. possunt ‘impietatis suas; 
qui non agnoscunt cultum eius guem prorsus ignorari ab 
Zomine fas non est? Nam et cum ikrdnt, et cum op- 
fánt, eb cum gratis agunt, non Fovam aut Dove ‘mattos, 
sed Deum nomindnt, Adeo ipsa veritas cogente haturd 
etiam ab invitis pectoribus erumpit. an. 

Ovy cs Beor HBofaoar, non: biaut: Deum: venerati aur] 
“Vs Oeor , id est, super omnia. Deo, et propter excel- 
lentiam natitrae et propter imperium, honberemi deberi res 
manifestissima est, Mal. 1: 6; Deo plus atiguid quam 
laudem deberi , ait Aristoteles: Nie. I. 12, 

“H eöyaoistjoar, aut gratias egerùnt] Gratia debetur ut 
summorum ac plurimorum beneficiorum auctori,'Aristo- 
teles Nic. IX. 1. Semper Aristoteles de Deo melius docet 
in Goregrnois dòyotg (in libris dootrinae exterioris] quam 
in &xgoauarinoïs [interioris], quia ‘ta illis sequitur : sensum 

communem, in his suum. 

AM duarawjoar èy voïs Örahoycopoïs arr ‚ sed ‘dis- 
putationibus suis vans facti sunt) Ut Academici qui pro 
omnibus et eontra omnia disputabant. Sic, : 
Nimium altercando veritas amittitur; 
Talis locus ille Euripidis in Sisypho quem in Consicerum 
fragmentìs produximus, Vide Ciceronis digputafioneù: de 
Natura Deorum, et quae de ea re ‘sunt apud Sextum Ém- 
piricum, Respicit.hic Paulus sententiam quae est 2 Reg. 
17: 15 et Ier. 2: 5, quibus locis in Graeco, “ErogevPgoar 
Öreiow röv pazalov wad èparauwtnoar (Ambulaverunt. post 
vanitates et vand facti sunt]. Maguo conatu maximas 


D B 3 ege=. 


22 IN EPIST., AD ROM. 


egere nugas, non inutiles tantum, sed et damnosas ipsie 
st aliis, Eeai. 41: 29. 
‚ Kat Loxoriobn #j dovverog avsür wagdla , et. obseuratus 
est: insipiens eorum animus] Qualis culpa, talis poene. 
Lumen, rationis exnusserant; Deus et quod restabat eis 
adami: fuerunt doxoropépoe zip Oravolig [tenebrie' obecu- 
ratum, habentes intelleetum}, Eph..4f 18: Vere dictum 
Brov..19:. 3, Stultitia hominis .perverkit viam eis , id 
est „marsh, corrumpite Quomodo, idololatnia: » de qua iam 
agitur „-impietgtem. adferat,. Impietas motes. pestimos, 
diximas ‘ad librum Sapientiae. Recte! Attieus Platonicus : 
ge Éroruûr Ts yoîjua woos dòrniar, ij shjs- neovolas anóyvo- 
ow. [Facillime igitur improbitatem gignit nsgatio provin 
dentiae)- 
aa. Deanorzeg elvas coool] Cum se dicerent aut se dic 
sinerent :gopovs (eapientes]. Sic appellati Septem illi in 
Graeciasnotissimi , antequam Pythagoras Philosophi su- 
meret nomen. Sic apud, Romanos Sempronius dictus oo 
pos „ et Atiljus sapiens, ut legimus apud Pomponium de 
origine Iuris. 
“Emoogdy gaas , atudti faati sunt) Facti sunt 
vn, Gree Keveijg oksoog ëunheor doxol, 
I[— Vanis inflati fastibue utres), 
ut dicebat de. illis.Timon. 'Euogdyêtnoar, nempe Deo 
dirigente. 'Eucwoaver ò Oeds Tij aoplay vod wóouov Tovrov 
{ Stultam reddidit Deus sapientiam huius mundi) ‚ 3 Cor, 
a: ar, Bene Earipides: J 
rcr Munt aopen Össg oùy aur copig. 
(Sapientem ego od, gui sibi ipst non sapit]. 
Et Pacuvius: 
‚or to. Odd homines ignava opera, philosopha. gententia, 
Qui cum sibi semitam hon Sapiant, alteri mon- 
„trant vianse ………. 
Adde Ter. 10: 24. : 
„ah Kol FÀalay ev: setes zoö dpdagroë Osaë ‚ et 
sranstaslerint honorem incorruptibilies Dei) :Sunt verba 
eumpta ex Ps, 106: 20, sicut habuit íbi.vetus lectio Ya, 
‚sicat et Ier, 2:11 ,‚…-ubi Deus loguitur idemque verbum 
est Von, in libris veteribus sequebatur ‘vaa. Sensus est: 
Pro’ honore quem Deo debebant, honorem habuere vitu- 
la, 


| _ CAPUT EK 23 


lo, simnlacris. Dei proprium nomen dpôagtos. Iuterpte- 
tantur Scholiastae , qui nec interit, nec fit deterior. 
2Ey ôuowòpar: éedwos plagroë deBgeinov, ad similitudie 
nem imaginis corruptibilis hominis]. 'Ey —XR est et 
in. dicto Paalmi loco: és pro ad. TZranstulerunt honorem 
Dei ad effigiem italic: Eadem locatio.in re commutatio= 
wie';:Eev.-27i-20p Ouolopae einovoy odt flpura quae appa- 
zet Ön simulddrol's Ste’ ógoebuartn ν [eirmnilisudinee 
idolorum) 2 Macc. á: 49, ipsi Dei simitftwdirtem. dicobenti 
Atstalis nòn est: Deus enim: non hebet formam humanae 
similem, gedam petorum animentiumí Empedoeles de Deo: 
Obre yap drBgoutsy nepalsj nerd yvia nfragar 
Ov uév drol voorworye Bia uhador divoovoer , 
‚ Od zódeg , ov Goa yoüs’, où mydla Aayrserra. 
INon ili caput humanum est quod corpue honestet, 
Non illi ex humero rami tenduntur utroque, - 
Non genua atque pedes illê, nec mascula pubee.] 
Xenophanes : 
Oözr: Öfgag Opsyrainuw òpoltog. 
(Nec corpus similis mortolibus.] 
Antiphanes: 'OpBahuois oùy dgârai; -odderl Eoute [Oóutia 
non videtur , nemini esé similis): quod. optime convenit 
cum is quae habemus Dent, 4: 15. Tosephus contra Ap- 
pionem II: TI&oe pès yap vÀy oog einóva zijp vourou. dh 
Âörgtog* zé ï zodvreijs, Äriuds èse mqòo zijn dnelvov do- 
Bay: wal mrêoa vEyvi 7r0òs pinijoems Enlwovap Öreyvog*: ovdin 
uotoy oÙT Eruvoöney, ovv einabeur delp Goron (Materia enim 
omnis inepta est efingendae eius imagini; quae materia, 
quamlibet sit pretiosa, si cum huèus gloria comparetur 
vilissima est; nec esb ulla ars quae, si qua re Deus 
adumbrandus sit, non’ proreus omni arte careat ; nihil, 
simile ei aut cogitare possumus, aut fas est fingers]. 
Ex hac causa, ait Strabo,' eulpatós a Mose non Aégype 
tios tantum qui: feris et peondibus Deum similem fate- 
rént ‚sed et Grapdes qur homini , addens« Tovrou dejorhe 
Ep elnóva nhorver Oùdbrfoese „ voör Epoor,: Opolap Tul sân 
zag. duty; [Eiuæ profecto imaginem ‘guis sanae mentis 
alicuùëus earum rerum: quae penes nos sunt, similem-au- 
deat effingere?} De Persis Herodotus: AMM sal. zor 
mroöor (dsöhpave) uwelnr- Enupigovar, tor — 
B 4 . pv- 


„ pvbao dwbgiaan Tovo Geevs, nataneg ol Elhopses [Cuia ot 
hos, qui (statuas) fingünt, stultos putant - neque enim, 
ut Graeci, Deos homini similes credunt). . Sic et Numae 
visum ait Platarchus, ouy óoio depoposeùr- sa Bedrtova voi 
gelgoorw (pium non esse assimilare meliera peioribus]. Et 
Germanis. Tacitus, non. esse ex magnitudine coelestiam 

acaimilari eas in ullam humani orië apeciem. Nallum 
Ónolesua' [eimulacriüm} Deo faciendum: aip. Theodoretus ad 
Exod. 38, st soriptam hano legem in -hominium cordi- 
bue ait Origenes libro Il. Et libro IEI: H oss) Zevora 
_drairë èvvoew ôrs Decos o0dauds deer GÀn phagrj, odd sc 
pêrar dy: duo Dhaig rd depot mogPovgderog, obs naza 
slxóva Ìj zwa cuiBohn Èncivou yuywopérwugt Breg eddloos 
Méyerar sa meg. dyahgorr,, Ort oùw eiot Heoi: zal za megl 
zr zouovrwov …Änusovgynuaror , Ös: obs «elod.: ouynpere 7003 
rov Öspmoveror ‚ òhbyc ve vregl zoö-énl mäot Beoö Önpeovg- 
yijaayrog wal ovvegovrog val wvBeevdweoote Sda [Communis 
sensus iubet cogitare Deum haud quaquam esss materiam 
corruptibilem, nec esse hoc Deum -honerare cum id 6 
vita carente materia fingas, quod. aut simulacrum aut 
symbolum Dei haberi postules. Atque hinc. statùn.:de 
gimulacris dicitur, non esse ea Dede: hoe quoque de 
kisce factis adiioitur, non posse ea ulla moda cum Deo 
opifice comparari: ‘pauca deinde adduntur de. eo qui et 
fecit. haac omnia. et regit et continet, guigus ovanibua 
praesst, Deg].. Et postea: Oùy ezv de rouros ualvoviæs 
oËvouibopreg els zijjn Osöp dhndivöv. varuorevdotar za, dnò 
Beratson zal peviordzov dod” Dre dvdpöy waraosevubópera 
[Nec rinus insaniunt qui putant veris Diis honorem red- 
di per huiusmodi opera nequissimarum, nonnunquam. opi- 
ſicum]. Becte ergo Scriptor in Psalmo at hoc loco Pau 
las. imagines istas non pro Dei imaginibus habent, sed 
pro iis quorum formam referunt. … : ed on 
- Kal serevör;, wal verganódor, zat Eomerôr, et volucrum 
et .quadrupedun et serpentum}] Hoc Aegyptios, qui sa 
pientissimi viderì volebant, maxime tangit. Straho dicta 
loco : “Ss ovx ogds peavoùorr of Aipvnrroe Pyplois cinabar- 
seg «al Boonsjuaar zo Beton [Non recte facere Aegyptios, 
qui feris et pecudibus assimilant Deum). Philo de iis- 
dem; Oi svvas, Avxoug, wal Aéowrag, zat zgoxodeidovs , wak. 
ad- 


kj 


| . _ GAPUT FE 38 


das shelova- Omgla, wal Evolga, zal zegeaïa , wal 

Beondagoörres [Qui aanes, Jupos, leones, crocadèloò „ak- ' 

asque feras , 4 dguatica, terrontria , valuoriagua : ani- 

mantium Daos faciunt). Theaphilaa Antiochenuslibro 1; 

Tlos daeroy zavadbyer. To nijdoe ov séBovras. beoor. Al 

ÜrToe „ doner ce «al Tyre, bd Oygleer , zal neven, 

saù drvdoor vri; [Quid porro enumerars. pergo mul 

titudinem illam animäntium guae oolyns. Aegypti, sor- 

pentium, iumentorum et Jerarum ‚ -volnorum denique- «4 

in aquie natantium?} Serpentes speciatim in: ‘Aegyptio- 

rum.cultu memorat- Sapiens Hebraeus cap. 16. '. 
Omnigenámgue Dey monetra , one, 

dixit de iisdem Virgilias. Juvenalis: ‚ 

r Quis nescit, Wolusi Bithynice, qualia. demens « 
Acegyprua portenta colat? Crocodilon adorat, 

En Pars.haec ; illa pavet. saturam serpentibus Ibin. 
Effigies aacrs nitet aurea Corcopitheci, .' …*- 
Dimidie-magicae resonant ubi Memnene chordae, 
Atque. vatus Thêbe centum iacet obrutg portie. 
dilic eaeruleoe, hic piscem fluminis, hie: 

Oppida tota.canenm venerantur. , 

Sed pec Romani plane extra hanc open. Loena el 

ca Pauli tempora; 
„Nos in templa tuam Romgng recepimue ln, J 
Semideosque canes.… : ur: ve 

Et Laribus quibusdam canina erat species. Vide et, Rhi- 

lostratam Vl, g,. Varro de Diis : Habitus illis. hominum 

ferarumque et pisciume Quidam Hero mistos genus diver, . 

sis corporibus induunt.. 

2e Ae zal —R& aniteug: é aide ër zaïc —E— 
zr zaodur aurie. els dradagsiar, propter quod reliquit . 
sldos Deus impuris animi desiderlis}) Deum deseruere; 
Deus vicissim eús.deseruit; mon. leges illis dana Divinas; 
et humanas siens depravari; non. Prophetas-mittens., et 

Philosophas-sinens ad absurda-pralabi. Sivit eos facere 

quod luberet, etjam summe ſoſda; ut qui Deum. non ho- 

noraverant, sentetipsos dehaneaterent, Quod hic eneôag- 
ela et infra 6: 10, Gal. 5: 19, Epe 4: 19, 6: 3, Col. 

3: 5, 1 Theas. 2: 3, 4: 7, id infra 26, ubi hic sensus 

repetitar, aaôg dsiulag (cupiditates infames) :Hega- 

. B.5 de- 


ae IN EPIST. AD: ROM. 


_&dsvar „WW, est d praesidio suo destisntän- alters mals 
tractandum relinguere ,. Deut. 43: 16, 32: 3o ‚ 1 Sam, 
Feria “Avafrapsle Mi Os. 2: 10, Neh. & 6, quod alibi 
etpoooursy ſatultitia], impuritates Ciceroni seennda Philip= 
pica. Osterrdit non erse’ car Romani se iis qnos Barbu- 
newocabánt, ut Seythis et Germanis, präeferant. … 
Tet drpabiodar tà ctópitve cötdp :Ayctapeolg) ‘Id eht, 
per: aòdeyisie ait, ut ipto corporibue vais ‘dedecmr infene 
‘berd;:vud oponte, “wogente ‘neriind eeN 
hij aQhid facerent' Rostes: cúpta orudeline ierbe ? 
Sic accepit et Theophytactus. Similis:sensas 1 Côr::6: 18. 
Contrarium est ro Éavroö oxeüog xräcBus êr dyvaoud zat 
ziujj [vas suum possidere oum castitate et honore], 1 
Thess. 4: ‘he 

25. Ofriweg perjddalar vojn aanoeia- zo 'Osoö ν zö 
wevder, qui commutaverunt veritatem Dei oum mendacio] 
Eadem locutio quae supra 23, et dÂy@eap Geoù pro Oer 
éne [verum Deum].: Pro Deo vera sumpserunt imagi- 
narios. Nam weödog pv Hebracis est Dene faleus, ut 
Esai. 28: 25, 44: 20, ler. 135 25, 23 14, Os. 7: 1. Ali- 
bi, ut Amos 2: 4, vocantur Dii isti pasa [vanitates] 
pari ‘sensu. : , 

Kat doepdorroar vel &larpevoar zij xrioei rtaga zÒr xtbe 
cavra) éh coluerunt et servierunt creaturad potius quam 
Creatori] 'EosBaotnoar zal êAdrpevoar est meen nav. Prior 
vox de saorificiis dief dôlet, et vertitur oéfendwi Sap. 15: 
6, 18; posterior de fletione corporis quae sacris acce- 
dere solet. Taqa ror xricæyræ hie dytl zoö xrloarvog. 
[Creatoris loco] explicat Scriptor constitutionüm Clemen- 
tis, et praeterito Creatore: Hilarius : sed rape cum accu- 
sativo in- comparatione positum , id qued excedit signifie . 
care solet,:ut Exod. 36: 7, Ps. 458 7, Lucs23:-2, 45 
Hebr; 31 3; 9: 23; Sic'et Philo eijv rap: vrijvóovd ‘keyob 
dos dsapoddy {Princijis:vupraá subilitos emtènentiam) dixita 
Tum vero kelodyra est pro Hebraeo ‘NW: nam ‘Hebraei , 
qaik panct-habent verbalia, perticipiis utuntur vice vera 
balium- sic wrioarrbt. valet:quod xvuej [Creutori] 1 Petr. 
h: 19. Sensus ergo' est, matori honore opìficia affecere 
quam: ipsum opificem, quem si aliquo mode agnovere, 
ut. Platonici , nulla tamen ei sacrificia institnerunt. Po- 

te- 


CAPUT IL sy 


terant dicere, stout dixere Pythagoreí , Platonici , Stoi- 
ci, se non eadem cum plebe sentire / non civilem se se- 
qui Theologiam aut poëticam, sed naturalem, ut ista 
distingnebat Varro: per Zovem se intelligere Aetherem ; 
per Junonem, Aëêrem; per Neptunum:,. Mare; per Naidas, 
Fontes; per Opbelan.,- Terramisextimam; per 'Diterm eb 
Proserpinum,; Têrrae visceras per Cererers, Vim Ícugis 
fetam; per Deyadas, Arbornte vitasg: per .Fulcarktam: „ 
Ignem; per Zábarum; Humorem corporêbus insitam, « Die 
sit, ergo Paulus. he! sic. quidem: eog ekcusari posse, qui 
rebus ipsis cultum detulerint. quem potuere maximum , 
opifici vero nullam ant prae illo tenuem. At plane, ut 
Iosephus. de ällis loquitur secundo contra Appionem, Eis 
sehijdoe Oobare sroonaresdymubvor viv dÀberar Toö Bóyuatog 
dBeveynein ox dróhunoav [Hi populo superstitionum opinio- 
zibus iam praeoccupato veritatem dogmatie proferre ti- 
muerunt), nimirum quia, ut dicebat Plato, Toy. mèr ovp 
svoutijv uaù maripa zode Tou sravtds evoeis ze ioyor , wal 
eöoörta ele mropsag dÖvvaror Mys (Creatorem quidem et 
parentem. huius universitatis inwenire difficile, et cum 
iam inveneris , indicare in vuigus nefas], id est, non 
tutum est dicere; quam ad rem plura testimonia attuti- 
mus annetatis ed. lib, IV de Veritate Religionis Christia- 
nae. Vide et quae contra Platonem,. hoc loco habet 
Chrysostomus. Seneca de sacris agens receptis, Qaae 
omnia, ìinquit, éapiene servabit tanquam legibus iussa, 
nor tanquam Diis grata. Haec mali motis velamenta 
iniustitiae convincit Euangelium, et hoc locq Pautus, 
Adde his mores qui Romae iam Pauli tempore invaluere, 
Caesares mortuos divinis colendi honoribus ‚ de quibus 
Lucanus: EE ee ‚ 
_Palminibum-maner radiisqus-atnabit et astrin, 
Ingque Deám templis iurabit Roma per umbnqe. .4 
S1 qui ‚per Caesarem peierassent, grâvissnne panieban- 
tur: si per Denm ‚-ferebant id impunee 
Os deer —* eis zov aiëörag: duiv,; qui cet lauuan. 
dus in aeternum: Amen) Frequens formula Hebraeis, ut 
Gen: g: 26, 14: 20, 24: 27, 51’, sed praecipue. usurpàri 
solita, quemadmodum ludaei monent et hic notavit Chry- 
sostomus, ubi aliquid narratum est quod factum dictamve 
sit 


„8 IN EPIST. AD: ROM. 


sit contrá malestatem, ut télí addito'malagmate ‘osternia- 
tar Deo suam maiëstatem nikilominus esse salvam.: Ade 
dit: Panlus eis zooy alöses ut significet Deum non alique, 
ged,onihi tempore, eulta , laude et honore esse dignissi- 
mums: Qaod ‘ut hourines magis magisque agnoscant, ad- 
dit precativo, sensu particulam Amen ut:et infra gs 6, 
2u: 36, 16: 55, 26) 24, 27, 2 Cors 25: 13, Gal. 135, 
6:16, Eph. 3: 22 ,.6e 24, Phil, 4: 20, 23, Col. 4: 18, 
5: 28,2 Thess. 5% 18, z Tim. 1: 17, 6: at, 2 Tim. * 
18; aa, Tit. &x a5, Philem-25, Hebr. 13. 21, 25, 
Petr.:4: 12, 5: 21:, 84, 2 Petr. Br. 18, 110h. 5: 22, 2 
del nú. et in Apocalypsi aliquoties, 

de voro riaptdorer avsovs , propterea tradidit er 
bn F dcit Paulus quod post longam. wapésteorp (inberpo- 
sgitionem) facere solemus, repetens verba prius posite 24. 
Eis ny drmdae) Cupiditatibus infamikus. Quaid enim 
infamius quam non dicam fervere voluptatibus „ sed: iis, 
quae. natura; reperit, non esse contentum, cum tamen 
quas natura dedit sint suaviores, ‘Adep wernm est-quod 
dixit Tacitus, mapnitudinem infamiae a nonnublis con= 
cupisgù atque eius — prodigoe nowssimam. esse volup- 
täberms ne, 
Al ze rag Orte bedr —— zijn peouwijy voïjeer 
sis zv. nag prow:; nam eorum' feminae ‘immutaverunt 
naturalem ‘ven in eum: ueum qui est contra naturami] 
Incipit a feminis quas maxime pudor decet, etiam circa 
naturales : voluptates. . Messjddoloy ‘cum particula els, eo- 
dem sensu quo id: verbuui sequente dp bis habuimus, 
quie. Hebraei à ponunt; quod et per zig et per és verti- 
tar. Tangit .illaram: ulcus. quas Fribadas. vocant Phae- 
‘drus et Martialis, Prictrices Tertullianus, quarum fuit 
ingenio. et poësi:nobikssima Sappho; quae “pad Ovidiam 
sic loquitur «+. Vod mt 

Lssbides infamem quae me facistis amatae. 
Recte infamem, ob. sraôos driglas. ‘Semeca Epist. XCV 
de. sui seculi-feminis: Zikidine vero ne maribwe quidem 
cedunt, pati natae. Dii illas Deaeque male perdant ; 
adeo perversum commentae genus impudicitiae. Clemens 
Alexandrinus: Kal pvvaïneg dvòglbovrae sage prow [ER 
feminae viros imitantur. conéra naturam]. Vaci gerijd- 


Aa 





CAPUT LL. : 29 


leËay quae hic. usurpatur affinis est et paris significatus 
dwaiddacep: unde dryddaykivovs dixit Aquila Os. 4: 1ú. 
Pathicos, qui non minas quam istae feminae sexus oſioia 
commutabant, et de. quibus iam aget Paulus, 
‚27. ‘Opolos zal ot Bdberer dpbomed Tv pvouery yeïjorr 
zjs Onhsias , similiter autem et masculi , relicto natural 
usu feminae) In Graeco Epigrammate est: 
Ondvrégas pehber òdiyor xcxoy, ouvenat welvarg 
KorgiÖiovs òdgovs sbeva dlduone pios. 
Alpxeo rõv dhoyoy Laowy yévos* où zag ixtivo a 
dvars dralen déopra ovlvyins. 
“Agoeve yap Gijkera ovvanterae’ of ò yet 
“Avdoes è5 aAMijhovs Eeiwon dyovor spor. 
[Femellas adamare, malum leve; nam semen: illud 
Naturae maribus conciliare placet. 
Muta vide si vis animantia ; nulla ferarum 
Egreditur fraenum coniugiale-Venus. 
‚ Femina quippe viro bene iungiturs at malus est mos 
Qui docuit spreta nubere lege piros.] 
Cai comvenit illud in epistola Iudae: ‘Oca 8d pvoweds 05 
za àhoya CB drigavrar, èy zovrous pheloortar [Quaecun- 
que autem natura duce tanquam muta animalia norunt „ 
èn his semet depravant).: Plato de Legibas primo: Ev- 
vontéoy Ore vj Onhelg xæt zij Töv ddölvoor pvoer eis koe 
vlay, loven riſß yevvijoeog, vj tepd ‘zodra Bop «ar guoi⸗ 
—L äddevas, ij Onkedy mods 
Owdelag Trap plop (Intelligendum eat eam êsee natura- 
lem voluptatem cum femina mastulo copulatur ad gene- 
rationem ; s cum vero masculi eum masculis copulantur 
aut cum feminis fominas, illam esse praeter naturam]. 
Plutarchus Amatorio: “AE. rage: pour ÓutÂla moos &döevas 
(Consustudo oum viris: adversa naturae), ubi et amorem 
hune #ó8oy (nothum] vocat. Maximus Tyrius Disserte- 
tione decima: Où pap äw Erdng Olpe oapwos ddbevog, dien 
tov zormaros oagxl &dóere: ÄäOunos sj pilis, Äyovos ij ovvov- 
Mat ènl mesgöv ortelgeg, pedpovs dpoïs” merbverne tog ed 
Peoevrag drek zojw.pvorr: zolwor dnl tij pemwoyiar tovs òpBal- 
novg. Eywetonpie Hoye 1jdovaïs [Neque enim aliter corpus 
viri tangere uuderes, quod à viro tangi' nefas est; sce- 
bestue est iste coitus, infoecundus complexug. « In saxis 


se- 


52 IN EPIST. AD ROM. 


Oras Bi Bodlpeor dsBed wogoven zand, 
‚ … Tòy voör EBhape: noötov. 
… [Sé eui matum molitur , illdue Dems 

' “Consilia-taedit} de: 

“Hou Ta wij zarprorza) Td est, elo‘ ro mouw ve pij a- 
| erfkovra [wt faciant.ea:quâe non convenit}. Hebraei di- 
cerent MP MW) WN 'À-po} yon dicunt: Grasci. Lactantius: 
Ammòmoree quid nati-sini, cum feminie patientië certant, 

a9. Henhngwuérovs roo ddielg, repletds omni. inigui- 
tate] Est mira edgoror Lafffuentia) in hoc sermons et egre- 
gius: gagextnorouds [descriptio egregia) iNorem temporum , 
praesertim Romae, qetales deseriptiones aliquot. habemus 
et in Senecae-epistolis circa tempus idem. Cum hectenus 
en attigisset quoruih turpitudo maxime:eminebat, nune 
‚alie ‘tangit vitia Jatissime sparsa,‚sed' Romae maxime 
regnantie , quae omnia per se quidem sunt meala:-sed 
Sorum pravitas longis-nioribus velat obduotu: opus Kabe- 
bat indioari ab Eaengelio.: Ac’ primum dieit iniustitiam, 
per quam Romani facti erant orbis domini, bella seren* 
do.-saepe. inigsta et societatem ‘vertendo'in- dominetum. 
Vide quae diximus de Ture Belli et'Pueis tum in Proie- 
Bomsnis, tam libro.l-eup, 3, ais Momanos nihil. nisi 
räptkm habere, cautam bis bellandi eupidsnem prefundam 
imperii ac. divitierum,.non plane fatso’apud Sallustiur 
’ Mithridates. Galgagus: vere apud Tacitum raptoree orbis 

votat , quos non-.Ottene, non: Oceidens satiaverit. 
… Zldgvela] Hic sab\ofpppelas nomine non meretriciok tan- 
taom congreseus intellige, quos laudat “upad Horatium 
priscus Cato, sed.et. sdulteria „ ut Mattlr, 6: 32. Sallus- 
tiumillam coins plena censoriis sententiis est historia, 
ân adaltério' deprehensum notavit ex Varrone Gellius. 
Vide: quae -habet Horatius lib. J Satyra 2 et lib II Sa- 
tyra 7. Seneca: sui-temporis feminis dicit unius adulte 
rium sorduiese, quasi matrimonium esse, Ex Arriano 
“discimus solitas se feminas defendere Platonis dogmate 
‘de communitate mulierum. Vide Senecam epist, XCVII. 
Tiberii et Caii adulteria habes apud -Suetonium, Impe 
ratorúm facta imitabantur in provinciis Praesides, Mabet 
_-nescio. guid.„Ehuvgsxòr Lamabide]);, ; dicèbat Varro, Pormo- 
sula provincialisg uxor & vr EEE 9 


2 To 


CAPUT L 33 
Novnoiq] Tovnola malignitae, pravitas, malitia; in 


Glossario. Malitia est versuta et fallax nocendi ratio, 
Eias exemplam habes egregium in Appiano in narratione 
eorum quae praecessere bellum Carthaginense tertium, 
Malitiam lmperatorum Romanorum habes apud Tacitum 
Annalium XIII. Tiberium Tacitus idem vocat callidum 
et tegendis sceleribus obscurum. Apparuit id tum in aliie 
rebus, tum maxime in evertendo Germanica et tota 
Drasi domo. Sic et Livia omnem Augusti domum ever- 
terat , ut suos proveheret. 

Tlhcovelig , avaritia) Romanorum arma in eos acerri= 
ma, quibus victis spolia maxima sunt, dicit Mithridates: 
Petronius : 

— Si quis sinus abditus ultra, 

Si qua foret tellus quae fulvum mitteret aurum, 

Hostis erat, fatieque in tristia bella paratie - 

Quaerebantur opes. 
Si locuples , hostie avari, ait Galgacus. Seneca ille tam 
eloquens avaritiae accusator intra quadriennium ter mil» 
lies sestertium paraverat, id est, ut putant eruditi, quin- 
decim milliones florenorum. 

Kaxig) Kaxta Graecis, ut Cicero notavit ‚ generaliter 
sumitur pro omni witiositate, quomodo Aristoteles dgezjf 
[virtuti] opponit zaxias. Speciatim ubi sumitur, videtur 
notare consuetudinem aliis nocendi, qualem describit 
Virgilius : 

Et si non aliqua nocuisses ‚ mortuus esses. 

Mezous pôóvov, plenos invidia] Quod vitium parvis 
magnisque civitatibus commune dixit Tacitus. De tali- 
bus dictum olim: dut illi nescio quid incommodi acci- 
dit, aut nescio cui aliquid boni. Vide de ea Horatium 
Epist. II. 

Hoyov , Aamicidio] Apparet id primam in bellis populi 
Romani, Seneca: Homicidia compescimus et singulae 
caedes ; quid bella et occisarum gentium gloriosum sce= 
lus? Non avaritia, non crudelitas modum novit. Ex 
Senatusconsultis plebisque scitis bella exercontur, eê 
publice iubentur vetita privatim. Deinde in servos. Vee 
dias Pollio servam ob fractum crystallinum muraenis 
obiecit, Maxime vero in amphitheatro, nbi homines par- 

VI. C tim 


ss IN EPIST. AD ROM. 


tim feris, partim hominibus trucidandi obiiciebantur, 
tantum in oblectamentum populi: quod merito Romanis 
exprobrant Christiani, Tatianus, Tertullianus, Minatias, 
Arnobias, Lactantius. Jam vero Imperatgribus Romanis 
quosvis levissimis ex suspicionibus sine causae cognitione 
morti addicere ita quotidiannm, ut in Tacito et Suetonio, 
ac Dione non aliud frequentius occurrat, et cam talia 
narrant Historici, taedinm lectorum deprecentur. 

“Egidog , contentione} Tria fora plena litibus. Fuere 
vero Philosophi ipsi quoque vitilitigatores; de quibus. 
Timon ; | 

Dour de Booroloryos Èpis xeveor Mehanvin, 
Nelxovs dy8gopdvowo saduyvijen zal èqsdos , 

OH ® aha sregl navva nulivderar. 

[.Aspera lis quaedam provenit inania clamans, 
Incensi in caedes odii soror atque ministra, 

_ Quae cosca huc, illuc circumgue volutat.] 

Cnius et alia in hanc rem produximuas annotatis ad li- 
brum Il de Veritate: Religionis Christianae. 

Aòkov , dolo} Lucilius: 

Insidiae facere, ut si hostes sint omnibus omnes. 
Non omnis dolás iundiciis coërcebatur. Licere enim in 
pretio venditionis et emptionis se mutuo circumvenire 
dixit Pomponius L. in causae coguitione etiam. D. de 
minoribus. Paulus. lurisconsultus L. item si, $ quemad- 
modum. D. Locati, Hoc quoque per Euangelium iniqui- 
tatis convincitur. Vide quae diximus libro II de Ture 
Belli et Pacis cap. 12. 26. 

Kuxoybelas} Malignitae vertitur in Glossario, et hoc 
sensu eam vocem usurpat Tacitus. Locum habet, cun 
quae possumus in bonam partem interpretari, in peioren 
‘rapimus contra quam exigit officium dilectionis, 1 Cor 
13: 6. Sic inter Calvum, Asinium, Brutum, Caelium 
Caesarem , Ciceronem, mutuam malignitatem detogi ai 
Scriptor de causis corruptae eloquentiae, Hoc est vitiun 
cuius Herodotum arguit Plutarchus. 

Jo. Wedvgegas) In Glossariis, webvorsns , susurrator 
Hebraeum wr verti solet wpeOwgiberr, significatque clam e 
in aurem alium obtrectare, Ps. 41: 8, Sir. 21 28, Ovidius 

— Linguaque refert audita susurro. 


Ka 


CAPUT E ' 56 


Karalahove] In Glossario, saraÂaiö, obgannio,; oblo- 
guor : vertitur sic Hebraeum u et 093 et alia quaedam. 
Significantur hic qui apertius famam alterius laedebant , 
ut malti Romae, etiam amicitiae specie. Talis ille apud 
Horatium : 

Me Capitolinus canvictore ueus amicoque 

A puero est, causaque mea permuita rogatus 

Fecit, et incolumis laetor quod vivit in urbe. 

Sed tamen admiror quo pacto iudicium illud 

Fugerit. 
Addit deinde Horatius : 

Hic nigrae succus loliginie: haeo est 

Aerugo mera, 
Hoc Suetonius vocat exeusando opprobrare. Polybius; 
Kairos yag Èrr zig ouvog edoysas sqóros duaBolije, zò uij 
wérovras, dÀN dreauvoörrag Aouaiverdas [Nam et haec nova 
inventa est calumntiae ratio, laudando lasdere]. 

Oeosvyers) Bene monent qui legi volant Beosvyers* agi- 
tar enim de vitiis, non de poenis. Recte antem dicun- 
tur osores Dei aut abhorrentes a Deo, at citat Cyprianus 
Epistola LXVIII, qui simal atque aliquid ipsis evenisset 
adversi, Deos, incusabant aut negabant .providentiam, 
Lucanus: 

— Eszspectabit ab alto 

Aethere Thessalonicas, toneat oum fulmina, caêdes ; 

Scilicet ipse petet Pholoen, petet ignibus Oeten, 

Jmmeritaeque nemus Hhodopes, pinusqus minantes : 

Cassius hoc potiue feriet caput? 
Sic invidia Deorum, crimen Deorum, Pompeium Deie 
obiici, apud eundem legas. Tacitus Annalium XIV: 
Quae adeo sine cura Dem eveniebant ut multos poet 
annos Nero imperium et scelera continuaverit. Caii quan- 
ta impietas fuerit ex Philone aliisque docuimus in illam 
ad Thessalonicenses. Et eius rei recens erat memoria 
cum hanc epistolam scriberet Paulus. 

‘Tgouses] “TBeroijs, contumeliosus în Glossario, DM Prov. 
15: 25 et alibi vertitar ófgisng. Ait Aristoteles in Rhe- 
toricis , eé iuvenibue et ditibue evenire ut facile alios 
indigne habeant,. Vide in Geltio historiam de iuvene 


ui alapas impingebat chviis. Tacitus ubi de poenis 
Ca Chris- 


5 IN EPIST. AD ROM, 


Christianorum agit , pereuntibuer addlta tudibria. Eidem 
narratur Neronis in Thraseam contumelia praenuntia cae- 
dis imminentis. Quomodo Tiberius et Claudius matronis 
per contumeliam magis quam per libidinem illuserint, 
vide Suetonium Tiberio 44, 45, Clandio 36, 

‘Treonpdrovs] Tregypavle est‚superbia, agnatum, ut 
Sallustius ait, nobilitatt malum. Est antem omreonpavla , 
definiente Theophrasto, wurapgórgous sÂijr aöroö zy &lwoy 
{omnium-praé se contemptus] ‚ Cuins vitii egregium nobis 
dedit yaoaxryoiopór [egregiam descriptionem): et complura 
sunt apud Martialem eorum qui alios ad oscula non ad- 
mittebant, qùì a convivis seorsim coenabant, aliaque fa- 
ciebant eius generis. Galgacus apud Tacitum de Romanis: 
Quorum superbiam frustra per obsequium et modestiarn 
effugeris, Claudiae vero familiae quae post Augustum 
Romae imperaverat, cuius in nomen adscitus Nero, ve- 
terem et ineitam superbiam notat idem Tacitus. 
" “Ahalóras} "Alaloy est iactator, gloriator, arrogans , 
in Glossario. Apud Theophrastum quoque alia est dc 
Govelas notatio, alia drtegnpavtas, et est ddabovela Platoni 
2Ees nrgooroursenn) dyadoë ijj dyatör Tör uij Onapyórvor [ha- 
bitue simulandi id te bonum eave bona habere, quae non 
habeas]. Theophrastas srgoodoxlar dixit vivöy dyaôör oùn 
dyroy (bonorum quae non habeas ostentationem}, ubi 
“rooddoxia est excitatio opinionis : cuiusmodi hominis de- 
scriptio est egregia quarto ad Herennium, et in Alexidia 
fragmentis quae nos edidimus, et in Martialis Epigram- 
matis , non malae. Talis.Macianus, arte quadam omni- 
üm quae dicèret: atque ageret ostentator, Tacito: ef 
Romanorum plerique, _ En, 

Introrsum turpes , speciosi pelle decora. 
Quorum mores vocat personatos, et vitae fabulam Mar. 
. tialis, Miles gloriosus Planti Graece erat datur. 
» 'Epevgeras zaxöv , inventores malorum]. 
Ingeniosa gula est, 

‚ait Petronius: ubi et sequentia vide. Adde quae de com 
mentis luxuriáe in aedibus, in vestibus, in epulis, va 
Sis, gemmis , unionibus , mensis, lectis multa apud Se 
necam, Plinium et alios. | 
_ Torta dneudeïs, parentibus non obedientes] Procnle 


U 


CAPUT 1. 5 


ius cum questus esset de filio quod mortem suam exspeoe 
taret, et ille dixisset, se non exspectare, imo, inquit „ 
rogo exspectes. Cogitemus quid fecerint Tiberias in Li- 
viam; post hanc epistolam scriptam Nero in Claudium 
et Agrippinam. 

31. “Aovverovse, davydérovs , instpientes, incompositos] 
Videri potest esse sragovopdsla (wvoeum allusio], at non 
ést; sed ex una voce varië'seripta duae factae- sunt, 
Syrus non nisi unam legit ;' devy@érovs, quhe vers: est, 
Non de 'întelleetÂs „ sed dè völuritatis vitis hie agitur: 
et quidem maximis; inter quae est perfidia, tum in fe- 
deribus publicis, tum in contractibus privatìs. Notant 
id in Romanis vitium a Panici belli tertii temporibus 
Historici prope omnes. Vide éxempla Servilii Galbae et 
Cn. Domitiì apud Valeriur Maximum VI. 6, Firmii: Laeti 
apud Tacitum Annalium IF, P: Egnatii epud eundem XVI, 
Idem in summa malorum Tiberiant temporis ponit falla- 
ces amicitian, Annal. IV, ' - " | 

“Asooyovs] Expertes etiam naturalis affectis, Eius ar- 
gumentum quod liberos, si numeras gravis videretur, aut 
tolli vetabant, aat iubebant exponi, idque impune, nam 
et ideo in lege Pompeia de parricidis pater ſilium ene- 
cans non comprehenditar. “Tertullianus Apologetico ; 
Quot vultis in his circumstantibue et in Christianorum 
sanguinem hiantibus ex ipsis etiam vobis iustissimds et 
severissimis in nos Praesidibus dpud conscientias- pulsem, 
qui natos sibi liberos enecent. Siquidem et de genere 
necis differt, utique crudelius in aqua spiritum extor- 
quetis, aut frigori et famò-et canibus exponitis. Paria 
habet Fustinus in Apologetieo. ‘Hine- est ‚quod “Tacitus \ in 
Iudaeorum institutis a Romanorum discrepantibus ponit, 
Necare qüenquam ex agnatis nefas, ubi vox agwutis 
ita sumenda, ' quomodo in iuro, agnatione sui haeredis 
testamentuot rumpi dicitur, | 

“Aonóvdovs) Vetus interpres vertit implacabiles s non 
male: nam sic &orowdog mróheuos [bellum implacabile) di- 
citur qui pacem non recipit. Nec aliter hic aceepit Sy- 
rus. Bene hoe convenit in ‘illorum temporum Romanos, 
de quibus Tacitas negat sperandum fuisse ut qui pacem 

C 3 ‘bele 


38 IN EPIST. AD ROM. 


belli amore Surbaverant, bellum pacis charitate depone 

rent, Historiarum II. Lucanus: 

Quemque suae rapiunt scelerata in praelia causas: 
Hos polluta domus legesque in pace timendae, 
Hos ferro fugienda fames, mundique ruinae 

Permiscenda fides. 

*Aveheijmovac]) Jmmisericordes sane Romani, etiam in 

pravinciales :; at maxime in servos, de quibus Seneca 

Epistola XLVII: Infelicibue servis movere labra, ne in 

hoc quidem ut loguantur, licet, Virga murmur omne 

compescitur , et ne fortuita quidem werberibus excepta 
sunt, tussis , sternutamentum, singultus: magno mal 
ulla. voce interpellatum sifentium luitur. Mocte tota ie 
iuni mutique perstant, Addit: Non habemus illos hos 

tes, sed facimus, Deinde dominum sic admonet: Vi 

tu cogitare ipsum quem servum tuum vocas ex iisden 

seminibus ortum, eodem frui coelo, aeque spirare, ae 
que vivere, aeque mori? Iuvenalis de feminaram mo 
ribus ; 

Pona -erucem servo: meruit quo crimine servus 
Supplicium? Quis testis adest? Quis detulit? audi. 
Nulla, inquam , de morte hominis cunctatio donga esi 
O demens ! ita servus homo est? nil fecerit , asto. 
Sic volo, sic iubeo, sit pro ratione voluntas, 

Et posten: - 

Elle. frangit ferudas t : rubet illa flagello ; 
Hie sputica : sunt ad tortoribus annua praestant. 

De viris idemt . 

Mitem ‘animum et moree modiais erroribus aequos 
Praecipit', atque animas servorum et corpora nostra 

‚ Materia constare putat paribusque elementis 

An saevire docet Rutilus, qui gaudet acerbo 
Plagarum strepitu, et nullam Sirena flagellis, 
Comparat , Antiphates trepidi laris aut Palyphemus 
Tum felix quoties aliquis tortore vacato - 

Uritur ardenti duo propter lintea ferro. 

De provinciarum autem Praesidibus hoc eiusdem : 

Si frangie virgas sociorum ip sanguine, si te 
Delsetant hebetes lasso lictore secures. 


Í 








CAPUT 1 5e 


Est descríptio zon diesimilis eorum qui a divinis legibus 
desciscunt apud Philonem de Humanitate: Tous zor iegöp 
vóuoy drmosdyrag iÖeip èguw duohagous, drauoyurrovs, dl 
Kous , deépvovs, òMyopgovas , pehanzey@jnovag , wevdodoylag 
éraigovs wal pevdogniac, zrjv theudeglar stengandras Üpov 
zal dxgartov zal sreuparwoy wal eduogplas, eis ze vas yusqòg 
dmroharvoers zal zör perd yastqa* ov ta zéày Bagtrara, Cy- 
plat ooöuarós te nal pvyijs elo [Qui a Divinie legibus 
desciscunt , hos videas luxuriosos , inverecundo ore, in- 
iurioe, leves, sordidos, hos et facile quemvis laedere , 
et mendaciis et periuriis assuesse, eb libertatem cibo, 
vino , cupediës , forma denique paulo elegantiore véndi- 
disse videas, gulae ergo, quaeque hane sequitur libidi- 
nis ; quorum acerbissimi exitus sunt, corporis nimirum 
atque animae iactura). Senecam suo, id est, ei qao 
Paulus vixit seculo convitium facientem et eadem quué 
hic habes exprobrantem vide De Beneficiis V. 15 et 17. 
3a. Oriveę TO Örxatwpa zoö Oeoù dsriyvorreg, qui cum 
ius Divinum cognovissent} 9. HeUD ut saepe apud Ese- 
chielem et alios. Genitivus hic eausam efficienlem signi- 
ficat. Intelligitor enim hic ius partim per rationem, par- 
tim per traditionem inscriptum humanis mentibus, revte 
‚ paniri qui gravia-delinguunt; quod tractavimus libro IE 
de Ture Belli et Pacís cap‚ 20 initio. Etiam Graeci' das 
naturae vocant vouoy &cioy [legem Divinara). 

“Ove oë za zosaöru mgaosortes ÄEros Gaparov eol „qud 
qui talia agunt, digni sunt morte] Sunt quaedam crie 
mina quae mortem mereri consensus hominam testa- 
tur, Act. 13: 28, 23: 29, 25: 11, 26, 26: Jr, 28: 18, 
Talia sunt hofticidia, adulteria.et aliae foedae libidines, 
ad quas haec verba respiciunt, 

Où póvoy aura mrosoùor, non solum ea faciunt) Faciunt 
ipsi modo kee, mado illud, nbi dátur occasio. 

"Alda zal ovvevdoxoùds Toi npasdovoe, sed etiam con- 
eentiunt facientibus}] Hoc peius illo; nam affectu ab- 
reptus peccat aliquis, sine eo non peccaturus: at qui 
defendunt talia et docent vitio carere , sane gravius de- 
linquant. Hi sunt DWO apud Paraphrasten Clhaldeeum 
Lev. 20: 5, de quibus agi etiam Lev. 26: 21, aiunt Rab- 
bini, Verbum. ouvevdoneip est etiam in Macaabaicis: et 
S C4 apud 


' 


40 IN EPIST. AD ROM. 


apud Lucam 11: 48, Act.8:1 et 22: 20, et apud Clemen- 
tem in Epistola. Zouroarreg, braweis (adiuvas, assen- 


tiris]. hoc loco Chrysostomus, et post eum alii. Theo- 
phylactus dixit ovysjyooeïy (patrocinari). Philosophos hio 
maxime tangit Apostolus, qui erant doctores populorum , 
et quibus proinde imputari debebat si qaa populus ipsis 
probantibus peccaret. Exempli causa, sraidegastay (amo- 
rem puerorum] et quosvis incestus esse adsapoga [in re- 
bus mediis] docebant non Epicurei tantum, sed et severi 


zl Stoici, quod non Theophilus tantum Antiochenus nos 


docet „ sed et Sextus Empiricus Zenonis et Chrysippi utens 
verbis quae pudet tfanscribere. Sie ultianis cupiditatem 
probant. Aristoteles et Cicero locis quos citavimus in An- 
notatis ad II pro Religione Christiana, Idem Aristoteles 
bellum in Barbaros vult esse venatus quoddam genus, 
ac proinde rem natura iustam, Politicorum I. 8. Idem 
abigere partum vult licere quamdin quod conceptum est 
vitam nondum habet, Polit, VII. 16. Omnia autem faci- 
nora summatim defenderunt illi Philosophorum qui dixere 
nihil natura esse inhongstum, sed differre ista hominum 
institutis. Et, ut Iustinus eorum sententiam explicat : 
Minder eivar dgerijv , ude zaniar, Bok Öl uóvoy vou dv 
Pooirovs ij dyata fj wand vaüra jyeiodas: Örrep ueyloy dal. 
Beva zal dÔiwta èei. [Neo virtutem neo vitium esse quic- 
quam , homines modo bona malave haec putare; quod et 
maxime implum ost et iniquum). ‘Hino illud :desump- 
tum : J 
— Nopep rag zou ‘Oeous grouueda , 

Kal Cöusy dòsxa wal Ölxas mgrouévorn 
EE [(— Les est, esse qua remur Deos, 
| Tustique fins ac mal Biscernimus], 


Items: ’ 


Ti d aloyeòr, es ui roĩos —* doxeĩ; 
… _…[Quid turpe, nisi quod esse turpe usus putat?} 
Vide:quae: de Epicureis attulimus lib, IL de Ture Belli 
et Pacis 20. 44. Apposite ad id qnod hic dicitur, ‘Philo 


libro de Legibus specialibus: Aotßoũoi yag oðr of decyve 


nνον, dÀÂa ál ôooy zoïs dgüour ékovoloo yep ênì zij vûo 
Ògjt voor (ita degendum:, non ovp zij Tú deavrov) dEovoia 
énuygagorta: [Negae enim qui faciunt, tantum impii sunt, 

sed 


CAPUT E hi 


sed eb qui’ eoro Aaec fori credì volunt). Cyprianus E- 
pist. XXI: Non est enim immunis a scelere qui ut fieret 


“imperavit : nec est alienus a crintine, cuius consensu li- 


eet non a se admissum crimen, tamen publice legitur, 
Salvianus lib. IV; Nam dum spectantes haec comprobant 
ac libenter vident, omnes ea visu atque assensu agunt, 
Tacitus: Corrumpere et corrumpi, seculum pocatur. - 


1 1 


CAPUT IL 


Aw, propter quod) Id est, Crim ita se res habeat sicut 
fam diximas, ut ius illud quod omnibus hominibus com- 
mune est,-dictet esse quaedam crimina morte digna. 
Debuerunt haee connecti cum praecedente capite, novum 
antem inchoari ibi, @Àlpis zal gevoyopla (miseria et an- 
gustia]. 

„Avanohoyiyrds el, inescusabilis es) Vide supra 1: 20. 

°Q voorne rûs Ó ngivur, o homo omnis qui iudicas] 
A Philosophis venitur ad Magistratas qui Hebraeis v'onen 
oi xolvovres sive oi xorral, Sub Magistratuum autem no- 
mine etiam domini comprehendi debent qui in servos 


domesticam habebant iurisdictionem. Apposite autem hoo 


addidit ad Romanos scribens, ex quibus erant omnes 
etiam pravinctarum Rectores. 
Tu regere imperio populos Romane memento, 

‘Er rag xolveis vor Ereqor , -Osavrop xatanglveis, id- 
eirco quum iudicas alterum ‚ te ipse damnas] Ey ò̊ dixit, 
hic et infra 8: 3, pro idcirco, WI, quod est atriohoys- 
Kop [redditivum eausae], ut apparet Gen. 59: g. Tè dam- 
nas, quia ius illad commune est hominum. Imperatores 
Romani homicidia morte puniebant, ipsi inndxios quoti- 
die plurimos trucidabant. Netro per risum, Sane, ‚ in- 
quit, Jegem Iuliam timeo, cum venenum coqui iuberet , 
Sneton. 34. Incestae virgines Vestales vivae ‘defodieban- 
tur: Nero uni earum vim intulit, Suet. 28. Pantebatar 
capite qui puerum ingenuum rapuisset, L. Et eam. D. ad 
L. Iuliam de vi publica, Imperatoribus id-erat quotidia- 


num. Vide Suetonium Nerone 28. Hanc Imperätorum 


licentiam imitabantar in prowinciis Praesides, Servus si 
C 5 - inr 


42 IN EPIST. AD ROM. 


ingenaum puerum stuprasset, non effugiebat cruce ; 
Dominis in servos id licebat; et tales pueri dicebantur 
delicati. Cyprianus: Qui sedet crimina vindicaturus , ad- 
mittit. Sed et ad privata de aliis judicia recte hoc Pauli 
extendas. Sic David apud Nathanem semet damnabat. 
Iusſtinus in Colloquio cum Tryphone: 'Zdeiy yap és zal 
zoös wij T& ara nader Bovdopévovs reg adroi, vous äÀdovs 
Btaridlaor® zal èy ouverdroeaw ëyOoais raùra Overdilorvar 
dhArjhoug Ärmreg doyabovraus [Widere est et hos qui quae aliis 
faciant , ipsi pati nolint. Quod si quis sit, cui inimicus 
horum conscius, is ei exprobrat quae et ipse facit). 
Salvianus lib, I de Gubernatione Dei: In aliis nempe 
horrent quod in se ipsis admittunt , mirum in modum et 
accusatores eorundem criminum et peccatores. Esxsecran- 
tur publice quod occulte agunt,.ac per hoc, dum dam- 
nare se caeteros putant, ipsos se magis propria animad- 
versione condemnant., Et postea: Aliis severissimi su- 
mus, nobis induigentissimi ; aliis austeri , nobis remissi. 
In eodem crimine punimuys alios, nos absolvimus. Into- 
lerabilis sane et contumaciae et praesumptionis, nee ag- 
noscere wvolumus in nobis reatum, et audemus de aliis 
usurpare iudicium. Chrysostomus De peccato et confes- 
sione: “AAN oi sroÂdol zöv avdqwnrov zr pér Ötoor duag- 
Typdrov ovuijyagou yivorrar, zör Òë aAdozgleor xarijyopor 
[Plerique enim, st quid ipsi deliguerunt  defendunt 
si quid alii, accusant]. Neque hoc nan. videre Romano- 
rum sapientiores. Cicero Verrina V: Omnia, quae vindi- 
earis in altero, tibi ipsi fugienda sunt. Etenim. non 
modo accusator sed ne obiurgator quidem ferendus est 
qui quod in alio vitium reprehendit, id in ipso repre- 

henditur. Horatius libro J Sat, 3: 5 
— Egomet mi ignosco, Maenius inquit, | 
Stultus et improbus hie amor est dignusque notari? 
Seneca: de Ira lib. I. 14: Cogitet quam multa conéra 
bonum „morem factat, quam multa ex his quae egit ve- 
niam desiderent , iam irascetur etiam sibi, Neque enin 
aequus iudex aliam de sua, aliam de aliena causa sen 
tentiam ferat. Lib. II, 28: Ze qui nullius non uxoren 
eoncupiscit , eb satie iustam putat amandi causam quoc 
aliena est, idem uxorem snam adspici non vult, et fide 
acer 


CAPUT IR 45 


acerrimue sxactor eet perfidus , et mendaees persequitur 
ipse periurus, et litem sibi inferri aegerrime calumniator 
patitur , pudicitiam servulorum suorum attentari non vult 
qui non pepercit suae. Aliena vitia in oculis habemus, 
a tergo nostra sunt. Inde ast quod tempestiva filii con- 
vivia pater deterior filio castigat, Nihil alienae luxuriae 
ignoscit qui nihil euae negavit,. Et homicidae tyrannus 
irascitur, et punit furta sacrilegus. Magna pars homi= 
num est quae non pecoatis irascitur, sed péccantibus, 
Epist. XCIV: Scie improbum esse qui ab uxore pudicitiam 
ezigit, ipse alienarum corruptor uxorum. Scis ut illi 
nil cum adultero-,' sic nihil tibi esse debere cum pellice: 
et non facis. VIII. Epist. 22: Nostine hoe qui omnium 
libidinum servi sic aliorum vitis irascuntur, quasi in- 
videant et gravissime puntant quae maxime imitantur? 
Adde quae de hoc argamento non aliena attulimus tum 
in prolegomenis ad Stobaeum, tum ad Matth. 7: 3, et 
libro II de Ture Belli ac Pacis 20. 3, 
Ta yap aúr& moaooeg ò xqivar, eadem enim iudez agie] 
Hoc quogue dicit non omnibus, sed plerisque, 
a. Oidager dè, scimus enim] Ipsa ratio hoc nge docet, 
“Oz: z0 sina zou Oso fee nar dAgdesar. End zqvo za 
sosaöra noadoorrag , Dei iudicium in eon qui, talia, agent 
esse iustum) Seqyitur hoc ex. ipso Dei nomine. Deum 
enim concipere nog, popgumus sine tugtitia: … 
‚ El Geol ze-Öpgen aloyoor, ovp zloty Bol. Ns 
[$5 Di patrant quid turpe,‚ iam nom spnt Dei). 
Aljdesa- hoe loco est isdicium iugtum, nihil dans gratiae 
aut odio; ut infra 3::7, 1 Cor, 33; 6. Hebraeum rum 
interdam vertitar dsjOsa [veritas], interdum ârxasooups) 
[iustitia)] sensu. saepe eodem. ‘Oppoujtur hoe, ut notat 
Chrysostomus, judictis Romanornm quae erant corruptissie 
ma. Vide de Clodiaris iudtcibus Senecam epistola XCVI: 
ubi malta egregie dicta, hoc vero imprimis: Cum stue 
prum committeretur rei iudicandae sansa. Haec caguitio 
de incorrupto Dei iudicio in multis dormit, sed excitari 
Solet circa mortem, ut Plato observat de Republica I. 
Cicero I. de Divingtione: Kos qui secus quam deouit 
viserunt, peccatorum suorum tum magima ppenitet. Ner 
sane difficilis adeo erat colleetia, cum. Deus sit iustus , 
Mma- 


— 


àk IN ERIST. AD ROM. 


mali autem saepe in hac vita sint felicissimí , alíud' ex- 
spectari indicium. 
3. Aoylby 8 voro, @ ÄärOoome] Esxistimasne? Po- 
tesne hoc in animum inducere ? 
‚ O xeivor Tous Ta rouaüra npdosovrus]) Qui defillie iu- 
dicas secundum leges, non Romanorum tantum, sed om- 
nium gentium consengu probatas. 
= Kal srowöy aùra) Cum eadem facias.: 
“Ort où dupetEn TO xoiua To Ovoj, te Dei diclum 
ëväsurum)] Loquitur sic et Diphitus: dte} 
Oils où vous Gavórras, wo N tesjgare 
Tovpijs: dratong gevtahafoyras Èy Bico 
Tlepevyévar rò Oeciov; 
[Tune arbitraris mortuos, Nicerate, 
Queis omnis vita satura deliciis fuit, 
Effugere pòsse Numen ?) 
Nec longe abit Sophioclis illud: 
Ozoö Öl sthyyajp ody drreonndt Booros. 
{Contra Dei ictum non data est homini fuga) 
Plura habes in eunt sensnm apud Stobaeum Naturalinm 
titùlo VII, Homines tribus modis crimina ferunt impu- 
ne, guia aut ignorantur, aut quië nemo tam potens est 
qui ipsos pùniat, aùt quia ins perrampitur gratie dut 
pretio. Horum tiihil'in Deun cadit,‚scit omnia, ‘potest 
quae vult, ex recfó indicat, Vide lob: 54: aa 
4. “H roũ zdòvrov zijs yonsörmros udrod, an divitias bo- 
nitatis eius] sm mon ut Ps. 5: 7, 106: 7, vorm Mm Ps. 69: 
17e’ “Sie mÂoürog ydgreog: dicitur Eph. 18 7, srhoötòs ddEno 
‘Pdivitide gloriae) infra g: 23, Eph. 1:'18; 3 16, Cot. 
va:"a7. TIhoörop pari:sensa usurpat- Simplicius ad Epicte- 
tam , « Örmegfohijp ‘ro wlovrov tijs kyadöryros Oeoù lexsupe 
vantiam dioitiapum Bonitatis Dei] dixit Philo in Allego!- 
ride.” Non disstnril:'tnodö sAotrtog' vocein'infra habenrta 


9: 23 et ar: 33: et Ons EN WMW 
“Kal “zijs ëvopsy Siv:et infra 5: 25. In Goese; 
‘doolt, laxamentiúrt? induciae. W ever 5 


* Kal rijs paxgodvulas ; „et tongantmitatii BRTN. 
edpvoêr , ignoranè}' Id est , non èonsidsrand nem y? 
Hebraeùm stepe est attendere. DER J 

"Or ro yonson ‘rob Oroù sis ite 6e dye, Dei be- 

nig 


CAPUT IL. 45 


. $ 

nignitatem te ad poenitentiam adducere) Hoo est in dif- 
ferendis poenis ro rgogyoumevoy Oeoù HéAyua [consilium 
Dei antecedens), de quo et a Petr.3:g, succedit deinde 
post longam patientiam alteram puniendi gravius. Sio 
Sap. 11: 24, 'Edeeis Öë mraprag, Ore marta Öuvacam, zal 
nagogâs auaorjuara dvOgoror cis geravouar [Sed misere- 
ris omnium, quia omnia potes, et dissimulas peccata 
heminum propter poenitentiam}) Phila Allegoriis: Ovdd 
zois duaerdrovow eddvs ènébesour ö Oeog, dAÀa dideoor v00- 
vor elo perapouv zal zijv roũ opahuaros tao [Nec statim 
in hos qui peccarunt animadvertit Deus , sed tempus in- 
dulget, quo et poeniteat eos , et errorem corrigant). Hinc 
est quod zij diep [iustitiae] etiam Poetae dant Bgadéé 
noda (tardum pedem]. Vide dictam titalam Stobaei, Me 
zdyoiwa significat non dolorem salam ob peceata, sed et 
vitae emendationem. 

5. Kara dè vor ondmoóryea ov] Quae vero tua est du- 
rities, Duritiem id vocat Paulus quod Latini scriptores 
callum obductum animo, longa scilicet vitiorum consue- 
tudine. Vide Matth. 19: 8, Marc, 16: 14. Similis usus 
verbi oudagvveodas est Act. 19: 9, Hebr. 3: 8, 13. Idem 
dicitar dsradyeiy Eph. 4: 19. Exempla talis constitutionis 
in Pharaone et Sanle Regibus. 

Kal dueravónvor xapdiar, et animum impoanitentem} 
Exponit clarius quod per pgerapooay (translationem] dixe- 
rat. *dueravomvoy. autem hoc loco est non qui poeniten- 
tiam agere non poteets sed qui non agit. Pari modo 
Gmeranivmvog (irmmabilis] qui non movetur, 1 Cor. 15: 5B. 

Onozwoikes ovaur ders dy inde derije, aeservae tibi 
irae thesaurum in diem irae] Respicitur locus Deut, 52: 
34, 35, ubi sic in Graeco: Oùx, iov, raüra ovvijktar neag 
dol zal lopgayssas dy voie Ôyoavgoîs mov; èr wubog ERdunij- 
Geo drzanoduoo (Nonre ecce haec condita sunt apud me 
et eignata in thasauris meis? in die ultionis retribuam}. 
Philo dicto loco de Allegoriis ad haec verba respiciens : 
Eial pag. boreg dyaBör, où waxr maga Tij Oe Ayoavgoi 
iv ulo yde prom èsdunrjoeos lopgayladar vous TÜr xaxds 
Onaavoous [Sunt enim ut bonorum, ita stiam malorum 
thesauri apud Deum: ait enim in die ultionis obsignatos 
malorum thesauros). Dixit et Platarchus Anoavoor 0qyijg. 

| Prae- 


46 IN EPIST. AD ROM. 


Practerea est hio locutio Hebraizans, activam pro duplíci 
activo. Onocuoleis, asservas pro asservari facie , NM 
aut SWOV cum Nehemia 23: 18, aut cum Iobo 36: 15, noen 
quomodo et amo@syoavoilorzag , sed in bonam partem, po- 
nitar 1 Tim. 6: 19. Sic Baosdevey saepe est facere ut 
quis regnet. ‘Ooysj, ira, pro poena. Et bene thesaurus 
irae opponitur divitiis bonitatis; et post. dpysjy suban- 
ditur reddendam, ex loco Deuteranomii. 

Kaì dronsahdyeos val dexarongselus Toü Geoö, et revela- 
tionis et iusti iudicii Dei] “Ey dta uoty (unum per duo) 
pro drroxaÂvweog Öexurongdoiag (revelationis iustò iudicii], 
ut generalius dicat quod deinde explicaturas est specia- 
lius. Bene additum dixasoxgsolas, ne nomine irae affec- 
tas inordinatus intelligeretur. 

6. “Os dsrodooer Erasmo zard Ta Eoya adrod, qui reddet 
unicuique secundum opera eius) Nihil planius. Bonis 
factis bona, malis factis mala Deus reddet. Kespicit 
Deus iudicans et haec et ista, Matth. 16: 27, 25: 35 et 
Sequentibus , 2 Cor. 5: 10, Apoc. 2: 23, 20: 12, 22: 12 
Hoc interest quod poena non potest per iustitiam excede- 
re mensuram criminis: praemium antem, sì accedat dan- 
tis liberalitas, potest esse maius quam quantum facta per 
se valeant. Quanquam autem praemium tantam promit- 
tere immensae fuit liberalitatis, tamen, ubi promissum 
est, ius ex eo nascitur. Quibus vero promissio facta non 
est, ut Patriarchae et pii ex Gentibus, ii praemiam post 
hanc vitam sperarant quidem, sed neutiquam tantum. 
Ideo cum de eo loquuntur &òny [infernum] nominant, 
non regnum coeleste, Sed et hì plus accipient, quam 
speraverunt. 

7. Tos uêr nad’ örrouorijy èoyou dyadoù, lar zal ze- 
jv zal depfagolar Cryroùüor, iis quidem, qui constanter 
bona facientes, gloriam et honorem et incorruptionem 
guaerunt] Nam dsauowsj pvyijs [immortalitae animi) pii 
ex Gentibus non quidem plane certo credita, sed ita ta- 
men ut sententia eam adstruens probabilior crederetur. 
Ka8" vrrouorijy hic idem est quod. drroporijy , solent 
enim istae particulae permisceri, ut 1 Cor. 12: 8, Eph. 
5: 3, et alibi, Tum vero vnmopory, quod proprie exspece 
tationem significat, ponitur hic prò constantia: quia ex- 

apec= 


CAPUT Il 67 


spectatio talis, qualis describitur Ps. 37: 5 et alibi ‚ con⸗ 
stantiam solet producere, Sic úrmouiverr est perseverare, 
Matth. 10: 22, et singulare hic est pro plurali, èpyov 
dyadoö pro ëgyov dyatör, ut et infra 15, 1 Cor. 3 14, 
15, 15: 58, 1 Thess. 1: 3, a Thess. 1: 11, 17, quod 
admodum frequens est ubi rerum aliquarum universitas 
significatur. Zófa hic significat etatum illustrem, ut 
Matth. 13: 42: ziuy, coniunctum cum laude, de qua vide 
1 Petr. 1: 7, apfagola, perpetuum. 

Zoorjy aierwov, vitam aeternam] Supple drrodoiac [red- 
dec]. Dabit illis quod homines optant maxime. Posi- 
dippus ; 

°Qp voïs Geoïs Äpowonos eUyeras rvxciv, 
Tijs dtavaoiug xpetsroy ouder eÜyerace 
[Res inter omnee quas Deos exposcimus, 
Locum meretur principem immortalitas.] 
Huius rei certos nos plane fecit Euangelium, vel eo solo 
nomine faciendum maxim, 

8. Toïs dl &E Eprdelas, hie qui ingenio sunt eontentioso] 
Id est, roĩe dgllovo: (contendentibus]. Sic &#£ particula 
apud Hebraeos saepe qualitatem denotat, ut infra 3; 26, 
A: 12, Gal. 3: 7, Tit. 3: 5. 'Egilovos autem intellige , con- 
tra Deum, quod de Idololatria dici solet. Sic Israel 13 
“an (domus rebellionis] Ezech. 12: 2, a verbo mw quod 
detleey vertitur Gen. 26: 35, 1 Sam. 12: 14, 15. Sic et 
flius nwo Deut, 21: 18, qui in patrem est contumax. 
Similem sensum habet illa Dei querela de Hebraeis ‘nara 
rar, Tæcceriociy ue dy Toi eidoshois adròy (Irritaverunt 
me idolis euis], Deut. 32: ar. | 

Kol anerboöde pen zij aAndeig] Qui non sequuntur rectae 
rationis dictata, quae et supra aÂjdeia (veritas) dicta 
eet 1: 18, 

Heedogévois 8d zij dÎixla] Verum inidstitiam sectantur. 
Adixice hic generatim sumitur, ut et doler [impieta- 
tem} comprehendat, ut supra dicto loco 1: 18. Hsi®sctar, 
tectari, quomodo Gal. 5: 1, 5: 7. Hebraei dicerent 02m 
Pen vat (seguentes mendacium]). 

Ovpos zal doyj, indignatio et ira] Sabauditar, immi- 
net. Ubi est in Hebraeo PN quod iram gravem signifie 
tat, KXX solent ponere voces duas Ovuòs zal doyn, ut 

vi- 


48 IN EPIST. AD ROM. 


videre, eat Gen. 27: 46. Interdum et in, Hebraeo daae 
sunt voces ut MAM ft, Deut, g: 19. Per iram autem il- 
lam exardescentem Dei uerovvuixas [per transnominatio- 
nem] gravis poena intelligitar , quod clarius explicant se- 
quentia. 

ge Ollyeg zal gevoycogla, miseria et angustia} Cum 
hactenus ostendisset quam necessarium fuisset Gentibus 
Euangeliam, nunc et Judaeos addit, quorum non pauci 
Romae Euangelio se opponebant. Vide Acta in fine 
Hae quoque voces duae paris significatus mali vehemen- 
tiam significant, respondentqae Hebraeis npm nw, ut ap- 
paret ex Graeco Esai, 30: 6. Vox OAlweog ubique obvia: 
vox gevoywgia et Esai, 8: 21 et infra 8: 35, 2 Cor, 6: 4, 
1% 10, gevoyogsiota:, Esai. 28: 20 et alibi. Alibi gero- 
yoopsiotas plus est quam Phigeaar, Latini quoquo angus- 
tias pro miseria dicunt. 

'Erl näoay wuyijp doôgonrov Toù karegyaboptvav To «axor , 
én omnem animam hominis operantis malum] Anima hic 
pro persona sumitar, ut apud Hebraeos saepe. Et ope- 
rantem malum intellige qua talem : nam mutata hominis 
vita, mutatur et Dei decretum, Ezech. 18. 

Jovdatov ze mg@rovr zal “EÀÀyvos, Tudaei primum et 
Graeci] Sicut in privilegiüs [udaeum praeposuerat 1: 16, 
sic et eundem praeponit in poenis: id enim exikgit ratio, 
ut qui plus accipit, eo plus crucietur, si beneficio zon 
responderit. Apertius est iudicium voluntatis Dei in Lege 
divinitus scripta et prohibente homicidia, adulteria, far- 
ta, aliaque huiusmodi, quam in sola collectione rationis. 
Bene Augustinus de vera Religione cap. 6: Lex proki- 
bens omnia delicta congeminat: non enim simplex pecca- 
tum est, non solum malum, sed etiam, vetitum commit- 
tere, Quo pertinent ea quae habebimus infra 4: 15, 5: 13. 
Unde non longe abit illad Taciti Annalium III: Sé welis 
quod nondum vetitum est, timeas ne vetetur: at si pro- 
hibita impune transcenderis, neque metus ultra, neque 
‚pudor est. Quanquam autem quae hic dicuntur, ad poe- 
nas vitae alterius proprie pertinent, tamen voluit Deus 
etiam in antecessum conspicuis signis ostendere severita- 
tem suam adversus contumäces, Romanos quidem, immit- 
tendo tyrannum pessimum, deinde bella civilia valde 

cru- 


' 
| 


CAPUT Il. 49 
ernenta: Iudaeos antem, evellendo eos ſunditus a patrio 
solo, eversa republica et cultu. 

30. Ackæ Öl zal zen, gloria autem et honor) Accige 


ut ra ). 

Kad & eionvn, et pat] Bana omnia. _ Hebraci enim ea 
Omnia pacis nomine complectuntur. 

Harm: zö éeralouéro to dyador ,. omni operanti bonum} 
Nempe ex animo Divinitus purgato. 

“Tovdalp se rigëror, Judaeo primum) Quia primas in 
retributiane ferent. 

Kal “EÀânr:, et Graeco] “EdÀysa hic intelligit zor de= 
Böuevoy [piur], quales paucos fuisse supra diximus: faere 
tamen semper aliqui imitatores Melchisedeci, et Iobi, et 
lethronis, et Naamani, Vide Act. 10 et 17: 4. Vide et 
quae diximus hac de re. lib. I-de Inre Belli ac Pacis; 
et in Annotatis ad eum locum. 

11. Où ydp êge srpodoorrodyyie sragd TÔ Oek, non enins 
est personarum reapectus apud Deum] TIgoowrsohypla Rab 
binis DD Kvn, Eadem sententia: quge Act. 10: 34, des 
sumpta ex 2 Par. 19: 7. Est idem sensus et Dent. 10: 17e 
Personam respicere dicitur qui in igdicio alind respicit 
quam quod in iudicium venit, Deus cum hománes iudi- 
cat, non originem respicit, sed. actianes, Eph. 6: 9, Col 
3: 25, 1 Petr. 1: 19.. In beneficiis distribuendis aliquid 


ime ac origo valet, in iudiciis Divinis nihil, 


®Ooos yap drópeg uugrov, quicunque enim sine Lege 
—— Legom hic vocat eam quae a Deo vooe aut 


ecripto publicata est. "4xóuos hie välet mn yen, id est, 
Cun Legem talem non haberent; id culpam, non tollit 
quidem, séd minuit, Luc. 12: 47, 48, infra 4: 16, 6: 13, 
et in hoo stata erant Gentes, quos Graecos a parte Iu- 
daeis notiore appellat. Par divisio hominum in zou dzà 
voor [illos qui sub Lege sunt] et dròmovs [illos qui sine 
Lege sunt) reperitur 1 Cor. gt ar. 

"Asdmess wal drodoörrat , sine Lege et peribunt] Aar 
kvstas dicuntur quicungue ullo modo. vita illa post 
hanc. beata exeidunt, cui opponitar ombeaftas [salvari]s 
Vide. Ioh. 10: 28, infra ‚ak: 15,<3- Cor. 13 if, 8: 12, 
a Cor, ax. 15, ú::dj: a.-Thess. at ace Hoe eat quod imysticp 
tignifoatur-per Jegis ‘nar fevaaleaictam], ’Andueo nat dro- 

Li D Aoïr- 


$o, IN EPIST. AD ROM. 
Zoörran, id est, minus punientur, ait Chrysostomus II 


de leiunio. 

Kai ösos ds vous fjuagroy, et quicunque in Lege pecca- 
werunt] Id est, cum Legem talem haberent. Îta a saepe 
ponitur Hebraeis et éy nostris, ut Matth, 6: 22, 16: 27, 
a5: 31, 2 Cor. 13: 4, 2 Tim, 1: 15; ideo quod -hic et 
3: 19 dieitar èr vóucw, infra 14 explicatur yy sópor 
ëyorza [Gentes quae Lesem habent). Peccare hic intel- 
lige non in significâtu illo laxissimo, sed restrictiore et 
eminentiore , quo sensu per Deum regeniti negantar pec- 
eare. 

Ark vonov sqsdrjoorrar, per Legem iudicabuntur] Gra- 
* supplieiis addicentur, Lege eos convineente, quam 
non observarunt etiamt in potissimis et facillimis obser- 
vata. Moses eos accusabit, Toh. 5: 45. Aequam non 
‚erat ut, sì quorum crimina ad notitiam non pervenis- 
sont, aut alto aliquo modo effngissent ludicum severita- 
tem, poenas effngerent. Quare talium se ultorem Deus 
Ipse in Lege promigerat, Lev. 17: 10, 3o: a, 3, 5,6, 17. 
Haec autem ultio non semper in hac vita expletur, sed 
saepe reservatar in diem indicii, ut sequitur infra 16. 

23. Os yae of drgoaral Toö sógov, non enim auditores 
Legis) Parum refert memoriter discere praecepta, nisi 
re impleantar. Par sententia, sed ad Euangeliam appli- 
cata, Tac. 15 22. Sic de Chrysippi libvis Epictetus: 
Zyrö ovy vòy éEnrovnevor «al géyee Toorop oÙswo deuvòs 
oddlr* Ösar dd eig zy éEnrovnevor ‚ Grodeirtezan veïjada 
toïs tragnyyeÂpévous* voüro ar povor: ogavór den: äp 9 
eùrò zoïro zò dEnyetodar Gavgaao, rl àike ij yeomparrò, 
erezehdedns dyrt prioedpouv ; hiv ye On dee dysl “Ousjoor 
Xqdererop dEnyoigeros; päkdov ovy, Örar: mi etsen pos, "Ere. 
wrayvoolt por Xovoernror, dovdorö Ozey ui Ovvcouas Lou 
ta ioya zal eeupwra drideuvvern voi Ayouw, [Quaero igi 
tur enarrdtorem; ac hactenus quidem nihil praeclari 
eum autem enarratorem invenero, reliquum est uti prae 
éeptis ; id quod solum-praaclarum est eùn ipsam enar 
rationem ‘admiratus futro, quid aliud nisi Grammaticu 
Philosopki loco èvasi?.eo duntazat etoepto, quod Pr 
Homèra Chrysippems’ enârröo; Magis igîtur, cum qui- 
zhe. pobiskië prueledì Crgolppum érübeseo, eum factaá. re. 


td ern ' ree 


CAPUT IL 54 


queo similia verbis et consentanen praostaro]. Cui era 
plicando Simplicius illud citat Demosthenis: @ âras 
Aóyos , &y drefj za igya, patads Ts palpera: zal nevór (Ora= 
tio omnis, si facta depint, vanum atque inane aliguid 
videtur). Seneca: 
: Quid leges sine moribde 

Vanae proficiunt # 
losephus: Ov yivoioneuw Òeî uovor , dâAG zal sd —— 
geva noarveip (Nec scira satis est, sed et quae iuszus 
vis, facienda sunt]. ' Nemo aegrotus eo solo sanabitar 
quod Hippocratem legat. Haec verba et quaë sequuntur 
usque é» ijuéoq, esse magerderund [interposita) complures 
monuere. 

Aixceios nagae TP Oed) Tuelitiam eam habent quam Deus 
geternis praemiis repensat, Vide supra 1: 17. Refellitur 
hic pestilens Rabbinorum sententia, docens omnem qui 
Indaismum ‘profitetur, quomodocunque vixerit, partem 
habiturum in futuro secnlo, Hanc sententiam sic expri= 
mit lustinus: Trolaugävovres Bee *8 roĩ⸗ dro wije ono. 
gâs zis xcero odqza zoù "ABpacm ovar, id luagrukol wos 
zal drreedeig repos Tv Oeor, ij Badrdela vj atooveog doOsjoeras 
(Existimantes hisce omnino qui es Abrahamo secundum 
carnem orti sint, quantumlibèt pectent eintguo Deo im⸗ 
morigeri, regnum aeternum datum iri]. 

"AAN ol srouyrat voö vduov Öuaiobjoorras, sed factores 
Legis Eustifieabuntur) Hic diwvarrjoorras idem est quod 
in praecedenti membro dlsaior eol, id est, prk (suess 
eunt] in Kal. Justi nempe ebram Deo, ut et pratseden- 
tia et sequentia evincunt. Intelligenda autem et hic con= 
ditio quae modo de Gentibus snbintellecta est, nefripe éé 
mundo corde, út diximus supra 10. Anma oep, gui so 
sanctificant in praeceptis, ut loquuntur Hebraei. Deus 
Spiritum stam dat iustis:- eum hon dabat Hebraeis ma- 
nente 'adhuc Lege nisi dyfurtois [inculpatis) secundum 
Legem. Nam sine tali studio iusti non erant; Luc. 1: 6. 
Quibus antem nune non dat Spiritum suum, eos tertos 
hon facit vitae aeternae. Infra dieet iustitiatm quwe eo» 
tan Deo valet non contingere ex lege Motte, netnpo 
distincta. ab iis ofheiis quae etiam ante Legett regine 
bantar, | ” 

D 2 he 


52 IN EBIST. AD RÓM. 


14e “Orap yap EOny saus sonor Èyopza, eum enim Gen- 
tes Lagem. non habentes) “Eôyy, id est, om vel mom 
quomodo Iudaei vocant genées alias. Nan habentet Le: 
gem, interpretare ut supra 12. 

Puget ta voö vópov morff, naturâ ducti ea quae Legie 
sunt faciunt) var hic, cum vouw opponitur, non 
significat ingenium prava educatione corraptum, sed u- 
sùm rectum rationis, cuius facultas homini agnata est: 
neque. omnia Dei auxilia excludit. Sie zò 8iwauor pus 
et sb dinasor Géger distinguit Aristoteles, ac lurisperili 
ius naturale ac civile. Sia et 1 Cor. 11: 14. Adde hie 
quae ex losepho, Tustin et Clemente attulimus ad Matth. 
5: 17. Ta vópov intellige illa quae ot Natura et Lege 
praêecipiantar, tt, Non occides , Non moechaberis , Non 
furaberin Si haec nosse Indaeis sufficeret, sufficeret & 
Gentibus., quanquam . hae ductu rationis, Iudaei etiam 
‚Legis praescripto id per oeperlnt, At Gentibus isl non sul- 
ficit, Ergo nec ludaeis. Où rag aqooeaolsntys Ó Oe 
[Persongs enim non respicit Deus], ut praeaessit. | 

Vuro⸗ ⸗ön wij Èyortes, hi Legem non habentee) Re- 
petitum „ maioris evidentiae causa, ex eo quod prâe- 
cesserat, Et nota neutro nomini reddi mascylinum con- 
structione. ea quae dicitur xard zò opnaurdpevop (ad signi 
‚ficatum relata], ut Matth. 28: 19, Act. 15: 17. 

‘Eauroïg lol. vduog., ipsi sibi sunt Lex] Id est,’ sibi id 
praestant quod Lex Iudaeis. Et est.hîc mous [Leopudatio] 
simul et óf vjucngor Lacutifatuum). Simile òEügsogoy infra 25, 
ój reegezops) oov dngoBusta péyover [eireumcisig tua praaputiu” 
‘facta est]. Est et geradypss. [transsumptio) ‚ quia causf 
nominatur pro effectu, quamvis ex alia cansa procodente 
‚1 Ofrevec irdelxvuvras ‚ qui ostendunt) Vitae inno 
eentia scilicet. | 

‚To ègyov Toö vópov, opus Legit] ld est, id quod Les 
én Judaeis officit, nempe cognitionem liciti et illiciti 
Legis. virtus est imperare, vetare, permittere, purire d 
ait - Modestinus. Chrysippus ait vógor esse rqoorentin0t 
wir op nosgztor , dnayogeurmòp 8ë ov pij rgenzfon [Leger 
quae facsre oportat imperare, vetare. quae facere PoF 
lioat]- quae verba et. Philo ysurpat ‚et, ut iam videb* 
mus , _ Origenes. 
: in | Tot 


RE 


| 


‘_ CAPUT II. 53 


… Fearrròy èy zaïs vaodiarg aúrör, scriptum in cordibus 
suie] Est qgidem* haec non scripta sed nata Lex, ut 
Cicero ait pro: Milone. Sed eleganter Apostolus, quia Lex 
Dei scripta erat in tabulis, Aanc scriptam dicit in corde, 
hoc additamento translationem mitigans. . Flaeque idem 
loquendi genes usarpat Dion Chrysostomus srepl ë9ovs [de 
consuetudiné), sub quo nonrine etiam ius Naturae compre- 
hendit, In corde Adami scripta fuisse praecepta, 22 ppm, 
ait Hebraens Gedalia Schabscheleth. Origenes, verbis quae 
in Philocaliam selaga zunt:.IIapa dé zaïra Méyeras vóuos 
ò sard zag wolyds dymotag dveorsagnévoe tij wvyij, zal cs 
òvonaber wagdig Aöyos „ mrgooran— 
cixòs ui op mrouytior, drayogevrinds 8& dp ed stouyslor 
[Ad haec Les illa quoque ratio divitur, quae communiter 
omnium anime insita et, ut Scriptura loguitur, insorip= 
tu cordi, faclonda imporat, vetat quae fieri nan licot]. 
Tertulliarrus ‘adversus Indaeds: “Denique ante: Logem Moy- 
si scriptam in tabulis lapideie; Legem fuisse contendo 
non seriptam, quae naturaliter intelligebatur-et a Patrie 


bus custodiebatur; Nam unde: Noë iustus inventun, où 


non eum illa-naturalis Lepss iustitia praecedebat ? unde 
stbraham amicus Dei -deputatur, wi ron de aequitate 
et iustitia. Legis naturælis “Idem -de Corona Militis; 
Quaeris igitur Dei Legem?. habes communem istam in 
publico murdo, in naturalibus tabulis „ad quas. 4 A 


postolus solet. provocare: ut cum in velamine. ponendo , 


Nee Natura nos, inguit, doeet? ut cum ad Romanos, 
Natura faoere dicens nationes ea quae sunt. Legis, et 
Legem naturalem suggerit, et naturam legalem. Sed et 
in priore Epistola, Naturalem uaum conditionde.dn non 
naturglem , masculos ac feminaa ònter ss dèmufigste af- 
ſirmans retributione erroris in vicem poenae ‚ utigue na- 
turali ueui patrovinatur. Hierocles ad Aureum Carmen : 
Tais 88 wpvgijs mrovyolaig obs drnipbperar, duórs drogdogat 
ear zal droveiypara roũ vebos koyov Oy puder dwòvra val 
Öryezoauudvor aurij waqogë ú dyAgerrov word ijs qe 
Plas drrorvphovuisn * texujer o⸗ Öl cod elvar zv detop äö- 
ov de de@poxrorg, rò val Toy &òuxor , dr ois ud actoù 
Vagtger, wolvesy dixcicoc, zal Tor dxohasop. ‚Goopgopss oi 
&hwos Top waxóp oeBoîs —X veñs Pœs èv ois drrgoonads se 

D3 | [4 


é 


68 IN EPIST. AD ROM. 


[42 in animi witiie recte non adhibetur: aberrunt anim 
haec a recta ratione, ad quam insitam inscriptamque 
natura connivet hominis animus, occoecante eum affectu. 
Esse enim in nobis rectam rationem, vel hoe evincit, 
quod et iniustus iuste ibi iudicat ubi eius nihil interest, 
et temperanter intemperans: et quivis denigue malus oac- 
tera , recte ea agit, in quibus affectu oaret). Et alibi: 
Taöras zis uplaes dayas vgarazag dnodeyoneta zijn aya- 
BOoryra zoö Ocoù Top 7 dro savsye vdjuas , vor de suir zra- 
gavopovperoy dobor vóuor, Hal derig swa Èrouor Ocor 
ssÀnpuehavuevov (Esse autam ista iudicii principia mazime 
propria arbitramur Dei bonitatem et Logem ab gadem 
manantern 4 rectam inquam rationem, quae èn nobis est, 
inique violatam, atque veluti damesticum Deum aliquem, 
iniuria. qffactam et impie habitam). Rursus alibi: Kw- 
Ovvedtr zag els zò pij eiwaa Onoplgestas dj drPgoorlvn Veri 
da zie eig za ps) zard pla detgorijg: (ita enim legt debet) 
sij dd elo za nara pav dvandgoer moûg vip ovalen zijr ave 
sio drayezas, val drrodauparse nadagor. zò eivas 8 zj ovp- 
pelle vr made denouinero (Est enim perionlum ne esse 
desinat hominis. animus, cum ad id, quod est praeter 
naturam, divertitur. Cum autem ad id, quod act se 
eundum naturam revooatur, ad:suam ipse naturam re 
ducitur., puramgque illam ezistendi rakionem rursus ate 
eumit, quam. cupiditabum mixtione corruperat]. 
Svupagrvoovons adrör zij euverdrnewg, testilmonium rede 
dente illis conscientia] 1d est, gaorvgovong (testante). 


Nam gvuuagsvoely pro testari etiam Plato usurpat, quie 


qui. testimonium perhibet, causam alicaius adiuvat, Sio 
et tostifièari dieitur ovmgagrigesBar, ler; za: 7. 

Kal werabu dâAjÀor zör Aoysapdr warprogourzeor , ú sai 
drrohoyavmdvor, et cogitationibus viciasim aaousantibus aut 
etiam defandentibus} Philo libro Peiarem insidiars me- 
Biori : Obroo ô äpBgormo de dudigou zij woyij neroudr , Tore 
mèr Äpyes zal Pororheus eöplamesas, roze Àd Öuzaoye zal Pqa- 
Bevsijs Tür zara zor Blow dywvoor' ict ò re paarvgog wal 
sasjydoou ador rabi dparùs jug èrdoden dMyryer, pndè 
duoar zò sua EÌy, dsvahouBasouevog Öë wad drmesogilbar zals 
soù ovyerdörog újvluis zov addòn Kai perd deyjvicapod Òod- 
mov yhussns èntoye [Ls homo in cuiusfue anima habitans 

| | alie 


CAPUT IE 58 


aliguando princeps et rex invenitur, aliguando index et 
remunerator huius vitae certaminum ; interdum wero tes- 
tis accusatorisque persona assumpta, occulte nos intua 
redarguit, nec hiscere qhidem sinens, sed eokòbens re- 
fraenansque conscientiae habenis curaum linguae impoten= 
tem contumacemque}. Et postea ad quaestionem: Cur 
Cainum Deus interrogaverit ‚ respondet: “Zp 4 pékdovoa 
Tas drrongioens noveigdar wor dt tavrijs ran zà ned ov 
wij xaxds &rogaivezen , pijse warnrog, wijse svreyworsif 
yoouden érioep (Ut anima responsura, ipsa secum pensi- 
tet, quid recte secusve pronuntiet, absque ullo alio suf 
Jragatore vel.adversario). Et de Linguarum confusione : 
Iayveg yap of gpavdoraroe deevBapovaur èvrolas megl TO Hej 
Mnjotiy zO Betor ddumoörves, myjve TÔ lans Opbbeur ciaaray 
loyvoor draxgovoaotas [Omnes enim pesrimi quogue cogitant 
Deum non ignorare ipsorum maleficia, nec se posse il- 
lius animadversionem depeliere}. Hierocles: ‘Evtaüta 
yevópenog zoù Aoyov vör Odeov natayrelparor &Igoroor mos, 
vijv yvcuyy, twa eù èow rijs Wuyijs Öuasneleo woos Tuüra 
os zrgòs Belous vomovs erofdlner, mou TÄP ev ijj wars 
enoayubveor vijp dringsourt Teóder yap Ôémidoyronog bee der- 
và iv eiqyaondwous näs èreonórserr , vonsa Öë mgdbartas 
ënosveiy , el mij Ó srpodoywogos vópovs Tivas Àafor wab” oùs 
_ segoonner Tv bern rasters, wal nyês zouvovs To zis ovyer- 
* ræuſtoy, ov mdr Tivat onoròr, drevdiren sop Ghor 

únöv Blop ; ; (uc cum venerie, omnium mihi praecoptorum 
gententiam collige, ut interno animi iudicio ad haec tan 
quam ad Divinae leges respiciens, quid bene maleve ege- 
rie, iudices. Qhuae enim ratio recte facta baudandi, 
reprehendendique quae imprebe-geeta sìnt'inveniri pote- 
rit, nisi eadem ratio leges sibi quasdam ante delegerit, 
e quibus vita 'instituenda sitt quaa quidem leges con- 
scientiae pro scopo esse debeant àd quem universam noe 
®lram vitam dirigát?) Horatius : 

— Jie murus ahenens deto : 

Nil conscire sibi, nulla pallescare culpa. 

Iuvenalis : 
— Cur tamén hos tu 
Evasisse putas, quos diri conscta fact 
Mens habet attonitos et surdo verdere eaedit, 


D 4 Oc- 


Occultum quatiente animo tortore flagellum > 
Pogna autem vehemens et multa eaevior illis, pe 
Quas et Caeditius gravis invenit et Rhadamanthue, 
Nocte ° diegue suum geastara in peotore testem, 
Et mox: 
— Quod fa⸗ 
Atque mefae tandem incipiunt sentire psractie 
Criminibus. , 
Cui aimile Tacitj. Mmad: Perfecta domum acelere magni- 
tudo eius intellectg-est. Egregie hauc conscientiae wim 
depinguut Poetse in Oreste, qui Menelao apud Euripidem 
-guserenti :. 
“Oofga zAijuer , eN d drdkdarsas vlaoo 5 
„[Oreste, quia ta morbus excruciat, miser?) 
zespondet: 
‘H ovscoug, Örs adwaudet Öeir' slayaaudvog. 
(Mens, mala patrasse consciena quia sum mili). “ 
„Et et hoo Menandri non spernendam : 
Oo ovvisagûr adr ve, uûv fj Opaausaroe, . 

‚SH ovveng. aûràn Öeshoravor elvar woset. 

… {Mala mens, malus animus: quamvis. audactssimum : 
Gua semper pavidum reddit conscientia,) 

MezaEv dAhajhgov] Hoe est sicissim, sive alterngnte sen- 
tentia. Sic de Baltassare legimus Dan, 5; 6, Oi. dado 
viouol «öroö dsërdgaaoav adsoy (Cogitationes eius contur- 
babant eum]. Musonius antem apud Gellium V. a: Varios 
adeb- vultus disparilesgue sensus gerat, proinde ut eum 
conscientiamgue eius affecerit utrarumgya animi partium 
aùüt sincerarum, aut, aegrarum Philosophs pertractatio. 
16. 'Er dulgg, Ôre wamei d Ocog, die, cum iudicabis 
Deus] Abasolgta. wagerdtéaer. (sermonis interiactione) redit 
Apostolgs. ad illud quod, dixerat, wo@sjaorras, et ei suum 
tempus. assiguat, Est,gutem positum art pro êr fj [qua], 
sicut cum Latini dicunt Ahabebat domi unde discaret. » id 
est, ex qua. Et in Manuscripto pro. ke hic est 1, sensu 
eodem. | 

Ta “genta Ty dy Ogedroop , oecudta “hominum) ld est, 
etiam za spvrra, DNO Sic et 3 Cor, 4; 5. Thales in- 
terrogatus , Ecquis Deo latere passet male agens ‚ dixit, 
Ne gogitans quidem. 

— Var 


\ 


N 


EAPUT IL 5) 


Nam'scelus intra se tacitum qui. eogitat uilum, 
.Facti crimen. habet, . 
ait Invenalis, prohans hoc ipsum historia de ‘Herodoto 
deprampta. 

‚Kara zà edayyihur gov, ia 'Iyood Koud, secundum 
Euangelium meum per Jesum Christum] Id-est, per Ie- 
sum Deus iudicabit de hominum factis ac oogibatie , pla- 
ne sicut ego hoc omnibua populis annuntio.. Vide Act. 
10: 42, 17: 31, 2 Tim. 4: 8. Locutio illa sera so etaye 
réhóy pou pari sensu est 2 Tim. a: 8. Bene autem- hic 
Euangelium interposuit, quia. sola ratione constare nom 
poterat. per quem Deus esset iudicaturas, Huic autam 
‚veritati Paulus fidem adstruebat mirdoalis, 

17. Tôt, ov 'Tovâaïos drrovopaly, ecce, tu Iudaous cog- 
nominaris} Quod nomen erat religionis eo tempore et sig- 
njficabat wovoteóer „ uniua Dei cuitorem, qui non modieus 
honos, Vide infra 28. Siul alluditur ad wecis qrigi- 
nem. . Phila .de.Allegoriüs: Foö uès.ovw bopoheyovuivor ò 
?Zoudas ovugodor [Mtaque Ludas confitentem zignificat}: 
quod et mox eodem libro ropetit. : Et libro de. Plantatio- | 
ne: Kaleisar' dd 'Zóvdas, 85 éomgveveras zvoio d5opadóyyoug 
{Voecatur autom Fudaa, quod aet, ai intorpretere , Domi- 
. mo confessio}. Ideo lahannes in Apogalypsi nègat eos. re 
vera esse Judaeas, qui se sic appellabant, 3:.g.:. … … 

Kal dravaravy. Ti: vòjp, eb: inniteris Zege} Foniterie, 
Jyy. Nam pw vertitar drasbsraverder, ut Egech: ag: 7. 
Eandem sensum habet joo} Esai. 48: 2, quad per aston 
oibeadai vertunt LXX. Multum praesidjë in ea ponia quod 
. Legem habeas: a. „Deo datam. Vide. infra 23. 

Kaì navyâeas: En Bed, et gloriaria in. Deo} In ea mute 
tum tibi places quad: unum verumque Demm noris, Ro- 
spici videntur verba Esaiae 45: 45e; 

18. Kal yivwaseeg zo MlÀnua, et oati voluntater) Quid 
Heus fieri velit non ex rationis matdlae collectione, sed 
et ex libris Mosis et Prophetarum didicisti. … ……… . 

Kal Bonpabes za deapégonra ‚ &k inquiries in bioita) Sic 
et Phil. 1: 10, sis zo- Oexspdberr dpâs za dcaptgorra [ubin- 
gusiratis in licita). Uterque locus respicit ad locam Lev 
gis de fissis- ungulis, cuius, mysticus sensus est scilicet , 
djstingui a nobis debere licita et ioije’ ‚ quae multos 

D 5 | fal- 


58 IN EPIST. AD ROM. 


fallunt arcto limite. Sie eam Legem exzpticat Philo libro 
ovegì yeoogylas [de agricuitura), additqne id non safficere, 
nisi et ruminemus, id est, ostendamns nos meminisse 
ubi opus est. Barnabas non longe abit cum za diye 
{bifida} interpretatar, approbante et Alexandrino Cle- 
mente Strom. V, Tove mederdvras O éhapor: dragalpa fua- 
zog [Meditantes illud quod acceperunt verbi praeceptum]. 
Idem Barnabas hoc praecaptum refert ad cognitionem 
utriusque seculi, ut et Origenes.ad Lev. 11. 

Kasyyougerog èx zoö vóuov] Quippe a prima astate e- 
doctus es Lege, illa scilicet discrimina liciti et illiciti, 
at hic recte sumit Syrus. Kuryyeir est VON, Karnzijd 
KrvDW Rabbinis. Habes hoe verbum Luc. 1: 4, Act. 18: 25, 
1 Gor. 14: 19, Gal. 6: 6. 

‚19. THmordas ze) Tibi ipse peranades. Rabbinos prae- 
oipus compellat qui et terpo Hebraeis, id est, widenter. 

Zcœvrovy óÒnyov eivar zuphùy, to esse ducem coecorum) 
Te esse a. quo omnes Gontes doceri .possent, Ut bene 
exprimatur haec persuasio, Iudaeis hip adscribantur, ex 
Ípsoram judicio, titali maguificentissimi, Gentibas vitis- 
sima nomina. Re ipsa Deus illis Judaèis dicere poterat, 
Quis eoecus nisi servus meus? ut est Esat, 42: 18, et 
ó8nyot zuphot zuphdöy [coeci coscorurm duces] Matth. 15: 14. 
Nam et-3i quos ex Gentibas faciebant proselytos , cos 
nihilo faciebant aut institutione sua aut exemplo melio- 
‚ res, imo peiores etiam ob inanem in villae Aacham, 
Matth. 23: 16. 

Ds TÔr dy oxare, hamer eorum qui in tonobrie sunt) 
Multis verbis rem eandem sxprimit Apestolas. Respicil 
autem. locum: Esai. 45: 6, quem Iudaeî etiam wanc inter 
pretantar. de semetipsis multos bacientihus proselytos : e 
Rebbini ipsis vocantur dur mundi, 

Teæidturijy dpoovor, eruditorens tnaipientisom} a. 
* [duoiorem dubitantium}, aus titulo bram inscrips 
Maimonides. 

didaowadoy veprieor , maginrun infantinn)’ ‘ Bhp pp 
Jnfantes intellige hic veopdrowg fxasitioe) in Iudaismc 
Sio 12 Cor. 3: 1 pros , qui veaporos 1 Tim. 3: 6. 

“Eyovsa vijv piepwar tijs yvesdeos sal zig dhyBelag èv 71 
voug, habentem formam scientiae et veritatis in Lege 


IJ . | Ms, 


CAPUT II. 59 
Mogpaoss , vel, ut Aquila loquitur, gdopwpa est forma 


rei quae conspicitur, “DN aut MIN, et ita sumitur 2 Tim. 
&5. Transfertur ad animum significatio, quie rerum 
quas discimus velut figurae ei imprimuntur, eaeque res 
dicugtar in nobis pogpoüsdas (formari), Gal. 4: 19. Sic 
verbum “A vertitur wogpoùsdar Esai. 44: 13, et.2 Sam, 
98: 14 yevooneer [cognoscere). Formam honesti, formam 
veri bans dixit Cicero ; mentes formare studiis , Horatius; 
artibue informare aetatem, Cicero. Tig yyeooseos zal tijs 
—XRE pro zijs yrodeos vijs dhydelag [scientiae veritatis), 


formam notitiae de ea veritate quae est in Lege. Nihil 


detrectam Logi ‚vult Paalus, sgroscit eam esse veram, 
id est, vere a. Deo datam. 

ai. O ove Bidasmor drscow, acavrer od — qui 
ergo alium dooos, ta ipse mon doces 2) Est sdosy ſcopu- 
ltio}: wam docere setundo loeo significat semet ad fa- 
eiandum excitare.. Dicebant, at non faciebant , Matth, 
23: 3, Conveniebat illis proverbium ; DO 

« + * Alor iargog aùros- EÀneas fpveor. 
[Ulceribus ipse , medieus aliorum, scates). 
Cuì sisnile est Luo, ú: 23. Pläleman. eum aensum sic ox« 
plicat : : Tesa En, 
1 ser Too iergods: eid’ bs. IK 
Nito drnquveias “vals gonoöour: ew opddga - 
Tlayzag Aahoövrag, eis êray.arzataool z1, 
5 Adsoug noroüvrag rard’ Ot oùn 'eisop more 
[=d Madivia argumentum. est in promta situm, 
Praecepta ideas quos dare. invalentibus 
Victus:severù: ah ipeë qi Im morbio oubent,“ 
Kadem illa. facdre, quae: als interdixerant.] 
losephus in sua allacuttone ad Iudseos quae ost Bell 
Iudaici V. 26, Duw dl zé var evderpiinvan dro voö vapo 
Olrov néngaxtar; (Vobis vero, quid ex benedictis a Le- 
gislatore poroetum esb?) 

O syeveaor uj adden, whereas gui gratdicar Bon 
furandum , furaris] Kypveaes eat palam aliguid dooers, 
ut Matth. 3: 2, 45 17, 10: 27, in Syriaco vO. Infinitie 
vam illad, sÂérzep hic valet pro gerundio, Fumars et 
vetus et frequens ‘inter Hebraeas, #s. So: 18, Prov. ag: 24. 
Cum haec. scriberet Paulus, recená erat memoria Aainaoi 

et 


60 IN EPIST. AD:ROM. 


et Asildei in Babylonia Igdaeérams , ad quos ingens mul- 
titudo. conflaxerat,: qui omnes non: nisi ex rapto wive- 
bent, Fosephas ‘Antiq. XVIII. 12. Non malto post-$a- 
cerdotslinm familiarum principes fraudatis minoribus Sar 
cerdotibus. decimas sibi totas abstnlere, Iosephas XX 6, 
et, exorti sicarii rapinis ubique grassantes, losephus XX”. 
‘Josephus ꝗquoquo dicto. loboo, de Bello V. 26, nhonds zal 
—R (furta ét rapinae) Tadaeis exptobrat. 
22 0 dbyor uy uoegevers, mOryeverg,:qui dieis non męe- 
chandum ‚ moecharis] Et ‚hoc vitinm nan minus fredüens 
àb: antiquo, ut apparet dicto iam Psalmi loco, ler. ó» 6, 
Mal. 3: 5. Thalmudici libri estendunt plurimôs ‘Rabbinos 
huic et affinibus vitiis illigatos faisse ‚ Akibam „ Metram, 
Chaninam, Eleazaram, Hi fructus faeré —* in-solis 
ceremoniis collocatae. .lasephus inter: crimina quae popt- 
laribus suis dicto doco exprobrat. pomit et moepelais, Et 
libidihes..Magistroram inter Indaeos attingit: et Haas 
cum Tryphone disputans. TER 
‘O Bdehwaaiuerog ent dude » gui, abamjnaris vna) E i 
doka proprie sunt imagines: sed, eam “voaem. Asurpant 
‚ Tudaei- Hellenistaeseum:de:Dils Gentium agunt, tatei 
gines tantum eorum exsistunt, res non exsistunt. ‘Beh 
dem Deos vocabant BlekSyinave ; “qu voed verti solenl 
Hebraeae veoes ; ob, Torna, DEPE,-:TRVANG Pagan; oViide quae 
dicta ad Matth. mr rrbnn. Wh 3 US or AE cs 
‘Tepoovheig „ saorulegium faois] Nom mnatum distat falso 
Deosscotere et wernurspoliare, quod: fâklebant Shcerdotes 
non offerendo ex proventibus ea-quwe bex Det ipsle pra 
cìpiebat. aut certe, non ‘qualia „oportobat ; „Mal: »1:+8, 
13, Wye 10, ubi ‘diota vide. Toseplhus dicto: todo ai 
Ferttpbam ab Judaeid.miultis modis ptofamatum. … " 
cake “Os. sr mógrewauydear, qui Zege. Aloriaris!j Ut su 
PER Us rn 20 OBN ue ON Sj MET n oei 
Aut Tijs mragapaoes Toö vóuov zòr Secom —R Haga 
Baas. esf. bn ; nogabila vdolatio Lagis.\ Est ratem dori 
Pevoy ſoppositio] valde duparuwoy [òficaa], Deum decu 
due. Lege gtoriamind ; zuantum à ip: vobis est, ignomin) 
afficitis. '. IN 
24: To yap dvope zoù Oecoù 8 vuäs Blaopuêeer u zo 
‚ ÈOveor; nomen enim Dei per. vas blasphematur inter Gen 
. . tes 


"CAPUT IK bi 


tee} Non allegat lòca, nempe nota Tadseit quibus haec 
scribamtur , Esai. 5at-5, Ezeeh. 36: 20, ubì est nx 19m 
vp or, dfeijdwaar To brona pov- vo âyiop (polinerunts 
nomen sanctum ineum]J. Dicebant Geutes,: Ecce qualìs 
religio quae talem. vitam parit? Error maod TÔ uij aìsuop 
ús aïruov [quo quae res non est causa causa habètur}. . 
_ 25, TlItgstonnj mèv yap oòpehei, circumeisio enim prodest] 
Ut pars obedientiae legalis, qua se solutos nondum in= 
telligebant Iudaei: nec id urget Paulus. 

'Eay vóuor geor, si Legem observes) Vere dixit Orie 
genes vocem #ópoyp varie usurpatam epistolam hanc ob- 
scuriorem. facere: verum ea ambiguitas ex praecedentibus 
et eonseqnentibus distinguenda est. Hic, ex is quae 
praecessere commate 14, apparet intelligi illa praecepte 
quae perpetuam ac naturalem in ‚se honestatem continent, 
et ex illo fonte in-Legem etiam Mosis deducta sunt, ut 
_ Deum.cole, Ne furator , ‚Ne moechator. Subintelligen- 
_ dum praeterea, Si haec facias, animo bene emendato, 
sine quo nulla opera Deus probat, ut iam ante vidimus, 

Edy Òë sragafarijs vóuov 95, si autem Legem tranegre- 
derie) Nempe.in gravioribus illis quorum exempla iam 
posuerat. Tagafarns yo Ezech. 18: 10, secundum t Sym- 
machi versionem, id est, Legirupa. | 

H mcorrouij ov dxpoBvsia yéyover,circumcisio tua prae- 
putium facta est} Non plus tibi praderit quam si prae= 
putium adhuc khaberes. Est idem loqnendi genus qwod 
supra 14, planeque idem est ac si dixisset, 1 sregerousj 
Bov eis dxpoBvestar AoyenOsjgerae, sicut iam loquetur Paulus 
in opposito membro. Vide quae diximus in Prolegomenis 
ed hanc epistolam. . Quod Graeci dicunt adxpomootian et 
Latini praeputium , ‘quasi ergoroottor , id, Hellenistae die 
Cunt dxgopvstas Gen. 17: 11, 14, 23, 2, 25, Bh: 14, 
Exod. 4: 25, Lev, 12: 3, los. 5: 3, 1 Sam. 18: 35, 27, 
a Sam. 3: 14) ler. 9: 24, 1 Maco. 1: 16, a nomine dngd- 
Bvéos quod :significat summa parte obstructym, unde et 
verbam fit dugodvseir, Lev. 19: 23. | 
- 26. ’Edy our ij dxgofvsid, si igitur praeputium] Est hic 
Synecdoche partis pro toto: nam per praeputium homo- 
intelligitat qui praeputium ín sp habeat. Sie infra 3: So, 
4: 9, 15: 8 steorkousy [circumgisio] est homo circumgisus; 

‘Ta 


62 IN EPIST. AD ROM 


Ta Betacóuara voë vónov, instituta Legis) Apostolas hic 
explicat quid modo intellexerit per sópoy, nempe Mo quod 
verti dizauduara solet, nec ab Interpretibuús tantum, sed 
et a Iosepho; et ubi accurata locutio servatur, siguificat 

ea quae suapte natura Aonesta sunt, ut diximus Luc. 
1: 6, et lib. I cap. 1 $ g de Tare Belli ac Pacis. 

Bvddoop, custodiat] Sedulo observet, ut Matth. 19: 20, 
Act, a1: 24 , Gal. 6: 135, et subintellige rursus, corde 

„mundato, quales olim Iethro, Naaman, forte et Cyrus 
et Darius; postea Centuriones duo in Euangelio et Actis, 
aliique multi. 

Odyl ij dugoBvgla adroö eig srsgsrousje Aoywoôsjosra:, nonne 
praeputium illius in circumcisionem reputabitur) Tantan- 
dem illi valebit status incircumcisus quantum alteri, qui 
circumcisioni obligatus'est aut obligatum se putat, status 
Circumcisas, Idem ius Actio quod Titio. 

Tros Tyriusque mihi hullo discrimine agetur. 

27. Kal xguvei sj én pvocos dngoBusia, et iudicabit id 
quod ex natura est praeputium)] Kouwe, id est, compa- 
ratione sui tuam culpam evincet. Sic Ninivitae et Re- 
gina Saba xarangsroïor: damnabunt Tudaeos, Matth, 12: 42, 
ubi dicta vide. Sic Noë saraxgivet vòv xóopoy (damnabit 
mundum], Hebr. 11: 7. "Ex pvotoog hic dictam ut suprá 
dE dordelas [ex contentione) 8, et per peer intelligitur 
rectus usus rationis, ut supra 14. Sensus est: Praepu- 
tiatus is qui rectam rationem ducem eeguitur, Nec ali-. 
ter hic accepit Syrus. 

Toy vuo⸗ zehoöaa , legem servans] Id est, sa Bsxauw- 
para ToÙ vopov [inetituta Legis], et zedeip hic idem quod 
modo pvdasacr, id est, effectum dare, Nam mvv He- 
braéum per zedclp, Erureheiv , ovvredeip verti solet. 

Ei zòr dea yoapparog val sreqrrouije TragaBorye vógov] 
Hic dut idem est quod modo ê vel if, et supra y aard, 
id est, significat adiunctum: et potest per praepositio= 
nem cum exprimi, ut et infra 4: 14, 14: 20, 2 Cor. 5 
11. Te qui Legem wiolas cum habeas et scriptum Legis 
et circumcisiondm. Scriptum Legis efficaciter dixit, qua- 
si diceret, Les tibi nihil aliud esb quam Scripturá. Os- 
sendie eam te habere legendo, non agendo. Es „opex0s 
[Loegiaperitus] „non vòuiuog [Legis observator}. Sic ſer- 

me 


CAPUT II. 83 


me Vim ac potestatem Legis verbis oppomt Celsns Inyis- 
consaltas, Cassiodorus: Legem facere non east verba Le- 
gis exterius sequi , sed menten ect intentionem Legis obe- 
dienter implete. 

28. OÙ 7de ddr pere Iovdaio⸗ teer) Construendum 
hoc cam eo quod sequitur, ov ó èmasrog ou dE deOpontwy , 
aid èx Geoù (cuius laus non ex hominibus, sed ex Deo). 
Non és qui exterius Tudaeus est, utique is est quem 
Deus (de hominum iudicio hic non ago) probat ac lau- 
dat. Incipit hic WT more Hebraeo, id est, seneum my- 
sticum sensui vulgari opponere. Non maulto aliter Arria- 
nas Epicteteoram Il. 9, doyw ‘Iovdaios, ëoyp &ldo zi 
(Nomìne Zudaeus, re vera aliud quid), Judaeus palam 
is est qui a luda originem ducit eaque gloriatur, Esai, 
48, qui se talem ostendit fimbriato habitu; de quo egi- 
mus Matth. g: 20. 

Ovdd 5 de vú pavo „ èr gepeld , svegtzoui , neque quae 
est palam, in carne, est cireumcisio} Illud èr pavegd 
exponit per èy capud, id est, quae, vi inquisitio fiat (ut 
olim post Antiochi tempora) in ipsa carne adepici potest. 
Non ea est quam Deus praecipue aut necessario probat. 
Sic et Eph. 22 21, ùro sijs Acyonéyas segsvonijg èr daqxi 
[ab ea quae dicitur circumcisio in carne). 

"AL ò êp npuntö 'fovdaros , sed qui clam Tudaeus est} 
Loquitar sic et Rabbi Israel, Deus, ut mens aeterna et 
optima, mentem potiarimum speetat. 'Ey xqunrd 'Jovdatos, 
id est, qui inéus in corde Deum agnoscit, zal &Eopodo- 
yärar (et confitetur). Alluditur enim ad originem nomi- 
nis, ut supra diximus 17 et apparet Apoc. 3: g. 

Si Deus est animus , nobis ut carmina dicunt, 

Hic tibi praecipue pura sit mente colendus. 
Vide quae diximus ad Ioh. 4: 24 ef in prolegomenis ad 
dicta Poëtica e Stobaeo et ad lib. IV De veritate Reli- 
gionis Christianae. ‘Ey xqùnej, id est, in éorde. Sic 
explicatius za spvrrra zijs wagdiag Locculta cordis] 1» Cor. 
Mt 25, 4 Coz- 6: 2, Sic et za. xeuna, id est, cogikata „ 
Supra 16, \ 

Kal reegerou zagdiae dv Hvevnarts, et direumcisio cordie 
in epiritu} Id est, per Spiritwn, supple effocta, unde 
vocatur haec. sregesousj dyeroonoigrog [eirermcieio non manu 


Jao- 


N 


64 IN EPIST: AD ROM. 


‚ “facta} Col. 4:11, quae faciat ut per Spiritum Deo ser- 
viatur , Phil. 3: 3. Haec est illa circumoisio quam et 
ipsi Prophetae exigunt et a Deo. expetendam docent, 
Deut. 10: 16, 3o: 6, Ier. 4: 4» Philo libello de Circum- 
cisiane notat rijy zrgos xagdias opooryTa toö stepstundérrog 
gigovs (partis circumcisae. cum corde convenientiarm] „ 
additque eircumcisronem illam exteriorem ovufoder [sym- 
bolum] esse $dovör dxvopijs [excisionie voluptatum). 
libro vero de Sacrificiis et hoc addit: Tlegsvéurêode vds 
oxdmgonaodiag , rode èsì', vas nequrrdg plocis voO syemorero, 
ds af duergo: Tr nady borteigar te wal ovvydbgoar Oppal, 
zal ò naxds wuyis yeopyos Epusevaer dpgoovrn, merk orrov- 
Öijs drroweloacte [Circumeidimini cordis duritiem, hoo est, 
excidite superflua mentis germina, prognata ex immode- 
ratis affectibus , et coalita insitague in animam'a malo 
agricola insipientia, quamprimum excidenda summo studio). 

OÙ rodupaz:, non littera} Non ea prascipue guam Le- 
gis scriptum praecipit, Plutarchus Numa: ‘Qs où «aks 
ty dpöyors vedugaos pogovuivor Hùr drodórjror* 6 loyaud 
pass mrd vovo IIvBayooikous ele yoapny nazeriverdar za 
evvrtdypara (Neque enim recte arcana inanimis litteris 
eredi, Eadem ductos ratione nec Pythagoreos, memorant 
praecepta sua scripto mandare]. 

Où ó dreevos ox iE dpOgooreor, dÀN dr voï Oeoö, cuius 
laus non ex hominibus, sed ex Deo est] Haec diximus 
cum iis quae hoc et superiorìi commate praetesserunt con- 
nectenda, quomodo et Syrus videtur accepisse. Homines 
de corde certo ron indicant. Deus id novit et id prae- 
cipue, sicat efficit, ita et laude et pfaemiis prosequitar. 
Vide infra 4: 2,9: 3o, 31. 


CAPUT ILL EE 


AT ov: zò meequoodr zoö oö 'Tovdalov, quid ergo praecipuum eaf 
Tudáeo] vw-rm Eccl. 6: 11. Obiectio interrogative propo- 
nitur. Si ita se res habet at Dens sine ortus discrimine 
munditiem cordis solam approbet, Spiritùque suo et con- 
sequenter praemio coelesti dignam iudicet, quid: ergo 
praecipuam habet populas ille, zeem Das toties suum 
peculiariter. populum vacat ? AE: 

H 


CAPUT- III 68 


"H tig ij Opêdera tio sregrromije, ant quae utilitas cira 
oumcisionis) V$3:W Gen. 37: 26, Ps, 30: 10. Si etiam 
praepatiatus Deo mundus esse potest, car ergo institnta 
fait illa exterior circumcisio ? : 

2. Mode wara mdrta toónor, multum per omhem mo- 
dum] ITodw proprie respondet isti segrador , at zard oud 
Aywer [per complezionem)] etiam membro secundo iùter- 
rogationis, Hoc dicit: Badem in utroque pietas apud - 
Deam valet, sed ut ad eam perveniat Israelita sive cir= 
cumcisus aliquis faciliores habet aditus. 

Toösor nés yao, primum quidem] row, Inchoatio ser- 
monis, ut supra 1: 8, ubi similiter méy est sine dezarnro= 
dorp [redditivo)]. Sermonem autem huno hic non cons 
Suntmat Apostolus, sed differt in cap. g: 4. 

‘Ore êrmigevdnoar Ta höyia zoü Oeo8) "pa in Pohal, id 
est, Moe Iudaei habent praecipuum quod illie in custo- 
diem data sunt Dei oracula. Mos est Graecorum passiva 
tonstruere cum éo casu quem regerent activa: quod et 
nostri scriptores saepe sequuntur, ac nominatim ín pas- 
Sivo trgevehtar, 1 Cor. g: 17, Gal. 2: 9, 1 Thess. a: bj 
1 Tim. 1: 11, Tit. 1e 3. AOyew zoö Ocg Me mem dicun- 
tur recte omnia dicta a Deo profecta, ut Sap. 16: 11 „ 
Sir. 36: 12, et Aoyia Lörra [verba vitae} Act. 7: 38. 
_ Sed hic proprie significari videntur oracula Messiam prae= 
__monstrantia, quorum indicio Iudaei facilins quam Gentes 
enm agnostere potueruntt qúód et infra 21, 22’ explica- 
tus dicit Apostolus. Vide Ps, 119: 38, 58, in quibus 
locis in Graeco est Aópea.- En ipda‘súnt quas saepe Paulus 
vocat dreazyéMag [promissiones] tum in: hac epistola, tam 
in illa ad Galatas. Quantum vero hoc sit benefiofam , 
intelligi. potest. ek iis quae didustdr Eph. 3 4 

8, Té pags el -ijnlsnadr sive] Quesi-dicat: Quid tum 
si illi beneficio uzi non sunt? non ideo id beneficium es- 
se dosiit. ’Anse [hon oredore] hie, ut Marc. 26: 26 „ 
Act. 28: 24 ; signifivat culpam non ecommanemi —— 
generi, sed speeialem, et Dei ope, sì ea non negligatur, 
evitabilem : 'de qua re diximas aliquid in Annotatis ad 
fnem lib. IT de Veritate. Religiomis:Christianae. Mann- 
scriptus hic habet srel0sjoar ſnon paruórunt] non male: 


_Tiydg autem dixit Apostolus cum’: icere : ‚potuisset plorique. 
VI. E Ita 


66 IN EPIST. AD ROM, 


Ita solet gagserslbeuw [locutionem omollire}. Simile habes 
infra 116 17 et Hebr. 3: 16. 

Mij új drigia avrör wijv nieuw toü Osoù vatagyijde, nan 
illorum Dei fidem delebit}] Quod hic de Deo usurpat 
Paulus,:idem de Christo 2 Tim.a: 13, El dstugoöuen , êuci- 
voc zege géver (Si non confidimus, ille fidelis permanet), 
Deus promiserat Abrahamo, Isaaco, Tacobo posteritatem 
ipsorum sibi peculiari curae fore: fecit hoc tum aliis 
rebus, tum Messiam illis promittendo et praefigurando. 
Exhibuit talem: ipsi eum secuti non sunt, nempe pleri- 
que; quomodo totum hoc caput intelligendum est. Vide 
Joh. 1:.11, Sabintellige: Quid mirum ergo st ad Gentes 
se transtulit ? 

Mij yévosro , absit) Est valde eversantis , ris, Vide 
quae dicta Matth. 10: 22, 

4. Twéodo dé ó Oeos dàAD IG , zrûg dl Es Ogre wevsijs] 
Sensus est, Appareat Deus constans in promissie, etiamsi 
vel: omnes homines fidem faltant. De hoc comparativo 
genere loquendi egimus ad Matth, 5: 18, Eese pro appa- 
rere frequens in Hebraeorum libris, ut infra 26, Deinde 
veras pro eo qui sit bonae fidei, mendaz pro eo qui 


malae. Et ita hic sumendas voces ostendunt praeceden- 


— 


tia, et oollatio illius quem adduximus ad Timotheum loci, 
ubi srugog idem est quod ‚hic dÂn05% (veras). Et plurimis 
locis veteris, Testamenti. jo et fan, quod proprie dÂ19f 


bonat, vertitur zisds. Graeci et Latini dicunt wevdcota. 


et mentiri eum qui fidem fallit. Deut. 33: 4, roan Gt, ir 
Graeco Oos zugos, in Latino Deus fdelie. 

‚ Kato vérgarzar, sicut scriptum est] Omnino hoc ai 
sequentia referendum. „Similis loeutio Act. 7: 43, 16: 1 
et hic supra 1: 17, infra 10, 8: 36, 9: 15, 33, 11: 8 
15: 5, 9, 21, 1 Cor. 32 9, 10:.7, 2 Cor, 8: 15, 9: g. 

“Onss äy- Btwauofrijs èv zon Adyoug ov, ut iustifieerie í 
sermonibus tuis] Sunt ipsa verba LXX Interpretum P: 
51: 6, quos et Paulgs et Lucas multam sequuntar. 4 
zauoijs hic est pro Hebraeo Psn in Kal, id est, u 
iutus appareas. Sic enim id verbum sumi diximus i 


_prolegomenis ad. hanc epistolam 5; estque. id congruens « 


quod modo diximus de voce ysvéodw, Er roĩ⸗ — pr 
in actionibus tuis, Hebraea. locutio. 


XK 


CAPUT HIL 67 


Kat vexsjons de es nplveodal de, et vincas si indicerie] 
LXX et Paulus sensum bene expressere. Verbum in He- 
braeo est n3IN, id est, purus appareas: qui antem purus 
apparet in lite, is vincit. Si iudicerie, id est, si homi- 
nes de te iudicare velint, ut clare hic Syras. pova, 
quod est in Hebraeo, potest exponi aut dum tu iudicas 
ant dum aliquis de te iudicat: nam nomen saepe apud 
Hebraeos in verbis subauditar, maxime in infinitivis ge- 
rundive positis. Et posteriorem sensum sicut Graeci prae- 
talere, ita et Apostolas, Sensus est: Vocavit Deus Gen- 
tes ad Enargelium, sed post longam Iudaeorum contuma- 
ciam. Quid iniuriae eis fecit? Salvum illie fuit suum: 
privilegium. 

5. BEìdë dduwia suóòy, si autem iniquitas nostra} Et 
hic uigsouw (imitatio alieni sermonis]: nam ipsa verba 
Iudaeorum qui Romae erant repetit Panlus. Obiectio au= 
ten haec Tudaeorum inde maxime fluebat, quod Gentes 
quae idololatriae aliisque vitiis immersae fuerant, dice- 
fentur a Deo adoptatae: qui id credunt, aiebant illi, 
tuto peccare possunt, Est „eadem .obiectio Celsi verbis 
apud Origenem: et hic quidem Apostolus duntaxat osten- 
dit quod infertur esse impium, responsum autem differt 
in cap. 6. Estque idem cum illo Origenis, Spectandas 
Gentes non quales fuere, sed qualeg nunc sunt. Interina 
et hoc ostendit, Iudaeos illo tempore nihilo Gentibus 
faisse meliores. Praetere& docebant Apostoli, nihil Deo 
gloriosius , quam quod omnes Gentes ad se vocasset, Ei 
autem rei occasionem datam ex Iudaeorum contwmacia. 
Ex his duabus rebus verissimis natae sunt falsae illae 
obiectiones et calumniae quas hic refutat Apostolus. 

Oeoù Öuraroouvys Ovvisyar, iustitiam Dei manifestat) Id 
est, spectabiliorem facit, ut infra 5: 8. Sia et ouvsgdvas 
pro testatum facere usurpat Demosthenes, et Hesychius 
Gorsdvar exponit peveqoör [mantfestare]. Magna Dei bo- 
nitas quod Gentes etiam cordi.sibi esse ostendit. — 

Ti lecïmer, quid dicemus] Id est, An -ideo hoc dici- 
mus qaod nobis falso obiicitur ? Vide infra 6: 1, 

Mij &Burog d-Oeoo Ó dreupbgur zov dorie] Mij, id, est, 
nonne Pp. Nonne Deus cum nos puniet (est enim der 
lira] pro poena gerowvygia (tranenominatio] frequens nos- 

E 2 tris) 


68 iN EPÍST. AD ROM, 


tris) Eniurtam nobis factetP? Sic dicitur dnlpeger aties 
[cautam inferebant) Act.-25: 18, &Myuy [wesationem) 
Phil. 1: 16, Hoc autem eo pertinet quod dicebant Apos- 
toli Deum ab Iudaeis desertum vicissim ipsos abdicaturunt 
a tutela sua, unde maxima mala essent ventura. 

Kard &rôgtoroy Méyos . tecundum hominem dico] «non 
bk ua Tr (sermo' meus secundum morem filiorum homi- 
nis] ut loquuntar Magistri; aut bet 95 morte [secundum 
rationem flliorum hominis} ut est Eccl. 3: 18, id est, 
tum quaestionem iëtain proposui ‚ usus sum verbis quo- 
rundam apud vos, Sic impiorum verbis utitur Salomo 
Iin Ecclesiaste. Similo loquendi genus 1 Cor. g: 8, Gal, 
8: 15. Sic dy@goonivor MÉyoo (humanum dico) infra 6: 19, 
utor vulgo tritis loquendi modis. Sic ferme «at dydoa 
dixit Aeschylus Agamemrone. Kat’ äy@goror Chrysippus 
tertio libro de Tustitia, &itatus a Plutercho de Stoicis 
° sibimet contradicentibus. 

6. Mij pévorto, abeit] Vide supra 4. Sed praeterea 
hic respicitur locus Gen. 18: 25, ubi in Hebraeo est 
pp nAm [absit a te]: ham et sequentia inde sumpta sunt. 

"Ertel rg wuquvei 6 Oeog vôr woopoy, alioguin quomodo 
iudjcabit Deus mundum] Id est: Nullo modo possumus 
Deum infustum imaginari quem cam Abrahamo iudicem 
mundi’ agnoscimus. Haec verba et quae praecessere zat’ 
Eydourror Afyo et ui} Pévorro, pariter per sragtydedip [in- 
terpositionem] legenda sunt: nam obiectionem coeptam 
inde persequitar. 7 Oe 

7. Bi vag jj dAndera voö Oso, si enim veritas Dei] 
Hic continuatur coepta uignoig (alieni sermonis” imitatio}. 
Et dhjOeru hic est bona fides, sicut ahd supra fidei 
tenax. 

Bi 1ö duc; pedopatt, per meum mendactum Et vecuuæ hic 
est infidelitas; quomodo wevdsjs supra infiduss et èy pro per 

PEmelooevoer] Abundantior fuit, id est, abundantior 
apparuit securtdum ea' quae diximus supra 4. 

Eis jr ditar vroũ in gloriam ipsiue] Unde maio: 
Dei gloria À neinpe ex Gentium vocatione, 

Ti Èze wro os duagtwhos xoivouat, quid adhno et eg 
tanquam peccator indicor] Quasi :diceret: Non debet Deu 
quori de so quod ad glvriam eine pertinet, 

8 


CAPUT III 69 


* 


8. Kal ur) (kaôoos Blqopruoipeda, zal mbors pasi zwa 
duo Myeuw) Öss zvougoeopen Ta nona, Swa On Ta dyabe ; 
Et cur non (sicuê calumuiantur et sicut ainnt quidam- 
noe dicere) agemsue mala ut veniant bona?) Rursus haec 
per parenthesin legenda sunt, Kadoos Baapyuoumeda wal 
zafos pact suver juâs Myeep* nam Apostolus tam foedam 
et calumniosam obiectionem totam recitare non potest, 
ut non bis detestando interloquatur. Et est transpositie, 
quales multae apud Hebraeos, gy Öre pro Öss us, cur 
non? nam Öre pro cur habuimus et Marc. g: 11 et 28. 
Cur non agemus mala, ut inde tantum bonum, Dei sci- 
licet gloria, proveniat? Paulus in parenthesi obiter tes- 
tatur referri quidem hoc de se et Apostolis, sed per ca+ 
lamniam 5 quia Apostolorum verba non bona fide refere= - 
bantur , sed vice eorum illegitima illatio. Et ex hoc 
loco exemplum a«yêvropooës [eubiectionis] dat Clemens 
Alexandrinus libro III. 

°Qy zò oi Èrduór dse, quorum damnatio iusta est) 
Non tanti facit hoc dictum ludaeorum Apostolus ut ope- 
rose ‘solvat, satis habens id detestari et calumniam di- 
cere, et quidem poena dignissimam: recte admodum. Nam 
et, Aristoteles Nicomacheornum VI. 10 negat evfovhiar 
(prudentiam] dicendam xa0' óp ov det mér Tuyyaver, od 
uép zoe Öe’ ov Oec (qua, quae adipisci oportuit, adipis- 
cimur , neque ea tamen qua oportuit via). Sic Orestes 
patrem ultus, sed male, oocisa per vim matre, ideo Fa- 
riis agitatur, Iustinus contra Tryphonem: El rag zaì ó 
vario avroö zal ausos nader zaüra aúsop ùredp zoë dege 
metov yévous èvsjoygoer, vucie ovy cs rra Otoũ vnnor- 
‘soûrzeg voùro dngabare [Neque anim, si eum haec Pater 
eius pati pro -hominum genere voluit, idqua ut fierst ipse 
quoque effecit, vos etiam id egisse dicendum est, ut Di- 
vinae voluntati hac in re ministraretis). Latenter prae- 
dicit hic Paulus Urbis et Templi excidium et populi dis- 
“pationem, 

9. TÉ ouw, quid ergo} Hic Apostolus redit ad id quod 
tractare coeperat initio capitis. 

‚ Hooeyögeta, praevellimus) Attica locatio pro zegod open“ 
molen, excellere , apud Demosthenem et alios. In Glos- | 
sario sgoêgerp, excellere. Quaestionem proponit, dn igi- 


tur nos Judaei praecellimus Gontes ?. 
Ov 


zo IN EPIST. AD ROM. 


OÙ saros] Quaestioni apposite respondet. Braccolli- 
mus, sed non per omnia. Non eo usque, ut non tam 
nobis quam Gentibus necessaria foerit Euangelii gratis, 
Solet interdum negativa universali particulae praepo- 
‘sita apud Hebraeos negare universaliter: sed id Imio 
leco non convenit, nam restringit qaod supra dixerat 
groÂw [multum] esse vo steqeuoor (amplius], nempe in qui 
busdam rebus, non in omnibus. Itaque od mayvos va 
let hic 533 #9 [non in omnibus). 

Hoogvwaodpeda vig) Probat id quod iam innuit magis 
quam ‘dixit, Euangelii beneficium Judaeis non minus 
quam Gentibus fuisse necossarium, Hoogsraodpeda ‚ ae 
cusationem praestruzimus, nemps 1: 17 de Gentibus, 
a: g et deïinceps de Iudaeis, 

'Iovdaldus ze zal “ElÀyvag nravsag Óg dauerlas elvai, 
Judaeos et Gragcoe omnes sub pecoato esse} Id est, non 
minus ludaeos quam Gentes, cum Chriatus advenit, fla- 
gitiosissimae fuisse vitae, quamvis illi Legem, hi Philo- 
sophiam magistram accepissent. ‘Tg’ duagrlay elpat hoe 
loco, ut ex sequentibus apparet, significat gravibus vi 
tiis addictoe esse, Qui talis est infra 7: 14 dicitur se 
srgautvoe Úp* dpagriar [venundatus sub peccato}; unde 
porro sequitur illud sraysag hic intelligendam non plane 
de singulis, sed de plerisque. Aristoteles Poeticorum 
capite 20: Tò yag mdyzeg dyrl zoö zroÂdol vara pesapogas 
ëioyra: (Omnes enim pro plerisque per translationem di 
eitur), Idemque dicit Hieronymus epistola CXLVI qua 
est ad Damasum, afferens loca Ioh. 10: 8, 1 Cor, g: 22 
Phil, 2: a1, quibus addi potest locus Ioh. 3: 11, 32 
5: 26, Erant sane corruptissima illa tempora, quod d 
Iudaeis satis ostendit Iosephus, Iustinus contra Trypho 
nem adducens ex Psalmis quae iam sequentar: de Roma 
nis historiae et poemata, Attamen erant inter Iudaeo 
quidam, qnales Zacharias, Elizabeth, Simeon, Anna 
et inter Gentes, quales duo Centuriones, alter in Euan 
gelio, alter in Actis memoratus, Sed hi nihil nisi gatt 
in mari, Vide responsum Ad Orthodoxos CX, Non m 
nus generaliter Fides loqaitur apud Silinm Italicum lib. l 
Vis oolitur, iurisque tocum sibi vindicat engis, 
Et probria cessit virtuss en adspice Gentes, 
Nama insùns; pacem servant commercia eulpae. 

b 


_ 


CAPUT HE | 71 


10. Koabog yéreurras, sicut ecriplum eet] Tempora 
sunt talia, qualia olim a Davide et aliis descripta sunt. 
Sic et Christus Prophetarum verba usurpat, de aliis tem- 
poribus primum dicta, sed suis non minus convenientia, 
Vide Matth. 13: 14, Marc. 4: 12, Luc. 8: 10, oh. 12: 40; 
Act. 28: 26. Utitur autem hic Paulns diversis sententiis 
tum ex Psalmis, tum ex Esaia. Nec utique verba sem- 
per annumerans, sed sensum, qualem memoria ei sugs 
gerebat , bene exprimens. * ( 

„On Èze Blwauag oÌde eig, non est iustus quisquam] 
Ps. 14; 1 et 653: 1, qui duo Psalmi ex parte lisdem ver- 
bis concepti sunt in Hebraeo. In Graeco Ps. 14 est: 
Odn èo sry vonsóomnea, oùn èguw los évóc [Non est qui 


| factut bonum, non est usque ad unum). At in Ps. 63: 


Oöx dee roy dyadóy [Non est qui faciat bonum). 29 
Hebraeis omne quod. honestum est signifcat, et sic Graecf 
saope iustitiae vocem uaurpant iuxta illad : 1r 
Ey Öl Bexavoovrn ovÂdnpdnr zäo ager’ st. 
_ [Quippe ‘in iustitia virtus comprenditur omnis). - 
Agit de iis qui apud Saulem erant. 

Oùn deur ó ouvudr, on sup ó dxlsyzór Tov Oep, non 658 
intelligene , non est requirene Deum) Brevius dixit quod 
diffusius in Ps, 14: Kugios é toũ odgaroù Öulxuper èrnd 
zoùs viods zöv drôgunwr, roũ ideiy el è5s ovveör dj delhayrör 
zòy Osoy (Dominus de coelo adspesxit filios hominum, uê 
videat an sit intelligens aut requirens Deum]. Quaeren- 
das erat quasi com lucerna vir bonus. Intelligens hio 
dicitur qui intellectu recte utitur , sicut impius in eodem 
Pralmo. vocatur insipiens, Quaerere autem Deum dici- 
tur, eui Deus cordi est. | 

12. Tladvzeg dEéndevar, omnes declinaverunt) Sic et in 
Graeco in Psalmia, Vias devias iniere extra recti or» 
bitam, | | 
“Ana Gygewödgoar, pariter inutiles facti sunt) Et hoo 
ex Graeca, In Hebraeo MM MIT pariter putescunt : quae 
autem talia sunt, esui sant inidonea; sio illi nullo bono 
nsui, Sic oerrgoïs (putridis] opponuntur dyaba els goelar 
[bona in usum] Eph. 4: 29e | | 

Oùn ège srouw yonsdenra, ox èsuv los évòs , non est qui 
faciat bonum, non est usque ad unum) Hic Graeci in 

—* ‚Ps. 


„ 


72 SEN EPIST. AD ROM. 


Ps. 14 repetant eadem verba quae initio habuimuas et in 
Ps. 53, Oùx è sour dyador, ous ègur loos. doos. In 


Hebraeo, oùx ècur tog éros in hoo membro est, in priori 
non est. Quod ante dixerat David, id efficacias. repetit 
tanquam rem sibi plane compertam. Xensórsysa aut dya- 


Bop zou hic idem est quod díxasos [iustus], supra Nr, 


mempe ó ëgyalomeros vo dyedûr (gui bonum operatur) ‚ ut 
supra locutus est Paulus 2: 10. 


13. Tapos dvecopuivos ò Aauyl adrör, sopslchrun aper- 


tum est guttur eorum] Ex Ps, 5: 10, ubi in Graeco ea- 


dem quae hic verba. Describit hic Psalmus homines eti- 
am in sanguïnem calumniantes, quales in aulis multi, 
Sepuichrum apertum est quod exapectat martuum, Sio 
Chaldaeorum pharetras sepulchra aperto. camparat Teremiaa 
5: 16, Pari modo eoram-de quibus agitar guttur, id est, 
yox & gutture procedens, exspectabat mortauum aliquem 
videre. Sic Eprias Marcellus, Quid tibi cum meis mor- 
tuis? de jis quos accusando in mortem egerat loquens, 
‘Tales autem et Chriatianis erant Judaei multi. Vide Acta 
Apostolica. 

Tos. pheooaig adrär &8ohsodaar , dinguis vile ad dolum 
usi cunt) Etiam haec verbotenus ex Graeca. Verbum 
8oktoöy etiam alibi usurpant LXX, ut Num. 25: 17, Ps, 
205: 26, In Hebraeo hoc loco est pp'ar, id verbum Prov. 
28: 23 vertitur ydwoooyageroör (lingua gratificarij. Ple- 
rumque adulatores etiam calumniatores sunt. ’Eâodsovaan 
est Boeotica terminatio. Sic legimus eidoaar, duddoaar , 
ijlGooas , et similia. Sic — 1 Mace. 11: 48. 

Zos gordon dro za gelly atröy, venenum aspidum oud 
labiis eorum] Ex Pa. 140: 3, ubi eadem haec in Graeco, 
Qui sermone suo aliis nocent, dicuntur Aabere uenenum 
sub labiis, ut apud lacobum 3: 8, Peasimum autem vor 
nenum est aspidum, quod dyiazoy [insanabile)] esse tra- 
dit Aristoteles de historia Animalium VIII. 2g. Lucanus 
lib, IX de aspide : 

— Et ergssi gutta veneni 
Decidit: in nullo plus est serpente coactum, 
Nicander de eadem: 
— Kagarov ò dre X drie, 
‘Tavijòr d' énì vönag Äyer Rrozoro eehevrriv. 
; : Mo» 





CAPUT IL 23 


I— Moritur Jaesus sine sonsibus ullis, 
Ad vitae finem somno deductus inertie.) 
Exemplum nobile in Cleopatra. Vide et Aelianum libro: ix. 

14. “My 8 sópa dpës wal srunglas pbges, quorum os ma- 
ledictione et amaritudine plenum est) Ex Ps. 10: 7, ubi 
in Graeco, op doäg vo sopa adroù ybjges wal zeexplas: Vi- 
dentur enim Graeci pro MOW legisse NTW, quomodo est 
Deut, 33: 32. Solent homines impii pios et exsecrari, et 
amarissimis disque dolosis, id est, falsis maledictis im- 
petere, Vide Matth. 5: 12, 44. 

15e 'Okeig ol odes adrdir dnybau aino, velocos pedes eo- 
rum ad effundenduns sanguinem] Ex Esaiae 5g: #, ubi de. 
scribit homines coabvos Manassi:s ubi LXX, Of 8d ro8eg 
aùröy ërì wovyolay splyovas, zaysvol deytas aiua [Pedes 
eorum ad malitiam currunt, veloces ad Aundendum sane 
guinem). Paulus obets dixit pro saysvol, pari sensa: nam 
et VW, quod hic in Hebraeo est, dËws vertitur Prov. 23: 
28 ‚et dféos Esai, 81 1. Nec alter óbeis dmsrehteon [velo- 
ces ad perfioiendum) apud Plutarthum. In Glossario » 
dfug, -Ó zayug, pernix , velox. 

16. Surrguusua zal vakarrepla dy vats Odois adrr , con- 
s$ritio et miseria in viis eorum)] Eadem verba in: Graeco 
dicti loci Essiae. Sensus est, Omnia per vim agunt. 
Verissimgm hoo de ludaeis illorum temporum. Inde ca- 
lamitatum causa. 

17. Kal òdom slpyvng oux ëypoooar, et viam pacis non’ 
cognoveruné} In Graeco Esaiae, Kal ódòr elgsjvays ous oï- 
daci. Nihil faciant quod — proſsit. Hebraeis neaci- 
re aliquis dicitur quod non curat, Ier. 4: 22 et supra 2. 

18, Oùs ês poop Oeoö relvar. zör ópBahpdr aurüp , 
non est timor Dei ante oculoe eorum] Sant ista verba. Graeca 
in Ps. 36: 1. Sensus est, Pietatem plane non respiciunt, 

19. Oldaper ld, scimus autem] Quasi dicat: Res haec 
nota est iis qui sacris litteris operam dedere: ex quibus 
id docet Kimchi ed Ps. 14. , 

“Ors doa Ó vónos Mlyes, quaecunque Lez toguatur} Nonov 
vox hic generalius sumitur, ut et Psalmos comprehendat 
et Prophetas, quomodo et Ioh. 10: 34’,.ubi hac de re 
ezimus: ostendimusque vocem Hebraeam MY omne id 
sgnificare quod hominem dirigit, 

: | E5 Tots 


14 IN EPIST. AD ROM. 


Tois èr vB wóuw Aahel, iis qui oud Lege sunt loqui] Id 
est, Iacobi posteris, aut proselytis qui Legem suscepe- 
runt. Hi-enim dicuntur esse èy vóuop supra a 12, aut 
onmò vógov infra 6: 16, vel úxo vopoy 1 Cor, g: 20, Haeo 
quoque regula, quanquam generaliter enunciatur , excep= 
tiones. sane habet, nempe nisi diserta mentio.gentis ali- 
cuius extraneae praecesserit, ut, in Esaiae loco, Chal- 
daeoram, Et alibi onus Aegypti, onus Damaaci, onua 
‘Edom, onus Ninives. 

“Iya này cóua peayij, ub omne os obstruatur} Hoe idea 
attulit ut nihil habeant quo se tueantur,. cum haec omnia 
illis conveniant quae veteribus Hebraeis Deus exprobra- 
vit, heque id. negare possint. Est autem proverbium 
apud Hebraeos ma mop naw Tob. 5: 16, et Ps. 107: 42, 
iniquitati os oeclusum est. Pari sensu occludere linguam , 
Planto in Milite. Hoo est nt sint drarrohóyyeor [inexcu- 
sabiles]), ut supra 1: aa, 2: 1e 

Kal dwd8sxoo yienros wäg Ó uoopos v5 Or, et debitor 
Rat omnis mundus Deo) “Trròdrog A, debitor , poenarum 
scilicet. Plato saepe hanc vocem hoc sensu. usurpat. . Om- 
nis mundus, id est, maxima pars hominum, ut 1 Ioh. 
5: 19, poenas gravissimas meruit non sane ob aliquid ag- 
natum, sed ob facta perfida et crudelia, qualie modo 
indicata sunt. Respicitar maxime, ut dimos ‚ saovitia 
in Christianos. 

20. Atora &E ègycor vöpov od Brna jaeren mesa caok 
ëvoonror adroö, quare ex operibus Legis nulla earo coram 
illo iusta erit] Quod generaliter de hominibus dixerat , 
iam ludáeos magis magisque premens aptat ipsis. specia- 
liter. Alludit quidem Apastolus ad id quod habemus Ps. 
143: 2, sed argumento a minus credibilt al magis credi- 
bile. Si David, ut inter Reges nan malus, et Legis ap- 
prime gnarus, fassus est de se suique. similibus , ai vite 
sua, ex quo ad Legis notitiam pervenerat, inspiceretu1 
a Deo, non posse eam Deo probari; squid de illis cen- 
eendum -eat, quos ipse David adeo exsecratar , et quibu 
similes suut nostri temporis Iudaei? Od dumerobsjgeras ix 
Hebraeo pia) in. Kal, ‚non erit, id est, non apparebi 
tustus. Vide quae in prolegomenis ad hanc epistolam 
Iläoa aag} in Hebraeo oMmnis vivens. Utraque vo: 

hao 


CAPUT III. 8 


hominem significat. Vide Matth. 24: 22. Et in DaVidis 
quidem verbis:ista amiversalitas quomodo accipienda sit, 
ex supra dictis apparet. At Apostolus hinc infert Legem 
Mosis, in qua Tudaei plug aequo fiduciae callocabant, ut 
vidimus supra 2: 17, per se spectatam, id est, seorsim 
ab iis quae ante Legem fuerant, non eas habuisse vires 
at homines ad veram ac Deo placentem iustitiam perdn+ 
ceret, quippe cum Abrahamus sine Lege, Davidem sub 
Lege constitutum multum superaverit, Caasa cur Lex 
tales vires non habaerit, est, quia promissa tantum 
continet unius vitae, haminie cuinsque spatio limitata , 
cum facta Abrahamo pramissa ultr& mortem eius in im- 
mensum se porrexerint, sub quibns et maius quiddam la- 
tere Abrahamus suspicatus est, sed pro ratione tempor. 
rum tenuiter: unde: et instítia eius quamvis in corde sita 
ac Deo placens, tenuior tamen multo, fuit iustitia ea 
quam primorum temperum Christiani plerique per omne 
vitae tempus, nempe a Baptismo', exhibuere. Pro moda 
revelgtionis crevit fides, pro moda fidei puritas animi ab 
vitae. Ubi plas contalit Deus, plas etiam exigit… Aiunt 
Philosophi multis aetibus acquiri fermam quandam factie 
Jitatem: ita enim Quintilianus vertit. quod Graeci &£p 
voeant,. Sic et per actu multos Lagi cangrnentes ac= 
quiritur iustitia quaedam inter homines valena, non 
autem illa‘interior. quam ‘praecipue desiderat Deus, et 
quam solam dignatur Deus praemiis nan terrenis, sed 
coelestibus aut potius sapercoelestibas. Quare et Aben- 
esdra in Opere Rhythmico de Lege ‚ Legem vacat prin» 
gipië nomine, 

Ak yap vâpou brslyvoaarg duagriag, per Legem enim con 
nitio peccati} Ne quis putaret Legem plane fuisso inatie 
lem, ostendit eius usum egregium, nempe quod notitiap 
3llae actionum turpium, quas mali mores in Aegyptiaco 
maxime incolata obliteraverant, manifesta voluntatis. Di- 
vinae revelatione factae sunt rursus conspicuae. Natura 
aliquo modo indicat Divinam voluntatem; at multa magis 
revelatio tat falta. miraculis. Vide infra 7: g.-Négog ubi 
simpliciter a Paulo ponitur, Zegem Mosis significat, ul 
12, 14; 23, 25. 'Eniyneoog idem quad ppöas , eogni- 
tio, aut paulo amplius, sapra 1: 28, infra zo: 2, Eph. 

4 


‘ 


76 IN EPIST. AD ROM. , 


a: 17, 4: 13, Phil, vg, Col, 1: 9, 210, 2: 2, 5: 10, 
a. Tim. a: 4, 2 Tim. 2: 26, 3: 7, Tit. 2: 1, et apud Pe- 
tram aliqaoties. . Sic et èmiyiwoooneep est zipdonsis, Matth. 
5: 16, 20, supra 1: 52 d et alibi. ’ 

ar. Nvrd dé zoels vouou Öuwaoovvgy Geoë srepavdgeras , 
gure vero sine Lego iustitia Dei apparet) Nunc vero, 
id est, nostris temporibus hac in parte felicissimis , ius- 
titia- Dei, id eat, ea quae Deo summe placet, utpote ad 
summum perdacta gradum, apparet rebus magnis, et 
vita scilicet innocentissima Christianorum, sine Lege, 
id est, etiam sine Lege, etiam in illis qui ex Gentibas 
nulla intercedente Legis illias conditione vocati sunt et 
vocationi obtemperarunt. ITepavégserou , MM, elare pate- 
fit, ut loh. 3: aa, 12 Cor. 4: 5, et alibi, „Cordis quidem 
exactâm notitiam solus habet Deus: sed Christianorum 
„Apostolicae aetatis perpetuus vitae tenor ac maloram pa- 
tientia talis erat, ut non credibile esset haec aliunde 
quam ex mundato corde proficisci, Acoedebant et: Spil 
tus dona. 

… Magegovulsy deò vod vduov zal <òy Hoopysdr, indieata 
a: Lege et Prophetis] In illis oracudis de quibus locutns 
est supra 2. Idem sensus supra 2,2. Verbum gaprvoeis 
eodem his habes Act. 10: 45, „Hebr. 7: 8. De re 
vide Ioh. 5: 39, 46. 

22. Aixcuoovyn Öd Osoö, ‘sustitia auton Dei) 'Enava- 
goe. [repetitio]. 

Ask srlgecos-’Iyooë: XKpuoroë] Ostendit unde illa pietas na- 
ta uit, nempe ek fide in Jeeum Christum, id est, in 
promissa eius vere coelestia, prae quibus omnia quae 
huius vitae sunt et vita ipsa nihili ducuntur, quod com- 
pèndium est ad vitia omnia exscindenda. Pides Jeen 
Christi pro in deeum Christum. Sio fides Dei Marc. 
212:22, Sides nominis Jesu Act. 5: 16, fides Filsi Dei 
Gal. ‘ss 20,  Nempe casus possessivus etiam efficientem 
eausam “et obiectum sive materiam circa quam designat. 
In’ Manuscripto planius est, dia srigeos èy Kous *'Tyooöe 
Fut et in veteribus Patriarchia fides, sed non ea quae 


aunc reguiritur ‚ in Tesum ut Christum. 


Eis waysas wal èrl narrag sour zeegevortag’, in omnes et 
super omnes qui credunt] Eig siguificat iustitiam illam 
es= 


CAPUT Ht. 57 


esse în dredentibus, érb etiam apparere. Fides in Chiris-- 
tum ubì ad maturitatem suam pervenit, id est, cor im- 
’ plevit, parit illant admirabilent Deoque acceptissimam 
puritatem eandemque conservat. Omnes, id est, tam ex 
Gentibus natos quam ex ludaeis. In manuscriptis non- 
nullis, et illo, quem saepe laudo, est tantum, els zrarrag 
zoog srigevortag. 

Ov 7pdo det Öragolsj] In hac re nullum est discrimen: 
Sic explicat quod ante breviter dixerat, Ti our ; stooeyd= 
gea ; ov arzos [Quid ergo? Praecellimus? Non per om. 
nia), supra 9, ubi dicta vide. MragéÂdesy respondet Hee 
braeo ba, discernere. - 

23. Hayteg yao juagtov, omnes enim peccdverunt} Non: 
mirum est Deum hac in re Gentes ab Tudaeis non distin= 
guere , cum omnes, id est, utraque illa hominum genera 
gravissimie peccatis tenerentur. Sic duagsdveiw habuimus 
et supra 2: 12, et in Iohannis Epistola saepe. 

Kal vgegoörrar vijs dôEns Toù Otoũ, et egent approbatione 
Dei) Ideo multum illis deest quo minus a Deo approbentur, 
‘Teeortolur est minus aliquo habere 1 Cor. 1: 7 ‚ 123: 24, 
a Cor, 11: 5, 12: 12, Hebr. 4: 1. Zola Oeoö est appro- 
batio hominis quae fit a Deo, ut Ioh. 12: 43. Vide in« 
fra 4: 4. 

Atxarovgeror dosgear , ruatifteati gratis] Ad iustitiam 
vero perducuntur, etiam sine labore qui ad minores vir- 
tutes, id est, Phitosophicas reqüiri solet: Fides enim 
eius laboris compendiam facit, ut in Paulo apparuit et 
in maltis ex Paganismo conversis súbitoque raptis ad 
martyrium. On proprie opponíitur impensae, sed et labor 
impendi dicitur et emi aliquid labore, Epicharmus:- 

— Tõr nóvor 
Noldoũoi⸗ ijpip nayra 7 dyab” ot veol. * 
I— DE suas 
‘Labore dotes esse venales volunt.] 
Sed ét magna pecunia constabant apud Iudaeos et Gen- 
tes sacrificia xafagrid [expiatoria). Respicit Apostolus 
ad verba Esaiàe 55 in principio. Serviunt huic loco recte 
intelligendo verba Lactantii III. 26: Da miAi pirum qui 
eit iracundus, maledicus, effraenatus :; paucissimis Dei 
verdie tam placidum quam ovam reddam, Da cupidum, 
ava- 





78 IN EPIST. AD ROM. 


avarum , tenacem, iam tibi eum liberalem daba ef pecu- 
niam suam plenis manibus largientem. Da timidum do- 
loris ac mortis: iam crucem et ignes et Phalaridis 
taurum contemnet. Da libidinoeum , adulterum , ganeo- 
nem: iam sobrium, tastum, continenten videbis. Da 
crudelem et sanguinis appetentem: iam in veram clemen- 
tiam furor ille mutabitur. Da intustum, insipientem , 
peccatorem: continuo eh aequus et prudens et innocens 
erit : uno enim lavacro malitia omnis abolebitur. Tanta 
Divinae sapientiaë vis est, ut in hominis pectus infusa 
matrem delictorum stultitiam uno semel impetu esxpellat, 
ad quod efficiendum non mercede » non libris , non lucu- 
brationibus opus est. Gratis ista fiunt, facile, tuto , 
modv pateant aures , et pectus sapientiam sitiat, 

Tij adroö yaeers, Òea zijs drolwrgoioeog tje dr Xyusd 
‘Insoö, per gratiam ipsus, per redemptionem, quae est 
in Christo Iesu] Christus per obedientiam suam maxime 
in morte, et preces ei accedentes hac a Patre obtinuit , 
ne is humanum genas gravibus peccatis immersum dese- 
reret atque obduraret, sed viam illis daret ad iustitiam 
pervenierdi per Christum, Esai. 53: 4. Hoc ipsum, sicut 
vocatar remittere peccata Luc. 23: 34, ita et dmodvrgoör 
aut srosety Avtgwois Luc. 1: 68, bs aut mo, id est, Zi- 
berare , nempe a necessitate moriendi in peccatis , viam 
patefaciendo per quam exire ista liceret, Bene autem 
hanc liberationem adscribit bonitati Divinae, quia boni- 
tatis Dei fuit Christam.nobis dare , Ioh, 5 16, infra 8: 
3a. Adde Eph. 1: 7. 

. 25. “Or mgofdero ó Oeos Nasicio⸗ dia rijs rrlgeg èr TÔ 
avroö aïpar: , quem, proposuit Deus propitiationem fidems 
in sanguine ipsius habendo} Thæcijorov, Nw in veteri 
Tástamento dicebatur tegmen Arcae, cui insidens nubes 
quaedam a Deo immissa, certum faciebat populum de 
suo adversus eum favore, Lev. 16: 2, Num. 7: 8g. Sic 
et Deus Christi preces illas ratas habendo, et propter 
eas mittendo Spiritum in Apostolos Ioh. 16: 16, ostendit 
se bene velle humano generi. Cum autem addit dra zis 
meigecog , ostendit quomodo quisque effectum illius bonita- 
tis, id est, iustitiam veram posset assequi, nempe fidem 
habendo vanguinì Christi , id ost, doctrinae per sangui- 


. nen 


< 


CAPUT nI. 79 


nem Christi sancitae, sicut federa, gancir» sanguina sole- | 
bant. Vide Matth, 26: 28. lustinus contra Tryphonem : 
Maxére aïmar: zqayer wal sporen qq; onodd Oauches za 
Bagsaagtrovs, alAa mriges Òek FO aïuaror Kqugoö sal zoë 
Bavaro eürdù (Negque amplius hircorum et ovium eqn- 
guine aut vitulae cinere sunt.expiati , sed fide per ean- 
guinem Christi et martem eius}. Et postea Pascha ait 
figaram fuisse Christi: Où zj afmars wara vèr Adyor zij 
eis adrov zeigeoos yolortar ovg oixovs éavròr , zoÛr” êsur Ev 
toug, ol mugevarreg eig avror [Cuiue sanguine, iuxta ra- 
tionem noetrae in illum fidei, aedes euas, id east, se 
inungunt, quê in eum eredunt). Sed i in Manascripto de- 
est zijs srigeos. 

Ets ëvderkin Öevasoourng wUTOÏ, ad ostendendam bonita= 
tem euam) Referenda haec ad verbum quod praecessit 
noofdero. Vocem autem desasoourye malim hic de bonitate 
interpretari quam de fide in promissis praestandis , quia 
quae sequuntur, non ad ludaeos solos pertinent, sed 
etiam ad Gentes, quibus promissio nulla erat facta. Fre- 
quenter autem Hebraei puü ét hostri dstaroourys pro bo- 
nitate usurpant, ut 1 Sam. 12: 7, ubi Mps misericordiie 
vertit Latinus, Ps. 36: 12, 2 Cor. g: 9, 10, et alibi 
saepe, Vide quae diximus ad Matth, 6: 1, Graeci intere 
pretes px vel np plerunque Òskasoovesp vertunt: at den 
didi (misericordiam) Deut. 6: 25, 24: 13, Ps. 24: 5, 
33: 1, 103: 6, Esai. 1: 27) 28: 17, 59: 16, Dan. 4: 27, . 
g: 16. lastinns seu quisquis est scriptor ad Diognetum 
bene sensum sic exprimit: HAbe 88 ó saigog ôr Mads moof- 
Beco Aouror pavepödar Tor Eovroù vonsoenra (Venit autem 
id tempus quod Deus benignitati deincepe suae decla- 
randae praestituerat]. 

Ark ev rapen vör npoyeyovdror dmagrnporor , 'Ey vi 
ävoyfj zoö Ozoù) Id est, ardroù [eius], more Hebraeo , no- 
men pro relativo: et Bea cum accusativo hic causam effi. 
cientem significat, at in Hesiodo : 

“Ovte Buì Beorol Äwdpes duös Äparol re parol ve. - 
[Per quem pars hominum clari, pars nomine nullo.} 
Et du vtyne (propter Fortunam), dia Heovs [propter 
Deos] apud Demosthenem; et dia tor sraréga [ propter Pa- 
trem] Ioh. 6: 57, Quanquam hoe loco sumi etiam potest 
pro 


83 IN EPIST. AD ROM. 


Koss Uyior vópov] Sine operibus Legit, id est, etiam- 
sì absint opera Legis, ut in Gentibus fiebat. 

29. H 'Iovdaiwr.ó Gròs uóvov; oùyl De zal Evör ; Nal 
tal lOyör. An Tudaeorum Deus tantum? nonne et Gen- 
tiumP Imo et Gentium) Est hic ratio.cur via. per Legem 
non fuerit optinra: quia non conveniebat tot populis: no- 
que enim ‘omniam populoram homines poterant venire 
sacrificaturi Hierosolyma. Gvòg hic semel positum, sed 
ín explicatione bis sumendam. An Deus ille verus, hu- 
fus iundiet humani generis opifex, wult tantum Deus, 

fd' est, ‘eorpitator atque ewroytens [benoficus} esse, Iu- 
daeorum, ut Íudaeoram multi existimant? Simile lo- 
quendi genes cui inest duplex vocis Dei significatio, 
Bubstántiva' ‘et appellativa, apparet Lub. 20: 38, sâ con- 
feras Mutth.'22:'32, abi quae a nobis'dicta vide, Deum 
auténi Velle- et coli a Gentibus, et iis ‘vicissiem summa 
Borid“tönferto , tpertissime praedietum erat. ‘Prophetis, ut 
Malachiae 1; 2 et aliis, 

'B6.-"Bitelkeg eis ô Oedt, quandoguidem unus est Deus] 

Hoc ita dictum est quomodo apud Poetem : 
OTO ETE vem ‘Res Jupiter: omnibus Soms 

Sic:et Bph. 4: 6 et ‘Gal: 3: 20. 

t Os Ötwtaiser , qui tustificabif] Id vest, drsseeat fatarum 
pro praeterito moré:-Hebráeos F —— id ubi 
motarifar- actus éontinui, Quid mirum, ingeit ‚ 8Ì summe 
bonus il agit ut alios bonos faciat? : …… 

Tœoivonn⸗ èn rigtog, circumasisionens ek fri]. Indeecs 
et-natos 'ët‘adscititios :- megrropij hic qui cireumcië 
surit „ht Gala: 7,8, 9, gquomodò — [ꝓraepu⸗ 
rium] ahpra a: 26 „ et hic’ illico, ii qui prkeputiam reti 
nent; id- est, Genten pleraeque. ns 

Nl dridBustas Öeet wijs nrlgeoos, ef pr aapuêtem per fidend 
Apparet de quod praccèssit, et quod hic est dux idem 
valêre. “Per fidem' “purgàntur corda. Vide guae in pro: 
Vganenn ad hanc epistolam dicta. 

> Nijs” òup warrwyodpiv dst vo meigsoog , Lojem 

ri \dasirutirus per idem] Nova interrogatio “gontine 
obiettionent. “Si ita se rès' habebat, viderì poterant 
postoli docere Legem 'fuisse inutiliter datars. :Kasagy 

proprie est inutilem reddere Lue. 135: 7, per werd 
Oe [tra 





hed 


* 
1* KJ 


CAPUT IH. 865 


[transsumptionem} dicere rem aliquam erse inatilem, 
duele illad in Virgilio : 
Tum Phaetontiadas musco circumdat amarae 
Corticis. 
ld est, ‚, Gircumdatas dicit. Item : 
— Quie kumum florentibus herbie 
… Spargeret aut viridis fontes induceret umbraꝰ 

Id est, sparsam humum et fontes inductos caneret. Vide 
et Jer. 1: 10. Mid zis srigecos “est gemworvula (transnomi- 
natio}: id est, per «a quae de fide praedicamus. 

Mij yévòsco} Longe abeit, nvm, ut supra 3: 4, 6, in- 
fra 6: 2, 15, 7: 7, 13, 9: 14e 

'Alka vóuor. deöues , ned Legem Autimu-] Manusoriptus 
ebdem sensu Ígavouer, WIW, stars facimus, id est, ho- 
horem ei suum defendimus: sicut Latine dicimus: Recto 
etat fabula talo. Nimiram docebant Apastoli per Legem 
rectius agnosci peccatorum turpidusdinem, supra 20. So- 
cietgtem civilem per eam fuisse servatam, et aliquatenus 
poenarum metu repressa ne erumperent vitia, Gal. 5: 23. 
In Lege promitti Christum, et iustitiam quam Christus 
attulit, supra 21, Ac sic pluribus modis Legem ducere 
nos ad Christum, Gal. 3: 24. Christum vero finem esao 
Legs propositum, infra 20: 4. Tertullianus De Pudicitia 
hunc locum citans addit: Legem bietimus, scilicet in hie 
quae et nuno nova Testamento introducta otiam cumula- 
tiare praecepto prohibentur. Pro Non moechaberis, Qut 
viilerit maliereen ad concupiscendum , iam moechatus eat 
in torde suo: et pro Non occides,.Qui dixerit fratri 


suo Racha, reus erik Gehennae. Quaere an salva sit 


lex. Non moechahdì, cui accssaik, Nor coneupiscendi £ 
be 7 " 


— 


„CAPUT IV 


at our. tooien; food zor nrarkon jur evgyulrar non 


Ea ooo] Iudaei, Maiorum suorum ac praecipue Abrahami 
vielutibus fisi, putabant, quomodocunque ‘viverent, se 
temper anos mansuros Dei populum, neque Deum tam 
rigide cum ipsie quam cum aliis actârnm: quod et nunc. 
bi persuadent, Huius opinionis vestigia mon obscura 

Fa he- 


8% IN EPIST. AD ROM. 


habemus Matth. 3: 9, Luc. 3: 8, Ioh. 8: 33, 37, 39, 40 
Huic noxiae persuasioni, sicut lohannes Baptista et Chris- 
tus occurrerant, ita et hic Paulus occurrendum cen- 
suit: et ita quidem ut in Iudaeos retorqueat sumptum ab 
Abrahamo argumentum,: Ponenda interrogatio post époö- 
per, ut infra 6: 1, Quid est ergo qued dicimus? 
Nempe an dicimus , Abrahamum patrem nostrum conse- 
cutum (iustitiam ‘scilicet, quae vox iam praecesserat) per 
carnem , id est, propriis viribus?: Quasi dicat, sninime 
gero. Cuius negationis rationes deinde reddit. Caro op- 
ponitar Divinae revelationi, Matth. 16: 17, Gal. 1: 16. 
Invenire respondet Hebraeo WD, quod. saepissime qualem- 
cunque adeptionem significat, ut Gen. 6: 8, 18:35, 19: 19, 
32: 5,- 33: 8, et alibi saepe: quomodo et apud Indaecos 
_ ‘Hellenistas evgtoseey sumi notavimus Luc. 1: 3o. 

a. Ei yap 'Afpuau dE èoyor idrzaudy, ei enim Abra- 
Admus ex operibus inetificatus est] Si iustus apparuit, 
prs in Kal, factis tantum esxternie „qualia per se prac- 
stare potèrat. 

“Eye vavygua} Habet in quo eonfidat. aut unde lau- 
‘dem sperèt. De voce savyäotac Lstorderi] vide supra. a: 
17, 23 
: WAAN os s1pos zor , Ory, sed non apud Deum] Toog hic 
valet apud: diximus loh. 1: 1. Est aliquod wavynuce ius- 
tum: apud Deum: infra 5: 2, 3, 11, 1 Cor. 1: 31,2 Cor. 
10: 17, Phil, 3: 3. Qui ad civilem. modum, id est, ex- 
terna aliqua specie est innocens, laudem pótest ab ho- 
piinibud sperare temporariam, pon illam aeternam a Deo: 
_ Oréger vÔv muodòy adroë {recepit mercedem euam] , Matth. 
6: 6. To yap ui dÄuketw où Èrreauwvog. [Neque enim laus 
est, nemini esse inturium], ait Philostratus de vita A- 
pollonii VI. a, 

3. Tí zag ij poapy Àéyes, quid enim dicit Scriptura} 
Gen. 15: 6. Postquam narrata fuit Dei promissio facta 
-Abrahamo de sobole, re ipsi insperata. Citat locum Pau- 
lus ex Graeco. 

'Enigevoe Òë ’ABoaag 1d Oe, credidit Abrahamus Deo} 
‚„Fidem Dei promissis habuit: quod ipsum praesupponit 
(at loquuntur scholae) egregiam existimationem et de po- 
tentia Dei, et de optima eins fide, unde et fiducia in 
: | _, Deum 


CAPUT IV. 85 


Deum orítur. Philo in loci illius ex Genesi expositione 
in libro de Herede rerum Divinaram: Moro Oe google 
dzlgov mrooomagahijweos od badwoy nugeösar, dik zv snrgòs zò 
Byyrov ò ovvebevyueda dvuyyéverar [Soli Deo, nulla re as- 
sunpta alia, credere non est facile, ob cognationem 
quam habemus cum parte mortali, cut sociati sumus). 
Dicitur autem hic Abraham ovat per srgóÂyyip (anticipa- 
tipnem], cum in Seripturis ad id tempus vocetur o\m 
Abeciu. 

Kal &doyiaon att ets Öswauoouwns , et imputatum est ills 
in iustitiam] Sic et 1 Mace. 2: 5a, Aßeaciu ou» èr ser 
dop eiplOn mesos, wal êhoyloby avrd eis Osxacoouryr ; 
(-Abrahamus nonne in tentatdone inventua est fidelis, eb. 
imputatum est ei in iustitiam?] id est, Deus pro re 
egregia', valdeque laudabili id habuit, ut in prolegome= 
nis exposuimus ex loco Ps. 106: Zo. Et merito sane, 
non quod in fide omnes sint virtutes quas Deus requirit , 
sed quod virtus maxima caeteraramque est mater et al- 
trix > vedeoorarny doerör nieuw [perfectissimam virtutum 
fidem) dixit Philo dicto libro: et fine libri de Abrahamo, 
zp drraivoor Toö oopoù zepahsjv [caput laudum sapientis}s 
libro de Linguis, rijp dyvgorarnyy wal BeBarorarny dadeour 
(munitissimum et firmissimum habitum]: sia libro de 
Coloniis, explicans illud Ostendam: Bie uagtvoiar si- 
beg, ait, Jp êsigeuger sj Wuysj vò Oed, ouw dn zr ano 
zeleoparor Eriderxvvuden vò edyagior, dÀN èn nrgoodonlag 
zp meldöprooy dgrpdeiou wal Euxpenaadetou dÀnldos zonsijc, 
sal averdolase vouioasa HÖn sragevar Ta pj sragdvra , dra 
tw zoù drooyopbvov Bearden» nigur (In testimonium fi- 
dei, qua haso anima Deo credidit, non propter reprae- 
tentata gratias agens, sed exspectationi futurorum in- 
lenta et a spe bona pendens, dubio procul existimans 
iam facta se habere, quae nondum aderant, propter fi- 
dem pollicentis certissimam). Et libro de ipso Abrahamo: 
H noòs zòp Oor niges sragnyóonga Blov, sthsjgwua vonsòr 
Drtdeor , dpoola pêy xanör, dyaBörv dl poga , waxodarpo- 
vlas drróyvooig , edoefelas yröos, evÖarporlag xÀîjoos , èr 
Êraar BeAsiooois , èreohgeoudrng TÔ ndyrov atrio, wal dvva- 
pévop mè sravra, Bovhouévp dè va Ägusa (Fides, qua Deo 
creditur , vitae sotatium „ speù bonae supplementum, ma- 

| F3 | lis 


86 IN EPIST. AD ROM. 


lie vacua, scatene bonis , depulsio infelicitatis , pietatis 
assertio, felicitatis hereditas, prqfectus in bonis omni- 
bus, omnium auctori innixa, qui et potest omnia, et 
vult optima}. Libro de Caino ait, optimum sacrificium 
quod Deo offertur Fidem esse. Iustinas plane, ut hic 
Paulus, historiam Abrahami nobis applicans: Téxva sou 
”ABoaay , dta sr Ópotar migur Övseg by rag zqönroy dxcivos 
zij porj Toö Oeoö Enbgevoe, wad Àoytadn aurd eis Öcxaroov- 
viv, TÒy adròy robrον wal ijueis zij povij Tou Oeoö zj du 
ze Ty drrogodoor Toù Xpusoö Aakyteiop sake, zal zij duc 
zv ngopyräör «novydelon ui, seegevoarres, uéyot TOö dro- 
Bvijonerp rot voi èr zò wooptp dreevaBameda [Liberi Abra- 
hami sumus ob similem fidem: ut enim ille Dei vocis 
credidit, idque ‘ei ad tustitiam imputatum est, oadem 
ratione et nos woci Dei, per Apostoloe Christi denuo 
promulgatae, per Prophetas olim nobie annuntia- 
tae, credentes, usque eo mundanis omnibus renunciavi- 
mus, ut nec mori recusemus]. Clemens autem in Epis- 
tola ad Corinthios, quod hic de Abrahamo dicitur, ge- 
nerale facit sic loquens: Kal peis ouw did Gedsjparos ad- 
zo dy Xqssò 'Ipooù uhnBirres où òt éauröy Öswarovpeta, 
oudt dua zijs sjuezépag ooplag q ouwéaews Ìj evoepelag üj èoyor 
dv xaregyaodpeda Èy Oowrses wagdiag, dÀÀa did zip ni- 
geo, Òt Ie ndyrag zove dr? alövos ó mavrongarmo Oros 
… dStraloooe (Et nos igibur per voluntatem eius in Christo 
Jesu vocati non per nosmet ipsos iustificamur , neque per 
nostram sapientiam vel prudentiam, wel pietatem, vel 
opera, quae peregimus in sanctitate cordie , sed per fi- 
dem, per quam omnes iustificavit, quotquot unquam 
iustificavit , omnipotens Deus]. 

4. Tö dë doyabonisp Ó pi0Bòs ov — wara xciquv, 
ada vara zò Ôpeidyua, ei autem qui operatur, merces 
non imputatur ex gratia, sed ex debito} Similitudo ab 
hominibus desumpta. Sicut qui operas alicui praestat, 
non ideo amicus est illius: sed, mercedem accipit operae 
respondentem; sic etiam qui nativa vi, ut potest, De. 
praeceptis exterius aliquo modo paret, hahet mercedem , 
liberztur a suppliciis, ac terram promissam suo tempore 
_ _possidet: sed mou ideo ſit amicus, quod de Abrahamo 
dicitur Esai. 41: 8, 2 Par. ao: 7, lac. 2: 23. Amicos 

non 


CAPUT IV. 87 


non facít nisi voluntatum similitado. ages hic fasorem 
_ amicitiamque signìficat, ot supra 5: 24. Vide quae infra 
5: 2 et ad Luc. 17: g. 

5. TÔ dè uy oyalouérp, ei vero qui non operatur} Id 
est, etiamsi nihil operetur , occasione forte destitutus. 

TMistuovri Òë emt zor Öenmroörva zon doei, eredenti auw 
tem in eum qui tustificat impium) Id est, ei qui in koe 
Deo fidit, ut Dei ope fiat bonus, etiamsi ante fuisaet 
impius , id est, idololatra , qualis faerat Abrahamus, ae» 
cundum Philonem libro De Abrahamo, libro zegd errouelag 
[De migratsone], libro De pietate, et libro De praemiia: 
losephum Antiquae historiae 1. 8, et Maimoniden plus 
uno loco: quam sententiam firmat locus los. 2, quan” 
quam Rabbinis plerisque id negantihas, 

Aoyiberar 1 igię avroù eig Örxaroourije ‚ Auic imputatur 
fides in iustitiam] Illa fides ei plurimum prodest, quip- 
pe a Deo magni aestimata. 

6. Kafareg wal ò Aapid Apes vòv paxagiopdr zoû dr. 
Bownov , sicut et David praedicat beatitudinem hominis} 
Ps. 32 quem Davidis esse docet inscriptio. Maxagsopog 
etiam Aristoteli et Ammonio est gratulatio et- praedicatia 
felicitatie alienae. 

‘Re ó Oeos Aoytberas deaaoourijp voools Eey , oui Deus 
imputat iustitiam sine operibus] Etiamsi operg nondum 
adsint, quia in illo Psalmi loco: nulla fit mentip ope- 
rum, sed animi dolo carentie , id est, sinceri ‚in pietatie 
studio. 

7. Maendgsor ov dplsyoar- al dvogle:, beati puorum re⸗ 
missae sunt iniquitates] In Hebraeo vva”"Ww3, quibus ab- 
lata est imprabitas, id est, qui improbi esse, desierunt; 
sient David post illud: in Uriam. faeinus vitam mutaves 
rat. Graecum eundem habet senaum, sed per mezwovvuiar 
(transnominationem). Neque enim plane condonat Dena 
— crimina, nisi iis qui vitam iam mutare incepe- 

‚ Ezech. 18. Immerito hic a quibasdam vapulat, O- 
Signes. 

Kel óy bnezadipdnoar al duagslas, et quorum tecta 
unt peccata] Sicut in persanato. corpore non, apparet 
valnus, ita nec in-animo sanato ea quae olim fuere cri- 
mina, Beneſicium superveniens inigriam, gpparere nor 

F4 ‚Par 


Ì N 
\ 


96 IN EPIST. AD ROM. 


patitur; ait Senecac sic ef innocentia per fidem su- 
perveniens omnem ex prioribus delictis labem obli- 
terat. 

8. Maxdgqiog dose d od wij Aoylarysa: Kvorog dpacriav, 
beatus is cui non imputavit Dominus peccatum) Id est, 
in quo nihil invenit Deus ob quod ei succenseat, Nam 
VA quod hie vertitur Aoylbestae, Zaeh. 7: 10 vertitur 
__pryouwasep [recordari in malum}. Haec tria describunt 
amicitiam hominis cum Deo, vager Oesodö (gratiam Dei). 
Similitudo tracta a contrahentium rationibus, ubi is cui 
aliquid imputatur aut expensum fertur solvere id debet. 
„Vide quae diximus libro II de Ture Belli et Pacis 19. 2 
eum annotatis. 

g. O paxaquoudg ovs ovrog} Descriptio ista beats homie 
nis cui convenit f 

‘Enl vijv srequsopije) An circumcisie, supple tantum: 
quod hic recte ad sensum addidit Latinus; figura qualis 
supra 3: 30. 

“H xal &nl sijv dugofveiar) An vero etlam non circume 
giesis? Figura eadem qaae supra a: 26. 9 Hebraeum quod 
èrt vertitur,- saepe subiectum significat cui aliquid con- 
venit; ut‚apparet Gen, 37: 13 et alibi, Subauditur ver- 
bum —* fit]. 

___Alyoper yap, dicimus enim) Praosens pro iamiam prae- 
terito't Piximus supra, 3. 

10. Ts ovv dloytaty, quomodo ergo imputata est) 
In quo Abrahami statu ? 

Ey sreosvogij Örze, 5 dr axpopusig quum in circumeie 
sione esset, an’ in praspubio] Egregie hic caedit Iudaeos, 
ut dici solet, in suis ipsorum castris; dicere poterant, 

— Toîg adsoor srregoïg 

_Ahonópeda. 
[—- Nos nostris capi 
Pennis videmur.] 

Similiter Iustinus (cum Tryphone disputans : : Oddd zag 
ABoadu dic zij sreqerousjy Òinaros eivar no Ovoï Euagzver- 
n ‚…dMa Ha rν slee: roo zoö yap neoupgtdijvar adrov 
etonvas meo aútoù oUros, Entgevoe Òë zö De Aßeauu, 
«al êdoyiotny ard eig Ösmacoouvie: al. ja⸗ ovv èr dugo- 
Busta sijs aagsòg ud Higsvorveg vj Oef did voö Xqigoö, 


«al 
Á 


‘ 


Kd 


CAPUT IV. 89 


sal reortonijp Èyorres zijv chpehodoar úuds vous newrnuivous , 
zoùr? Èer zijn napdlas, Blwaror wal etages Tò Oe dAmilouer 
pavijvar: [Siquidem Abrahamus non propter circumcisio- 
nem iustitiae a Deo reportavit testimonium , sed propter 
„fidem: priusquam enim est circumcisus, sic de eo pro- 
mulgatum est, Credidit Abrahamus Deo; et imputatum 
est ei in iustitiam: quocirca et nos, in praeputio carnis 
nostrae credentes Deo per Christum, et circumcisionem 
obtinentes nobis eam assecutis utilem, cordis scilicet cir= 
cumcisionem, iusti et grati Deo, ut speramus, appare- 
bimus]. Abraham quatuordecim at mininum ante annis, 
ut quidam putant viginti quinque, dicitar eredidisse Deo 
ad institiam prinsquam fuit circumcisus, 

11. Kal onmetor Èlape megevogijs , et signum accepit cir- 
cumcisionis}) Non caret exemplo usurpatio genitivi vice 
appositionis: sed Manuscripti plurimi et ille jn Anglia 
habet sreoerousjs, et sic legit Syrus. Circumcisio illa 
adspectabilis signum erat circumgisionis internae factae 
per Fidem, quae et iustitia Fidei iam dicetar. Sunt ra 
aictijza onmeia sive ovufoha TÖv vonrör [quae ub sensum 
cadunt signa sive symbola eorum quae sub intellectum]. 
Sic circumcisie exterior etiam Philoni ovmfodor 1jdovön 
curouſſs [symbolum escisionis woluptatum). Quod hic og. 
petoy Paulus, id alibi rumor dicit, infra 5: 14, 1 Cor. 10: 
6, 11. Tustinus in colloquio cum Tryphone: detsvva: Örs 
eis onuêtov 1 megezoun adr Òédoras, dÀN ody os ioyor òr- 
xa00uvijg [Ostendunt in signum datam circumcisionem 
istam , eb non ut iustitiae opus]. 

Zpeayida rijs Örxawosuvns vijg sebgeos, sigillum iustitiae 
fidei} Circumcisionem corporis vocat cpgayida ex parte 
Abrahami: quia sicut testes, cum annulum imprimunt 
instrumento, ostendunt id esse sincerum, sic et Abra- 
ham imprimens sibi notam circumcisionis, plenam dolo- 
ris et irrisam. apud exteros, ostendit iustitiam , id est, 
sinceritatem fidei suae. Deus enim promiserat Abraha- 
mo stirpem in multae gentes ezituram. Addiderat se da- 
turum posteritatt ipsius terram Cananaeam, ac praeterea 
se Deum futurum, id est, eveoyérny [beneficum], tum 
ipst tum posteris eius: et in testimonium fidei habitaa 
bis promissis voluerat notam illam corporibus imponi; ut 

F5 le- 


' 


⁊ 


go IN EPIST. AD ROM. 


legimus Gen. 17: 11. Spgayls respondet Hebraeo dom sig- 
nificatque annulum signatorium, ut videre est Cant. 8: 6, 
Ier. 22: 24, Ezech. 28: 12, Agg. 2: 23. Unde et da- 
arúdor vertitur Gen. 38: 18, 25 , aat etiam ipsam zculp- 
turam quae est in annulo aut in re alia, Exod. 28: 11, 
21, 36, 39: 6, 14, 30. Hinc verbam omm, quod est apga- 
yibeadas (obsignare] 1 Reg. 21: 8, Neh. 10: 1, Esth. 6 
8, 1o, Esai. 8: 16, 29: 11, ler. 32: 10, 11, 44 , Dan. 
6: 17, 9: 24, 12: 4. De cuius verbi usu ward ueropogar 
[per translationem)] diximus Joh, 3: 33. Scriptor Respan- 
sionam ad Orthodoxos ait merito opgayida hanc, id est, 
circumcisionem, ei parti impressam quae per neturam in- 
utilise, per fidem actuosa facta fuerat, Responso CIL. 
Chrysostomus vero circumcisionem comparat notae im- 
pressae in militum cutem, quae ostendit eos ad Impera- 
torem pertinere, 

Tijs èp zij dugofusta, quae est in praeputio} Kius fidei 
quam habuerat otiam nondum circumcieus. ‘Ep hie ut 
supra 10. 
‚Eis vo elvas avròr mrariga navroy Tör nusevörseor , ul 
ésset Pater omnium credentiumn) Supra 1. IIarépa sumit 
pvoids [sensu abdito}. Quo sensu nazége Aóyov [ Patrem 
verbij dixit et Philo. Sic pater est qui aliis praeit in- 
stitutione aut exemplo. Vide quae diximus ad Matth. 
13: 19, Îoh. 3: 3. Justinus contra Tryphonem: Téxya 

zoö "ABgaap duc rijy dgotay sigur Övzeg [Liberi Abrahami 
ob similem fidem |. 

AC dxpoBvstas, per praeputium) dia hie idem valet 

quod modo dy. Sic dra yeiods Èyew; in manu habere, 
did góparog elvas, in ore esse populo dicunt etiam Graeci 
elegantiores. Vide supra 2: 27. 
Eis zò JoyBijvar zal avroïs zv Öixaroouwgy, ut im 
putetur et illis iustitia}) Idem est institiam imputari 
per fidem, quod fidem imputari in iustitiam. Significat 
enim adscribi alicui lauderm fides nomine. Nam et lans 
dicitur iustitia per gezwpvylag (transnominationem). Jus- 
Sitiae deputatus est, ait Tertullianus. 

12, Kol srarégu mregirouijs, et Pater — 
Repetendum ex superiori loco eig vo elvas (ut esset}: 

‘Neqevous hie intelligenda interior illa cordis. 
| | _ Toiz 


CAPUT IV. or 


Fot oùs èm rregerogijs pOvor, non kie tantum qui sunt 
ex circumcisione] Non solis ludaeis, Ieraelitis, Idumaeis 
et Cethorae posteris. Ex hic sume ut supra 2: 8, 27, 
3: 26. Toïg hic generale est: quod deinde dividitur in 
duo membra, nisi cum Syro mavis arbitrari traiectas 
hic voces , ut sit zoîs ovx pro ov zoïs. 

"Alda zal voïs gorgoöor zoï iyveor zijn dy vij dngopusla 
nigeog Toö mrargòs ijmr ’ABpaap, sed et iis qui sectantur 
vestigia fidei, quae Patri nostro Abrahamo fuit in prae- 
putio] More Hebraeo nomen posuit pro demonstrativo 
pronomine. Pater gusuws [sensu abdito] est Abraham 
omnibus fidem suam imitantibus, quam fidem habuit etiam 
incircumcisus. Stouyey voip iyveor, Uyverr Paiverr, eig 
iyvoe lévas, war’ iyvos dnohovdeiy [sectari westigia, westie 
giis ingredi, cet.]) sunt locutiones sara gerapooary [per 
translationem) , pro imitari, etiam apud elegantes Grae- 
cos. Hebraei pro eodem dicunt Ym3 jm. Nam et jm 
(via) iyzos vertitur Prov. 3o: 19. 

13. Où rag dia vógou 4 èrayyelia TÔ "ABoudy, non 
enim per Legem promissio Abrahamo} Supple èyévero 
Lfac?a est}. Non enim promissio illa facta est Abralhamo 
sub conditione observandi Legem Mosis, quippe quae 
nondum tunc erat. Idem sensus Gal. 3: 18, 

“H sö oniguars aúroö} Si non ipsì, ergo nec posteritati 
eius: nam eadem est promissio, dicto loco Gen. 17. 

To xdgoovóuor aùroy elvas TOÛ xóouov, ut heres esset 
mundi} Respicit promissum illud, Benedictae erunt in te 
omnes familiae terrae , quod latius pertinet quam ad so- 
lius Cananaeae possessionem et magnam mandi partem, 
quae mundus wara ovvendoysp (per complexionem] com- 
plectitur. Nam ex eo promisso Abrahami posteritas prae- 
ter Indaeam tenuit Idumaeam et caetera Arabiae, Aethio- 
Piae etiam non pauca. Quae felicitas arcanam gerebat 
imaginem aeternae felicitatis: quod: et [Philo aguoscit et 
vecte explicat libro, Tis ó zör Betcoy srgayuareor uànoord. 
hos [Quis rerum Divinarum heres sit], et aperte nos 
docet Scriptor ad Hebr, 11: 9, 10,13. Christus zaytwp 
xÀnoovóuos [omnium heres), Hebr. 1: 2, 2: 5 et sequenti- 
bus, et cum Christo Christiani, infra 8: 17, Apoc. 2: 26, 
Quia apud Hebraeos res soli hercditate. acceptae erant 

in=- 


| | 
qa IN EPIST. AD ROM. 


inalienabiles , ideo omnis firma atque perpetua possessio 
ipsis dicitur nu Aereditas, ut Ps. 2: 8 et alibi. 

’Alha dra Benaroouwng nigeos, sed per iustitiam fidei) 
Per animi probitatem, quae partim in fide consistit, 
partim ex fide nascitar alitaurque. 

14. El yap of èx vóuov, xAnoovopor, si enim qui es 
Lege, heredes sunt] Hic relicto sensu historico ad mysti- 
gum venit. Si ille, inquit, qui Legem Mosis exterius 
implent, nempe qua tales sunt, adipiscentur bona illa 
futuri seculi. Ex rursum hic, ut modo 12. 

Kexévooror v nieu, ezinanita est fides] Kenépoorar, esi 

‘nanita est respondet Hebraeo bot Ier, 14: 4, 16: 9. Id 
siguificat vi carere, Sic wepoöddar habes et 12 Cor. 1:17, 
g: 15, 2 Cor. g: 3. Si Lex Mosis exspectanda in hoe 
fuit, nihil Abrahamo fides sua profuit. 

Kat xarsoyyrau sj ènayyedda} Ergo promissa illa multo 
ante Legem Mosis facta Abrahamo effectu caruere. Ka- 
zioyyras ut modo sexépworas, hic. non susceptionem actio- 
nis, sed ipsam exsistentiam significat: sicat dedexatosat 
interdam est, iustus fuit. Sic Gal. 5: 4, 11. Sic ®J, 
doyeiy vertitur Eccl. 1x 3. - 

16. O yap vóuos doyijv zavepyalberas, Lex enim poenam 

infert] Ostendit quid faciat Lex illa. Mosis, quatenoë 
est Lex Mosis tantum, id est, quatenus distinguitur ab 
iis praeceptis et interdictis quae ab initio fuerant. Nempê 
infert poenam gravibus peccatis et quidem certam, et in 
multis lethalem, cum ante crimina multa dissimularen- 

tur, alia poenam haberent aut levem aut arbitrariam. 

‘Ooysjy [iram] pro poena habuimus et supra a: 5, 8, 3: 5 
Vide et Matth. 3: Je Kareordbeodas ponitur apud inter” 
pretes et pro MY et pro ya, quorum utrumque effectio 
nem qualencunque significat. Inter virtutes Legis Mo 

destinus ponit punére „ ut supra diximus, 

Ov yap oùx Èsr vópos, odt sragdBaows, ubi enim non est 
Lex, ibi nec delictum) Melius Manuscriptus ille où dé 
[ubi vero}. Non dicit non esse peccatum, sed nan €46 
ew, id est, contemptum Legis a Deo non per collectie 
nes, sed expressim datae: ac proinde minus esse poen?® 
meritum. Vide quae diximus supra 2: 9, 12, 3: 20 

16. Mik voözo è migews, ideo ex fide) Respectu fide 

5 (nem 


CAPUT IV. 95 


(aempe ú èrtayyella) facta sunt Abrakamo ógregia silla 
promissa. Pendel. enim hoc ex illis quae supra 13. 

“Jya ward yapip, ut secundum gratiam) Unde factum 
est ut promsissum esset ùtgens, quippe procedens ex sume 
ma Dei ‘benevolentia tanguam ad amicam, ut diximas 
supra. Amicus amicum liberaliter remunerat, et tanto: 
liberalius, quanto ipse maior'est. Conductor operae ope- 
ram pari hostimento repensat. 

- Bis co BeBaiav civas viv èrayyeMar sravsl vj onéguar: , 
ui firma sit pronsissio omnü sermini} Altera ratio cur fi- 
dem Deus respexerit, ut paria sperare possent pi quibus 
« Deo Lex nulla erat data, of oefdweroe “BÀlapves: [piè-ex 
Gensibus}. Semen hic intellige pvemös Leenen abd} ) 
ut modo 2 nomen: Patris. « 

> Où td èx voù vóuov povor} Non solum Tudacis, qaoe ita 
Hie vocat ê# sóuóó, ut afodo de Reerouijss 

“Alla wal TÔ Ee relgeoos ABpacu, sed et ei qui ex fide 
eat Abrahami] “ASoaap hic' est genitivi casus. Ios in- 
dloat gui Adem habent Abraham, id est, gaalem Abre: | 
hamas- habuerat.'’ * SE 

%Os dee —X naytoy Judy, qui Pater est: omnium nos= 
—* Omnium qui unquam vere în Deum credidere , 
etiam «ante Christi tempora. EK 
“17. Kaôes pygerrous, sieut scriptum et] Ger. an: 5e 
“Ore srarégde noddöy Ivy slOeurd de, Patrem mule 
tarum Gentitm poetst te} In:-his:verbis causa oſt mutati 
nominis Abram In Abraham ,eliga litterae 3 post. edpo= 
viag [soni suavioris]) causa. Horum verborum sensum 
mysticum hie usurpat Paulus, patrom dAAnyoody [abdi- 
to sensu nominans) eum gui ozemplo praeit ‘at modo 
diximus. « Ot 

Keærivœvyre. oo belgevos; coram:quo eredidit) ‘Hie aäden- 
de interrogatio,: De Abrahamí: fide locutus quaerft coram 
quo, id est; quo teste, ABraHamus crediderit. Amat 
multum doorjoeg ®t miopare [interrogatianes] Apoatolus 
ut notatum tam aliis:, tum läidoro Felpsiotae, … Ipse. 
antem sibi respondet. 

Oeoö, Deo] Id est ,-non sane caram —2 gnoe 
fides ieta Tatuit, sed coram Deo. | | 
° Toõ ——— TOUG VERDOVG, qui vitam reddit moetie} 

Cum 


90 IN EPIST, AD ROM, 


Cum non de oblatione Isaaci agatur, ut Hebr. 11419, 18 
et Tac. 2: 21, Bed de eìusdem Isaaci orta promisso, ap- 
paret vexpovs hic per trarislationem diei hominet decre- 
pitos et per naturam inutiles ad gignendi functionem, 
ut ipse, Apostolus verbis apertioribus iamiam explicabit, 
et Scriptgr. ad Hebr. 1at 12. Sic fides mortua quae ius- 
titiam ac.consequenter salutem de se non edit. A con- 
trario Ceonroseiy TN est ad talem functionem utiles fa- 
cere, Sic curare a lepra est Geoorsoseie a Reg. 5: 7, Dici- 
tur Zworowiy et qui nutrit Gen, 6: 20, et. aai a malie 
eximit Pe. 71: 20. 

Kal nakoöwro? Te pij Boze og Örra, ef vocat ea quaet 
non sunt, tanquam ea quae sunt] Siout Hebraeis saere 
vocari est esse: ita vocare, facere ut quid exsistat, Sicnt 
enim : dominus servam vocaris, facit ut veniat, sic et 
Deus res eas quae mec sunt nec futurse putantur. Ita 
sumitur id verbum Jer. 32-25. Tà ps} Öyra intellige es 
quae fortui gignendo, fovendo, pariendo' stmt necessaris, 
Ouro cie warofBalis origuuras [virtutem in conceptionen 
seminis] Hebr. 11: 11. Philo De principatus constitatio- 
ne: Ta zag uy Övea Zealeoer edo zò elveu, Tag dE dvallas, 
sal 16 role. waurytas , zal &6 dvogeicor Ounrórsyrag , zal & 
éregorijrov zavróryrac, val 85 dxorvearsreor wal dvagpòser 
xotvosriag: zal dquovlag zal. de uêr dveoorgvog ioóryra, é 
dé oxórovs ps ieyaaaperoe [His quae non erant dedit ut 
essend, confusa digessië; in. ordinem novap qualitates 
rebus indidit, similia fecit e dissimilibus, e diversis ea- 
dem , ex: insociabilibus. et dissitie cohaerentia soctabilia- 
quê ,'ea. inaegualibus aequalia, ex obscuris illustria) 
Sio,:Platarchus de. Romulo. novae urbis conditore : TToiv 
85 oùy úragyòvrov (Faciens ex non existentibus}, Idem 
de Themistdole : Aaxòy dE -ouy Oragyortor sag dEiap ènoi- 
geodar [Cum praeter meritum e nihila: ad maliarem fot 
vunam evehi videretur}, Et de Aratos \EE oiy Öraoyór 
ae —* Dófas [Ex nihilo comparavit sibi gloriam]. 

“Qs ,;-qi] Qui Abrahamus, de quo proposita fue 
rat aero, 

re Hag. Arla dr. êlnlde. drigevoer, contra spem in sper 
credidit] Est hic dEúuogos' [acutifatuum), quam: fgurar 
‘amat Paulis. Spes: insperata, quomodo innuptae nu 


CAPUT IV. 96 


tiaes nescire quod scias, nec capti potuere oupi, alia- 
que sìmilia. Credidit in spem, id est, ita ut speraret 
ex Dei promisso, contra spem, nempe secundum natu- 
rae Leges. 

Eie vo yeviadas avron moziqù smroldör dOvör, ut fieret 
Pater multarum Gentium) Ut sic omnibus Gentibus ex- 
emplo praeivet. Vide supra 11. Omnes illi erunt mvv Pp 
[sperantes in Domino] iuxta Esaiam 40: 31, 

Kara zò eigyuévor, secundum quod dictum est] Gen. 25: 5. 
… Odtos Ègar rò ornégua sov, sic erit semen tuum] Nempe 
ut stellaë coeli, quod ex loco Geneseos hic subauditar. 
Sumit autem Apostolus illa verba, ut et alia supra, in 
sensu mystieo. Phílo tam de Allegoriis, tum de Herede 
rerum’ divinarum, per semen ìntelligit vabagas gaver 
{puras luces] in Abrahami animo habentes et falgorem 
et-motus suos ad siderum instar, imo supra sidera. Pag- 
las vero rectius eos qui ad exemplum Abrahami tales in 
animò , velat in terrestri coelo, lmces essent habituri, 
Celebratum apud Pythagoricos, _ 

FôoeBlouw dé Border, ravvuar vdsor , doaor ‘Our. … 

[Tam pia mens hominum.gquam me delectat Olympus} 

19. Kal us) ‚deBersoas zij rebgee, nec infirmus fide) A- 
Oor rj srlges, dicuntar qui aliqua de re dabitant, at 
‘ ostendit locus' imfra 14: 1 collatus cum 1 Cor. 82 7, ra. 
Anbevciv vais, dravolasg (infirmari mente] 1 Maces 11: 4d. 
Oppositum est vo srAngopogeisda: (plane persuasúm habe- 
ve} quod modo sequetur. 

OÙ zurewónoe , mec consideravit) Id est, nen mansit ie 
Pespiciens: nam consideravit hoc quidem, ut videmus 
‘Gen. 17: 17, sed hanc cogitationem expalit animo j:fré- 
tus ‘Deo pollicente.: Ergo illud zererdgoe, hic signicat 
‘actua permanentem „ut inoti⸗n Hebraeum OD et Grao- 
cum hoc Hebr. kt, ……… ‚ 

Fo darzoö opa HÒy —S — —* suum iam 
emortuum ] Nempe ad illam functionem : de qua diximus 
kenia &Jot de NO De 

“SExasopvatrns rov vorcioxw⸗ ‚ cum pn centum —* an= 
Borum]) Ex Gen, 17: 17. Sunt qui aint unum defuisse 
axnum, ideo adiectum illud srov. Sic Graect dicunt déxx 
ov, oiroiter decem. 


96 IN EPIST. AD ROM. 


Kal zip véngoow zijs uijvoas Eddíag, et omortaum uten 
rum Sarae} Uterum nan ultra conceptus aptum, ut pote 
anûs nonagenariae. Hunc uterum Philo libro de Herede 
rerum Divinarum, imaginem ait gerere animae quae a 
rebus in sensum cadentibus abdieata ax Deo concipere 
incipit. 

‚ 20. Els dd zo brrayyehlay Toö Oeod, contra Dei promis- 
sa] Hoc eis per contra non male transtalit Syrus. 

OÙ ‘Brengldy vj drisla, non hassitavit diffidential Tj 
dszesig , id est, 3e dmistas. Arangiveatou hic, ut et Matth. 
RA: 2, Marc. 11: 23, infra 14: 23, Tac. 1; 6, idem est 
quod dwgaleer Matth. 14: 31, 28: 17, dwdoualbeuw et êrrap- 
gozegllerr Philoni, ut diximus ad dictum locum Matth, 14. 
… ADN dvedvrapotn zij zige, sed confirmatus est fide] 
Passivam. hoc hic valet quod Hebraeum Hithpahel, pro 
quó: et ipsi Hebraei saepe pomunt aut Kal aut Niphal. 
Sic Ps. 5a: 9 in Hebraeo est in Kal w”, Graace in pas- 
sivo êvedvvauords), utrumque pro firmavit sese. Qaan- 
quam autem se firmasse dicitur Abrahamns, intelligen- 
dam hoc est Dei excitatu' et ope prassentissima. Passe 
ſenim dicimur etiam quae per Deum possumus. 
.Aáus dokar rö Oe, dana gloriem:. Deo]: Dare gloriam 
Deo'.dicitur qui aut facit aut diest aut, ut hic Abreha- 
‚mus cogitat id quod Deo honorificum. est, sive id quod 
„Dei proprietatibus convenit. Vide Luo 17: 18, et quae 
dicta ad. Matth. 26: 65. 

ai. Kal nÄygopoondels) Plane persuacum habene. ITan- 
‘eopogetafae est impleri aligua re, ut epparet Eccl. 8: 11, 
sabi in Hebraeo ND plenum est. Sic et a Tim. 4: 6, 27. 
NHinc ducta translatio ad persuasionem, quia ubi quis 
„non dubitat, sed rem pro certa habet, eius cor dicitar 
tali re esse plenum, Vide infra 14: 5. Hinc — 
ë\nidog Plenitudo spei] et (geo [fidei], Hebr. 6: aa, 
‘10% 22, TIÀyoopoondels, plene persuasus id etiam apud 
elaocratem Trapezitico. 

Or 8 Ersjyyehra, Bovards dze wal moijoar , quia quae 
-ounque promisit „pôtens est et facere]) Nempe Deus , quod 
nomen praecessit,. 'Esnayyéddecdae semper deponentalter 
„pouitar in his libris pro promittere, Promissa pro. rebus 
certis habentur, si nec de voluntate nee de potentäa 

pro 


CAPUT fV,: : Gr 


promitterrtis: dabiitatur. Deum velle qnod promittit facile 
creditu ests-: De pstentia illi dubitant qui nihit dhiud 
Deum esse putant quam ipsam nataram, 

22. Aw zal dhortory uur els Benarooueny, ideo st im 
Putatum est illi in imatitiam]. Illa fides habita est pro 
egregia re av valde laudabilf, Haec sententia, fidem 
Abrahami a Deo pro re magna acceptam, positu fuit a 
Mose, Gen. 15: 6, ante natum Ismaelem: sed cum parium 
par sit ratio, recte et a Panlo ad fidem de ortu Isaaci, 
et a Tacobo ad eam fidem quae in ohlatióne Isatci emi- 
cuit, refertur. Fidei enim si initia Deo placent, mùlto 
magis incvremen$a: mec ulle sunt - pierum opera in quae 
fides non influat, 

23. Odx èrgapy Ôë de wies uóvor , non esb. autem 
eeriptum bantum propter ipsum] Recte :> nam - histotias 
illas de Abrahamo, Isaaco; lacobo ac Tosepho : legibus 
suis praeposûit Moses, ut eo exemplo omnes ad pietateni 
excitaret. Notat id Philo. Sic et impiorum facta' et 
poenae scripta ‚suut ad deterrendos alios 1 Cor, 1012 110 
Cum autem #uês [hos] hic dicit Paulus, specialiter Chrie- 
tianos intelligit, ut osteudunt sequentia. -— 

ah. Toig mugevovsw dl vor brelgavsa Inooſßꝰv sor. mier 
jury èn vergr, credentibus in eum, qui sustitdait Ie- 
sum Domikum hostrum e mortuis} Eadem fefme verba. 
habes 1 Petr. 1::21. Haeè est: fides. maior fide Abra- 
kami, ‘Nam Abrahanius et Sara. mortui. erant Hgerate, , 
lenns vere atque perfecte. — :“:: 

“Os srapedo01, qui traditus est). A Deo Petro: noin⸗ 
mei in mortem;.qubd et infra.sùbanditur 8:52. Vide 
quse diximus,: ad Matth. 19: aa. Respiaitur Gracca versio 
Esaiae 53: 6, Kogog rægidoxty avror Tats Spapslaug juôp 
[Zradidit illum Dominus peccatis nestris). … 

Ma Ta megorreroinkroe zur, wal dyépOn. Dix vr Ôemaleo- 
Ov uy, propter delieta nostra, et. resurrexit propter 
bustifscationem nostram} ‚Potaerat dicere ‚qui ef mortuus 
est et rosurrexit, ut’ nos a peceatis instifkcaret, id est , 
liberaret, Sed amans dyri@sre [oppobita] morti coniunxit 
Peccata quae sunt mors animi, resurrettioni autem adep- 
tionem iustitiae quae est animi resuscitatio. Mire nos et 


a peccatig retrahit et ad iustitiam ducít, quod widemus 


98 IN EBRIST. AD-ROM. 


Chrästum morte non formidessé pro: dootrinae-saae, pec- 
catis contrariae et ad instiliam nos vocantis, testimauio, 
et a Deo resuscitatam ut eidem doctrinae summa conci- 
liaretur. auctoritas. Vide 1 Petr, 1; 3. 


/ - | CAPUT Vv. * 


Aunsduadieres ouw dn nissen, iustifiati ergo ex fide] 
Mundati igitur a. peccatis per fidem. | 
Bleijs èyopen nqòs-tov Oor, pacem habemue cum Deo] 
Amicitia, Dei. fruimur. Vide quae supra 45 4. Htc. cigipg, 
quod ibi et iam mox ydgig. Sicut Abraham amicus Dei 
fuit, Tac. 2: 23, sto et nos, … 

‚Asa vou Kuplov 1judy 'Iysoë Kous, p per Dominum nos- 
irum Iestunm Chrisbum], Ei past Deum gratiem debemus. 
Causam. iam exprimet. 
va di ef zal nv veqooapoyijy toyijneuer. wij niger eis 17 
gaon Tavrny, per quem et fide habemus aditum ad gra- 
tiam hané] A quo tum alia habemus beneficia, tum hoc 
vel maximum, quad ille nóbis dedit credendi causus, 
ut sie per fidem perveniremus ad illam Dei, amicitiam ac 
benevolentiam.. IIgooayeis respondet Hebraea. 0 et 2 
Facwedere},' unde mgosapmoyn, tum hic tum Eph. 2: 18 
8: 1d, est aditus ad rem vel personum. Pro tj zige ù 
Manusctipto ér zij nig ,‚: quod Paulo usitatins ‚ et solen 
facile excidere litterae repetitae, . Po 

JEv jj Sefkaner] In qua, nempe fide, stamiss ‚ id est 
eávemus habis a peccatis, Nam sicut qui peceat cader 
dicitar, Hebr. 4: 1i, Tac. 5: 12, sic stare qui a peccar 
do abstinet „ infra: 14: 4, 1 Cor. 10: 13. Eat hic pra 
teritum pro präedente, more Hebraea. 

Kod :noupomeda én EAmide vijo dâEnG «od Oeog, et ori 
mur spe gloriae filiorum Dei} Fudeimur spe gloriaa illi 
quam a Deo accepturt' sumus, stcundum promissa, Chris 
Koyösbar eat adi qua re önniti, ut diximus supra a: 17! 
Itaque Wy quod. est. gaudere, vêrtitur ‚et ‚per xavxãoẽ 
et per waranargdoda, 1 ut et yy et m quae peris su 
“ignis, 

0) póroy Òé] Non. tanturs gauderius ea spe 


1 2 


* 


CAPUT Vv. 99 


'Aika vab navzodneda dy sais Olbpedter, od ot gloriamur 
adversis) Hic proprius' effectus magnae illias', id est, 
Christianae fidei, gaudere adversis, quae propter. Dei et 
Christi nenren eveniunt. : Exemplum vide Act, 5: 41, 
quale in .veteri: Testamenta frustrá quaeras. Adde. 2 Cor. 
72 4, 8: 2. 

Etdözeg Öze jj O2lus Ösrouorse warren : soientes ed- 
… versa patientiam operari] Nempe in credentibus. “Yrega 
uovijy sufferentiam vwertit Tertullianus, ali Latinius tolle. 
rantiam aut. patientiam: eàm intellige per qaam Dei 
causa mala quaevis libénter toleramus, De utilitate ad- 
versorum pulehra et Paulo satis cofisentientia habet Rab- 
bi Israel de Anima cap‚ 28 et 53. 

4e SH Öê rromors) Ooxspijy , patientia autem esplaratio- 
nem] Explorationem, nempe sui ipsius: nam patiende 
discit homo suas vires, Alibi sumitur id nomen respöcta 
aliorum: at Tac. 1: 3 <0 doxiaio⸗ ponitur ——— [per 
transnominationem)} pro ipsis rebus adversie, 

MH 84 Some) nida, exploratio vero spem] Nam: qui 
scit se durissima pati Dei causa, eius spes magia magis- 
que accenditur , tum ex Dei bonitate, cui nom ‘corvenit 
talem patientiam non munerare, tum ex promiaso Chris- 
ti, Matth. 5: 12, lob. 16: 20. 

5. H òë Mnle ov warmuoydver, epos autem non puder 
Facit] Id est, spes in Dei promissis fundata. non fadlis. 
Locutio sumpta ex Ps, 22 6. Est géroovvula (transnomt- 
natio}, quia plerumique pudere eas solet qui vanis polli- 
citationibus fidem habuere. Vide et Sir. a: zov: Notavit 
in hac periode gradationem Augustinus, quam: figuram 
amat Apostolus;, ut videre est infra 8: 29 ‚ 50, 59, 
10: 13, 14, 19e EAN 

Or: 1 dyeeny Oeoù — ér za —*8 ls A 
dia srvevuarog dyleu vod dodEvros suiy, quie Doi diloctie 
effiusa est in. animos nostros per Spiritum sanctum qui 
datus est nobis} Hoc dicit: Eo minus dubitendam habe- 
mus de rei speratae eventu, quia etfam arrham a Deo 
accepimus, Spiritum sanctum. Deì dilectio hic intelli- 
genda qua Deus homines diligit, ut videre est infra 8. 
Spiritus effisvus in Christianos, id est ubertim. datus, 
dicitur Act, 2 17, 18, 53, 10: 45, Tit. 8 6. Hic vere 

Ga ip» 


aud IN EPIST.'AD ROM. 
ipsa DE dilectio effura'icitar , id.est, abundanter tee 


tata hominum animie. Nam quisqúe sibi conscius dono- 
rum quae acceperat, recte inde colligebat magnum in se 
esse Dei amorem., Non solent tam magna pro mutuo ii 
dare qui.fidem volant fellere, ‘Adde 2 Cori 1: 21, 0, 
Eph. 1: 14 

"6. “Esiyag Kisss, adhaze oném Cariëtus] Hoo; zag Non 
connectitur scam prioribus „sed novum est: argumentum 
ad probaridim 'Dei-in mós:amorem a miúus-oredibili ad 
magie. onqdibile assufgens. :Legerant hic alii si, valii eis 
eo: sed ërs rectum est, et: constrúitur cam: òyzor 7 
[éurù infſirmi essernus], qúomodo mox segtetur èr 
solöv Övrov suöv (cum adhue peccatores vases) | 
AQndor-guêr doder, eum infirmi oseemns} Cum non 
uaa: vigen:accepissemus ad serviendum Deo. | 
stens mecgdsr} Tampore ad eam rem apportuno, oh 
RH jl oP bo Galuh: 4e. Evactie hebdomadibus Daniel, 
destructis reguis. … …… | 

5 Tae adepr} Id est, otium pro Gmplis ) qaales malt 
aon inter. .Gentes tantum, sed. et inter Iudaeos. Quod 
kie. dicit eoeBeig mox:dicit..Hpagrodeve | pecoatores:]|, sens 
adilicet-…eminentiore-, duomodo. Hebraeis Dyw et DWA 
pro eodem sumi solere notatam est eruditis Grneci que 
qne: Iuaterpretes pro utraque illa voce Hebraea modo di- 
Sunt deefeis, mado auaprwokol. Vide-quee- diximus Libro u 
de. Iure Bélli ac Pacis cap. 20. 44- 

Apibhœve, mortuus est} Idee mortuns est, ut illi pec- 
Hatoreé ad fidem' perduci possent, quae fides praecipte 
nititur morte, Christi et resurrectione. Vide supra 4: 2. 
‚Je Mokg pag onég Òsaiov zis drobaveirar, vis enim 
pro iusto quis moritur] Syrus legit úmég ddixop J pro in 
iwäko] ‚sensu, optimo. Magnum est qnad dixi. Zet hoe 
Bæanrarum, ut quis pro homìine mald.moitem velit oppe 
gere. Loquitur ex sententia Philosophorum ac Iudaeorum. 
| Seneca: Suctirram perituro, sed ut ipse non. peream; 
nisi si futurus ero magni hominie aut magnae rei mercet. 
"Idem iserigus in epistola Epicuri ad Pythoclem, Philo: 
Môle dvenvevoauer eidöres èr' ofderì Awdsvehet' remmpaerdidapa 
vernoopevoe [Vix reapiravimus cum aciremus nullo nos 
frueiu dulla de causa perituroo). 


* | —XX 





CAPuT v;- toi 


"Prio pig: TOU -dyaboë rdyd sl zal zou} drodestis , 
“am pro Nono facile quis sustineat mori) Est boy jederoië 
feoncessiof Aliquos èn Gentibus aut Indaeis invenias qui 
pio viro_bono be periculis obiiciant: ut Fonathan ‘pro 
Davide: ut Damon et Pythíâs' aptüd Valeriam Maximum 
IV. 7. Lactantins V. 18: Quid enim illi familiares Py- 
sthagoraei Jaundantur a vobis, quorum alter se ‘tyranno 
sadem mortis pra altero deit ‚ &lter ad práestitutum 
‚ tempus , oum) ian: eponsor eius duceretur , praesentiam 
sai fecit, eumyueinserventas suo liberavit? Quorum vir- 
tas in:tanta gloria: non haberetur, quod alter pro amico; 
alter otiam.pro fide mori goluêt, ei stukti- putarentur, 
Tuya hic: est: Aavile , oppesitam; ‚ei guod praeceseit hölis. 
Tale illad: / 

Se de wid dale ältere 
{a sFacile st non: vontem orimins veel} [1 
Et vohu@e mon est andere, wed -tuwtinetd , sicut: vh 
ivereveuw ſoustine⸗ supplicare] ‚ vohug anéyeodar laustines 
abatinero] frequêuter apud Graeoos. 
B. Zevtgyer Be vj éeevrod dye els sudo ô Oeòs; os- 
tendit autern dilectionem suam Deus erga nos} Huec est 
dilectio Dei srgoygovulyn [antsoedens] erga omne huma- 
mum gerus ‘indistincte. Zovlsso: ‚ ‘conepicuam facit, ut 
supra 3: 5, Deo hoc adscribit, quia is Filium suum tra- 
didit, Filio sùo non’ pepercit. 
1FOve Ère Huagrehër Bveoor Gudy Korede rde en diné. 
Îùve, quod dam adhue peccatores eesemus , Christrs: pro 
nobis mortuus est] Repetit paulum mutatis ‘verbis sensu 
eodem quod dixerat ‚ ut egregium et memoriae infigendum. 

g. Tod boy pädhoy, multo igitur magis] Hic iam se- 
quitur illatio maioris, id est, magis credibilis rei. 

Aixcuobfrceę vv, nunc iustificati) Ad veram atque 
_internam puritatem sive iustitiam perducti. 

Ey z eljiurs adtoö, sanguine ipsius) Eet —* 
| [trensoumptio]. “Nam aanguis sive mors oruenta Christi 
causa fidei, fides justátiae, Is ordo manáfestus supra 3: 26, 

ZuBroómeda de aurod dnò rijs doris, salvi erimas a 
Poena ‘per: ipsum) Id est, eripiemur a communi esitio 
quod impios manet, Par locutio 1 Thess. 1: 10. 

ro. Ei yog ëg@goì Boves, ad eni cum inimicù eesemus] 

GS Nam 


203 IN EPIST. AD ROM, 


Nam ímpú omnes Dea sunt inimici, Tac. & 4 Deum 
non amant, 1 loh. 4: 20e 

. Karyddaynuer zó. Ge Bin sOP, Gararou vo vloë ar, 
reconciliati sumus Deo per mortem Filii. asus] Id est, 
Dens a. nobis gravissime laesus, cum Filia snum, nostri 
causa, morti dedit, ostendit se non eo u4que iratum, ut 
non sub bonis conditionibus in gratiam redire nobiscum 
vellet. Id hic est sezadddrseatar non plene. acilicet, sed 
aard zi [relative] ad illum effectum, ut 2 Cor, 5: 19. 

Hold pälloy waradduyieseg, multo magie reconciliati) 
Id est, postquam. Daus nabiscum venit ad conditionee, 
subintellige , quas noa ascepimus iisque paruimue.’ Nan 
saepe aub verbis actÂs primi intelliguntar, ectde secundì, 
Similia vide Ioh. 6: 44 , 17: 6. 

Soôyooneda dra sij beed: avro; salui —RR vitam 
ipeius] Per vitam ipeius. Vita omnis vim agendi in æ 
continet: et quid potius agat Christus, cui omnis potes 
tas data est,‚.quam ut malis eximat- eos pro quibus in 
gratiam Patris reponendis tam multa fecit ac passus est? 

‚Ile OÙ pôvoy dè, non solum autom} Farum est gaod 
dixi, fore ut malis noe eximat. 

2Akha val zavyoperas dy vS Od Bid woë Kuolov gjas⸗ 

Thyoqũ Xouwoü, sed et gloriantes in Deo per Dominum 
nostrum Jeeum Christum] Supple sumus : quomodo acce- 
pit Syrus, id est, Dei pollicitis per Christum fattis in- 
pitimur, atque confidimus nos insuper bona et geternatt 
maxima. consecuturos. Vide quae supra 4..af Hebr. 3: be 

Al où vûr viv naraldapijs lafoger,. per quem núno 
reconcijsatienem aecepimus) Nũv, id est, sam nunc acce- 
pimus recòhciliationem, Dictum uezovvuindg [per trant 
nominafionem], id est, Accepimus effectum istius recon- 
eiliatiomis „ Spiritum Sanctum, quem Deus non dedisset 
nobis nisi plage in gratiam suam repositie, Hic apertius 
expriinitur actus ille secundus, de quò diximus supra 10 
Pax ‘subditorum ‚cum Rege tunc perfecta est cum subditi 
eis conditionibus paruere quas Rex praesoripserat, 


13: dra zoöro, propterea) Haec cum ita se habeant 


ut diximus. Est enim jo? dd voöro non reddentis causam 
ante dictorum, sed ex ante dictis tanquam certis myste- 
rium vetus interpretantis. Id antem hic est, quae per 


Ada- 


CMPUT Vv êö5 


Adamum gesha. sunt „ eerum centrarie debuisee geri per 
Christum. . Idem: explidat 3 Cor. 15:- 29, 

Qomto Òe évoo dyOgortov sj dpeprie ele vor —* —&*& 
eiewt. per unum. Komihem peooatum in mundum intravit] 
Xonmuov hie intelligogenus hemsnam eu? peccand? 'btém- 
plam primus dedit-Adamos. Our non Evam dixit? Quia 
Hebraeci non selent — (genuê aéensere)ì pét fe 
mins. | EK 

Kal dux zie: —* —X ef per peccatum Hori] 
Id est, virium imminutio, causa lassitudinis „ dolofuin ; 
worboruia et ‘ex his secuturae mortis, ut ad —— 
diximus.“ Atqai immortalitas Adanmio, etiamsi Deo pu- 
vuiasot, diost aligwis, promissa non:erat, et naturé &#4E 
gemd [torrdnue], factus els perry Goar (in animam vis 
pentem} non eig zrvema Cooonoop [ins Spiritum viviflcane 
tom]. 2 Cor. 15: 45. Fateor: at, di praecepto Divino' pa- 
vuishet, sriansissetne ‘in Paradiso semper, an mains afs 
quid deinde de eo constitktum fuisset, et nobfs incertumì 
ett, et ipsf incertum fait. Hebraei quidam existimänt 
fúturam faisse, ut post vitam. fetieem longissitham’ Deté 
ei vhre ullo molestia ac dolore änimum e corpore Ubera- 

et, quod ipsi non AP, id est mori, sed NM [ekepiráre) 
aut veculum pacis vocant. Ali patant eventurum ' ei 
faisse id’quod Enocho et Eliae evenit. Sed de haa. rè 
alii iudicent: dumillud teneamus, quod ait Sapiens. Ne 
braeus, Diaboli invidia mortem in mundum intrasve:, 
2: 24. Et quod Sirachides, Per muliarem initium ‘face 
tam pecoändi', et inde esse quod morimur,.a5: BE 17° 
. Kal odsos els ‘nrdvrag. dPBgebrovg ò Gdvaros Öuijkder , eÎ 
Ha in omnes homines mort pervenit] Pervenit ad omnes 
Adami posteroe, ipsa Lege originis per quam gon poté- 
rant non omnîbùs quae diximus matis obnoxia esse cor 
pora, ex tali corpore subatantiam suam et qualitates du- 
centia, Sublato enim beneficio illo per arborem vitae; 
mánebat corpus humanum quale caeterorum animantium, 
caducam ac fragile velut testa ex humo facta. Hoo sensu 
aiant Hebraei mortem ex peccato Adami venisse ad pos- 
geros eius, ut Paraphrastes Chaïdaeus Ruth, 4 et Ecel. 7, 
Scriptor vitae Mosis plas semel, Farchi, Hana Barhaina 
in Beresith Rabba. Cyrillus adversus Anthropomorphites 

G4 cap. 


204 IN EPIST. AD ROM. 


sap: 8: Ol yerovóres B avsoöicht drie pOukesoë phagvol 
veyóvager [Nati ex oo, ut a mortals, mortales nati eu 
mus). Vide et quae shi sequuntar. 

Er d zarres Guaqror, per quem omnes poceaverunt} 
Frequens. est gerovvjla [tremenominatio) Hebraeis dicere 
peccatum. pro. poena , et.peccare pro poenam subire: un- 
de et. procedenta longius figura per mezadyper [trant- 
sumptionem) won sive peccare dicuntur qui malnm aliquad 
etiam, sine culpa ferunt, ut Gem. 3a:'36 et‚Iob. 6: 24, ubi 
ken vertitur per dvoraayes (adversa fortune uti]. Eed 
bis est per quem, quomodo érsi cum dativo surmitur Lue. 
555, Act. 3 16, 1 Cor. 8: 11, Hebr. g: 17. Chrysoöte- 
mas hoe loco: ’Exelvov seaórvos zal ol jj paróvzis dee 


zoö Evo yeydvaor svaq' bwclev sdereg Ovsyeol. (Lilo leben 
te, et ii qui de ligno non comederunt, per eam omne 


mortales facts sunt]. Post haec verba sequitur longa hio 
magendijng (interpositio) ad comma usque 18, ubi reditar 
ad. caeptum sermonem. Id genus dicendi Graeci dsrégflan 
sar. ſtraisctionem] vocant, soletque id multum emolliri, 
si vpcgs eaedem aut sensus ante positas repstatur eddito 
inguam vel ergo, ut infra &ea ouy ; id eat, ut dicere 
goeperamn. 
‚18, “Ayge zag vógov dpagria 3 / de r@. wdouie, —* ad 
Legem enim peccatum erat in mundo} Subauditur-kit 
uóy [guidem). Causam reddit cur dimerit omnes horhinee 
idee mortuos quod ex Adamo ortum traherent, quia Lex 
nulla ilke data erat quae transgredientibas mortis. poe- 
nam mánaretar., Non negat fuisse pecontum, ut Caini) 
hominum gui faare,diluvii tempore, Sodomae civinm, 
aag losephi, Pharaonis qui Mosi coaevus fait et alio- 
"Ayo sonor, id est, ante Legem Mosis quae gra 
sibos facinoribus. poenam adacribit mortem. 

“Apaqria dë ouw dMoyetrar pd drog vòöον peccatum 
auters non imputatur cum Lex non ect] In Manuseripta 
qun êldayetro [nor imputabatur): nee aliter legit et Syras 
et Theophylactus. Verbum êAdoyeip etiam in illa, ad Phis 
lemonem Paulus usurpat. Recta locutio, fgerat èvedoysise' 
ged omissi eugmenti habemus et alia exempla. Sensus 
„est, Non in id imputabatuyr ut cdusa ipassit dic mortis 
nempe in singulis bomrinibus, Nog: enim gingulos tpne 

bho- 





SCAPUT VC (5. 


homines: Deus“:puniit, sel genera tòte: homsinum'’, et in 
iis etiam pueros nullins commîssi reos. At Leide stir 
gulis dicit, Morse moriaturs nempe Deo ipso tmortem 
infticturo , si:cessareut aut rem igmorarent Iudices. 
14. "AAN iBaothevoer ó-Oavarog dr "Adan gepot ‘Mio 
géess , at regnavit more ab Adame 'uighe ad Mosòm] 
Attamen, inqúit, vim suam ewervùbt mors in Abwiônee 
eingulos ab Adami uetdte ad Mosis aetatem „ id ost, 
per annos ferme bìs mille. quingentos; non bieve- spa- 
tam. Baordeveir YA est vim sansmi ezarcore, ut snfra an, 
B6B: A2. Sic #Oov Buolhcsar [reguund inferarum): dixit Sa- 
piens Hebraeus 1: 14. Anò et.mlyos poni volent ad’ temis 
pozis notatiónem:, ut Act, 105 30. … vn MO 
… Kal ènxì vous sj duaargoarsag brek zij pour. vij mapiën 
Bloes °ABeiu} Etiùin in eos qië wihil swimild Adimo 
commiserant „:quales. Abel, Noe, 2 Abtkhamus /riéaäcus, 
Jacobus, Tosephus. Quia duagrareir [ peccareFoambipuurm 
est, et aliquo senad omnibaa:hominibus “quisa}iquadiu 
tetatem egera twibui.potest,:ided’ distincte explicat: ‘de 
quo peccandi ganere hie. agat, mêmpe.de tali:\quod: pas 
censeri possit ei quod Adafgne- còmnúüserats. Solent,gra- 
ves transgramienbe comparari tramgradaion Adam) Os: 
6: 7. ER: . ENT 
“Os des zurvog vo 5 mÉldorses, , Juo. est ‘pgura Ffiusturi} Mors 
guidem illa, nt iam diximus, séoatá’est ex natúrse Lège, 
std. quam Deus. facile. impedirs. patuisset , nisi ‘voluisset 
Adamum Jiguram esse Christi, --diversa tanien: gipnendi 
fatione. et ‘effeotibus contrariis. ‘O,jwéddoy hio dicitur, 
respecta habíto. ad tempus Adami;et.deinceps ad Leogem 
usque, is qui- ‘dam èoyazoe (nosiedimus Adam}.1 Cors 
26: 45. Sie at Cek..2: 17 vox medkóvrer respicit-priora 
tempora. Ture est Agura ad, quam adiud quid! planius 
feitur ‚ Exod. 26: 40. Sic 1 Cot, 10: 6, hik “Dioftur 
serizvror (ezerplar) Hebr. gr 24. 5: Fans 
16. "AAN ob abo TO nrageentoa', droo wal zò gelgedpee } 
sed non sicut.delictum, ita es donker] Hoo valt dicèke, 
In neutro quidem quicquam iniqui, sed tamen Deo ‘cons 
Venientius ese, unum facera'vitge auctorem quam unum 
mortis. Mapa dicitur quod mox dcgyua , benefloium 
guodvis, ut frs 11: 29, 2 Cor. 15 11, Iagaatwpe vero 
65 re⸗ 


za8 IN EPIST. AD,BOM. 


vaspondet. vocibus Hebraeie ves, wo: ye pl eimilibas 
quae viofationem Legis. Divinae gravem significant, Hi 
vero ea vor intelligitarn asimul cam amo. effertu:qui iam 
explicabitur, Dens magis: amat — arem nooers: 
et vita „Deo. gratior: quam mots. 

ek —2 Tj voÖ Eno mraqortemuars oi: sroddol dba 

nim unius delicho. multi. mortui suné] Of roddel, id 
etn fere, omnes excopto Enooho, et.si qui forte fgere 
alii de quibus id scriptam;. non. est. Jdem est hic-sj 
Enos neqenmoges:, qaod:modo ds’ dragslgs [per peccatun). 

… Hol gâlder] Multo facilius: nam illud quam hoe 
diffieilins oreditu , et tamen verum. esse apperuit. 

“H ydpus Toö Ocoù wal.ój dope, grutia:-Dui.ut donum] 
Hic goger :dixit qhod: áute::-ptoropa , èansari..pro effecta. 
Justitia, Divina quae Ohristianis obtigit et zhsgnam et 
beneficitm et :mûllis.-a‚ nobis, moriti⸗ provoostan : zdeo 
donum diciturs  -i vr ' | 

Wu — zij zoö vic EXRX ——* Kensod, gratie | 
unius: Nominis Jesu: Chrésti} Xopiy hos loeo gnoe 
benevolsntidm Christi-ün gehus humanum: …- 

„Biot —XRXX dsreplaoevoe) In multos, id est, in om- 
ndì qui in Christum oredidere, quod iniiium est novi 
naturae, dmregplaoevoe (abundavit], id est, abundantius ap 
part, ut: supra 5 m et Matth. :5: 20; Wi: 

‚ 26. Kal oöy os dt. évog &nagrjdavvor eà doprua , * 
son sicut per unum pevoantem, ita et donum] Est &derps 
[defectus) daplex.: Nam et: post dt’ épòg: subauditar no- 
men Gävatog [more], éx.verbo eréOuror: [mortui sunt) 
quod: praecesserat „et: post zò Bopyuat subauditur yes [Ao 
bet). :Non. sic se habet danum, ut illa: mors ex unt 
pacèsto'consecuta. Multo efficacius fait: beneficium quad 
noxe,. ‚In. quo .autem ea differentia sita sit. iam eeplicat 
FO der yuo. zoïnie d& doop, nam constitùtio quidemn t° 
uno] Koiwa VBUD [iudicium] constitutionem. Det hic sig 
bost, cui-eccasionem dedit peccatum Adarmi.'- 

Bis wardupiua, ad damnationem) Frequens-est Hebraei 
cansam nominate pro effectu, quamvis ex alia causa pro 
cedente. Ita, quia damnati mori solent, damnatio hie 
dioitar pro morte. - 

To òë yacroua, gratie autem] Intelligit hic idem quê9 


el 





 CAPUT UL 802 


et Eph #8 dopaen Dei diciter, gela Des tovelante nf 
hil tale meritis contigit. 

'Es svoldöp staqostroopdsor , ex multis dode] Oscasione 
sumpta ex multie pecoatis. 

Eis Senaloopa, ad, iuetificationem]) 4d vitam rectam. sive 
perpetuam obediantiam: quomodo. Stxatoga et infra 28, 
Sie Tob. 34: -27 POV, quod est vies eius, Septuaginta 
vertunt dixarogara aùroë. Ideo nomen-sngulare. hic: nsute 
yavit Apostolns,-ut unum ac comstantem vitad tenorem 
tignificaret. Apocalypsis plaraliter pre eodem dixi, -sa 
Öemacoera Tr dyloor (iueta sanctorum vita} 19: 8. 

. 37. Eì zag, si enim} Ostendit- quantum sit:inta vita 
recta quam Dei dono adipiscimur „ex. eo ghed. secuûn trap 
hit actersam vitagn ac; felicitatem, U J .0)] 

TÔ roũ ivde —E , umiu⸗⸗ dadiato] Repetit quad 
dixerat gupra 35: aód ut maina eliquid. quam ents infor 
rat. In Mannseripto est, és ol engere: Luna de- 
licio]. 

O Bévarog —E mors regwavit]: Ut supra abo X 

“sus ros dos, per unum), Id nr, per Hataram &2 uno 
is: omnes traneeunbeme … * is tt EE 

Toll uaddoe) Muito faailius at: supra 15. ee 

Oi zr nkpiossien kijs papuròc]: Abundantiam gratiae 
more Hebraica , id est, gratiam abundantissimam vocat, 
benevolam patefactionem Divinae volantatie factam per 
Chrístum. De 

Kas zie Òageës zis. Dandoovije — et ‘ danationis sustitina] 
Aopen Schearoovyyg rustam Hebraisrhas -pro iustilda quae 
dono datur. Vide supra 15, Dóno autem; dari. dicitar, 
quia per fidem obtingit quae est donum Dei, ut „diximug 
supra 164 » ’ Ee 32 OEE Ce D a: 

Aapflavovres., accipieiter) Id eit » qRE velnerant accin 
pere et.sic acceperunt re ipsa. Sic ot. Ioh. 1: Tan: 

‘Ev boj Baordevoovu, in vita regaakunt] Duo magna 
dicit et hominibas gratissima, vitam et regnum,:siva 
immortalitatem et summos honores.- Vide 1 Com 4: 8 3 
a Tim. 2: 12, Apoe. 5: 10, 20: 6,2% 5. 

dua zoö évòs Tgaoù Xcicoũ, per unum Jeeum Christum] 
Per vitae principem Act. 5: 16. Etenim vitam illam ae- 
ternam in tenebris latentem primus apertam fecit, pri- 

waus 


308 EN ERIST. AD: ROM. 
mus sah oet cofiseoutus;-bderi tiem wovam de op nati. 


ram trahentibus eam conferet. « 

285 “Mor ‘bor, iefurj -Hic post longam superbe 
(interpositionem], in qua obiter- institatae ‘comparationis 
disparitatem ostendit quandam, redit ad id quod dicero 
coeperat gapra 12 Aqu est repstentis iuterraptum ger 
nionems: Simile hyperbhtam et repetitionem sermonis in- 
choati- ‚per sel} hebes-Rhil. a: 1,5. - 

Oy Bel Evôg: veagobresbmartog  elg rrebrag dodoroor’ e 
waréiptjsa , sdeut pen unius delictum in omnes homines ud 
condemnationom]t Supple èybvero, ree-procsssit. Hobrsei 
abi stàtum aliquem …designant 9, quod valet eis). ponunt 
wich: Nominatiyicut::Gem. 2: 24, dvopbad Ho oge pier 
[erunt in unam carnem}. Et 1 Cor.:.r6: 45 „-èrépero es 
bgn’ Geo [actas est in animam givendens) 5 -unde et | 
Hoe ielg! zardupiga! et god: soqacter edy — Syzanre | 
Norsinativos transtalit.: . EE: 

Oüro zal de Evo’ Öszarmparos , eic et per unius sac 
cationem). Id ‘est’, errazoëjs [obediantiam),: ut iam ‘expli- 
eat. «Zam obedientigrm' Christi. per: onme vitee tempus: ad 
mortem usque vocat singulari numserò… Vinda leon eb “um- 
formem eius tenoremsut ‘Artimus wapra 66; 5: 

Big wavrag dyOpoorovs ; in. omnes: komnes):Fatellige ùn- 
wies “qui ipsi zsitut:-eportet.eredunt ; qdod. initi am éepj wt 
8ikintus, novae naturae,: erg taro or 

Eis diratooow bois, ad iustificationem vitae] Evonit ei⸗ 
Liberatio-a pecvatis , quae. liberatio’.causa.est vitae keter- 
maé, ‘Genitivas ‘apud: nostros serigtores: ‘ex. Hebraismo 
verle 'significationes habet. « Hio ‘rei Lefota. erignai 

s-edt, ti 3 4 iik de) Et Bas to 

— onto yap dea zijs maganoijs roũ —* —E— de 
Ruorwokól zarerddery. dk ndddol, sicùt enäm.per inobedien- 
tiam unius homiriës speccatores cònetituti sunt mutil 
Ba varvas pevoovnde feranenomi natio ]. Ita traetati stint 
quasi. peccassent actu, nempe quig addisti. sunt morti. 
Sic vox: peccatorië sumitur 1 Rego: ary et-alibi. Zok 
hic rursum dixit tum. modo dixerit mavtas ‚ omnes, exe 
cepto forte uno ant altero. Ten. 

Dito xol' dia zij Pranoijs wo bir. ita. ee per unius 
obedienttam)] Per obedientiam: Chridti -perpetùam , dostri- 

7 : mae 





CAPUTSNGS 7 rog: 


nee: ipsius cangruentem et a Deo- repeneatam summo 
praemio. Vide Phil. 2: 8, g. 

Aixaror waragadrjoovvas ed stolAbt, iusti constituentur- 
mültij Futurum pro praesente durabili: et multi, id est, 
credentes , sic ut credi oportet. Vides hic dlxaros wait: 
gadsjoorvor ‘idem esse quod ssasotsoersas [iustificabun- 
tur] aut Ouaoürras [iustificantur], et posito abstracto- 
vice conbreti „ more. Hebraeo , Bisatroodrn yiyvorsos (ins- 
titia efficiuntur} a Cor. 5: 21. Respicitur autem mon: 
obscure locus Esai. 65: 2, Per eui notitiam iustos fa- 
ciet iustus servus meus multos. Tusti fient nempe apud 
Deum, ac proinde et Divina praemia suo tempore con- 
sequentur. in 

20. Nouos Òë maguoikoe ‚ Lex autem eubintravit] Po- 

terat dicere Iudaeus, si ita se res habet ut Christus sit 
causa vitae, sicut mortis Adamus, quid ergo egit Lex 
Mosis ? Huic quaestioni respondens ait, Lex de trans- 
verso intervenit inter ‘exordium peccati et :exordium no- 
vae institiae. Sic nace oikos Gal. » 4, zraguotdvaar 
Tad: 4. 
“Twa: ndeovaon pr sragor tout , ht abundaret: delictim] 
Hebraeis. saepe. esse dicitur quod apparet: itaque sicut 
neDsooedels est abundantiug äpparere supra 5: 7 et hic 15: 
ita et srÂeorater hic et infra 6: 1, 2 Cor. 4: 15, 2 Thess. 
1: 3. Utramque srheoraode et nequooedoas iunctim habes 
1 Thess. 5: 12, Per Legem magis innotuit peccatum, 
supra 9, 125 83. 20, 4: 15, infra 7: 8. 

Oö Bl drdeorwder ij duagria, ubi autem abundavit de 
lictum] Ov hic valet postquam, sidut et Latine usurpatur 
ubi. Solent enim Ipcorum notae ad temporis significa- 
tiouem transferri. 

 Mrregerrsoloaevder ij velg ‚ tuperabundavit gratia]} Non 
satis habuit dicere èrtegiooevoer (abundavit], sed proposi- 
tionem augentem ‘addidit, ut intelligeretar multo illus- 
trius apparuiëte’ Dei benevolentiam quam ante apparuerat 
peccati turpitado. Aniat tales compositiones Paulus ut 
Onegexvelvoo ; Öregengovoudt „ erregalgoger , Urteoaro, Orregav- 
Evo, Úripendid; Öneguwdo. Sic repregocevouee habes 
et à Cor. 7: 4, et Oreeemegroods d Hare 7: 57; ‚ et — 
vélo » Tim. 1: 6. 

ar. 


210 IN EPIST. AD ROM, 
ar. “Iva Oorep.. dBasikevoer fj djaqsia de vw Ouvdrs, 


uê sicut regnavit peccatum per mortom] Virss suas ov- 
tendit per mortem. Vide supra 14. 

Oöro zal ijj ydeis Bandelon, ita et gratia:regnet) Be- 
nevolentia Dei viree euas ostendat. 

Aut Bizacoourys , per r uatikkam) Per obedientiam Chrie- 
Esanorum, 

Bie Coony aleovsop , in vitam aeternam) Quae obedientia 
duëtt“ad vitam aeternam. 

Ara Inooũ Koeoö zo0 Kvglov sudv, per Tesum Chrietum 
Dominum nostrum} Qui scilicet aiont institiam. illam in 
nobis efficit, ita et vitam aeternam ipse nobis daturus 
est, ut post Patrem ipsi omnia debeamus. 


CAPUT VL 


Tt our dooöper)} Sic et supra locutus est 4: 1. Ow solet 
addi interrogationibas ut et infra 21; êpoömer nostris 
scriptoribus etiam in praesenti dicitur, ut Matth. 7: 4 
Redit Apostolas ad id de quo ipse et Apostoli alii per 
ludaeos incredulos Romae agentes infamabantur, et quod 
attigerat 3: 8. Sed tunc non plene ei.responderat; quis 
ut id utiliter fieret, quaedam prins erant praestraenda 
quae continentur caetera parte capitis tertii et capitibus 
quarto et quinto, ut. nunc ista dissecta sunt. ‚Nam in 
Pauli epistola faere haec continua. Ait'erga nunc: Quid 
ergo est quod dicimus? An ista dicimus quae Juddei 
illi de nobis spargunt ? 

'Ensuevoöger zij dpagrig, wa ij vege rheowciori] In Ma- 
nuscripto illo in Anglia est ërriucivmjer. Recte. Cohae- 
ref hoc cum eo quod praecessit: An hoe dicimus , Per- 
stveremus in peccatie ut magis appareat Dei beneficen 
tia:P. De. voce yagsros, ut et de voce shsovaop diximus 
supra.. Antecedens verum erat, Dep maxime fuisse glo- 
riosum. ex iis qui idololatrae multisque flagitiis involuti 
{ugrant, populum sibi. calligere: sed iniqua erat illatio, 
iden nihil mali esse, si et vocati peccare perseverent, 
ut zursum Deus maiore cum gleria eorum misereatur, 
Hoc consequens falso attribuebatar Apostolis et eorum 
8e 


„CAPUT VL 112 


aectatorihus, qui contrarium et docebant et factis osten= 
debant. Tertullianus bene: Compensatione res acta est > 
lucrati eumus multa, ut aliqua praestemus. Item: Li- 
bertas in Chfisto nullgm innooentiae fecit iniuriam. Mae 
net lex tota pietatis, sanctitatis , humanitatie „veritatis , 
castitatis „ iustitiae mivericordiae ’ bonevolentiae s Pé 
dicitiae. 
a. Mg, yévosto, aboit] Aversantie est, ut supra 3: 6) 6,31. 

owe. dnetavoger Tij dpagrig, qui enim mortui sumus 
peccato] Loquendi genus receptam. apud. Hebraeos.: Philo 
libro. de Allegoriis: Toöro d' od yivezas das ps) vehevsson 
zal drrodarn de zije Peryijs ò Paorhedg. zijo Aiyunrov, ó àHeos 
zal puhjdorog -sporeos [Hoc enim nunquam acecidit, nisi 
dsfuncto in anima Rege. Aegypti, hoo est, impia volup- 
tuariaque consuetudine]. Et libro Peiorem insidiart me- 
lori; “Apel so rragadokózaror dvyigyral se zal Gij: degionzas 
ndr de vijg vo dpgovos dravoiac, bij de zv dp Oe George 
evdaigora: (Abel, quod vis credae, interamptus vivits 
interemptus enim ex insipientis mente, vivit in. Deo vi- 
tam felicissimam]. Sed et apud Philosophos:. nam et 
Porphyrius sapientiam morti comparat dicens: Quoie gér 
&pa Au oöpa de pvyijc, wor) Òd avrijv Aver én zOö. obuasog 
[Natura quidem vorpus es anima solpit, anima. vero ee 
ipsa a corpore lberat). Marons Antoninus libro VII« 
‘Qs droredvsjnóraà Òet vO Aouròr Lijsar zard zv pua {-T'an- 
quam si vers martuua sie, in posterum secundus nätu- 
ram vivendum ent]. | 

Nam quodcunque suis mutatum finibuo ezit, 
Continue. hoc. mors est illius quod fuit ande. 

‘AnmoBarer duagrig est non amplius vivere in peocato ; 
sicut cesro@areiy voo (mori Legij, Gal. a: 19, non ultra 
secundum Legem vivere, 

Ile ési Cyoomer èv ari ‚ quomodo adhuc vivemua in 
Wo} Tõß hie mon zo marros d8uvaror (quod omnmino 
fieri non potest], sed rei indigntatem ostendit, at Matth, 
6: 28, Gal.:4: 9. Indignum est, si lati in lutum revol- 
vimur, 2 Petr. 2: aa. Hino iem íncipit Apostolus doc 
trinae, quse ipsi falso imputabatur, veram èpponere „ ut 
haberent Christiani.qaod ipsis Apostoli verbis rogerorent 
obiectatoribus, Itagre:Christianoe iam alloquitur. 

3. 


nn IN EPTST. AD'ROM, 


3. N dyvocire] An non meministte2 Gic et infra Hil 


Ors aoe EBarrloOyper. cie Kqesòr °Fyoots, quicunque bap: 
fisati simus in Ohristo Iesu] Id est, in nomen seu doc 


trinam Jesu Christi, ut Act. 19: 5. 

Eis sòy. Bavarov adroö dBarrladyuer, in mortem ipstur 
Oaptizatos esse] Ignatius ad Trallenses: Helpeodk wos od 
war’ äyOgoonoy Lörzes, dM wara “Inooür XKousor, tùr dt 
sipâs drioBavórrae, Wee migevbrreg elg vÒv Ddvaroy adroù dia 
roũ Bertlouatos xouwoorol zis dyagadews avrod rionsde [Fi 
demini mihi non secundum hominem, sed secundum le 
sum Christum vivere, qui propter nos mortuut est, ub 
credentes tn mortom eius, per baptiemum eunsortes fiatis 
reaurrectionie eis]. lustinus colloguio cum Tryplrone: 
As zal Juöe Pefortouévoug vais Bagvseres duagties aͤ⸗ 
envidauiy ‚ dit voö sevootijvas dl voö Edov zal ds Oder 
Byvloas Ó Koude: suöv dvreodouro [Quemadmodum et nos 
graviesimis peccatis, quae admisimus, eubmersos, per 
sùpplicium capitale crucis in Jigno et per purifscationem 
aquùe', Ghristus roster redemit}. Et postea: O zap Xoe- 
gòs “pwrdronog maans weloe dy wal depp raten &Àlov yé- 
vous’ yéyove vo dvayervntlyroe oun wóroö B Odovos zal zi 
gees wal Eidov, To. TO uvorjgsor TOU cevgeë Èyorvog [Nam 
Christus, cum primogenitus esset omnis vreaturae, prin- 





éipium rursus abterius generis fuit regenerati ab ipso per 


aquam «et fidem et lignum, quod mysterium crucis obti- 
ne}. Deinde: Eônoy 88, Oe Ddazog zal. rige zal Eejdev 
oi sroornagaonevaldgevor zal uevavooörres -Èp-vols Íuugror , dn- 
pevBovzae zijv uéÂovoar dntoyeadar soö Oeod ugtorp [ Disi 
autemn fore,’ ut qui se praeparant ef pscettortm poeni- 
tentiam agunt ; futurum Det iudicium: per ‘aquam et. fi- 
dem ef lignum effugiant]. Qui baptisabantur, ab iis exi- 
gebatur professio fidei, in qua et hoc erat, Christum ob 
pectata:nostra esse mortuum, id est,‚-ad abolenda pec- 
cata. Vide supra'4: 25. « Christus etiam vitanr suam: pro 
siobis abdicavit, et nose idem facere debemus ipsius cau- 
sa':‘quanto magis abdicate pravas cupidines? Quod mors 
cerpori Christi hoc „Baptismus peccato, 
4. Suverdpyger oww rj ia -Teö’ ßoxtlouæroc elo sop 
_ Belvoror , consepulti ‘enim sumus- cum silo per baptismum 
in mortem] Ostendit non verb3 tantum Baptismi , sed et 


ip⸗ 


CAPUT VI. 118 


ipsam eius formam hoc innuere. Nam immersio totius 
corporis in flumen, ita ut non conspiceretur amplius „ 
imaginem gerebat sepulturae quae datar mortuis, Sio 
Col. 2: 12, Suyrapérzes atv dr zò Barticuar:. 

Eis voy Oapazoy , in mortem] Ad repraesentandam etiam 
oculis Christi mortem. 

“Iva doneg dyi00n Korsos èn vergr, ut quomodo Chris- 
tus surrexit e mortuis) Nam et huius rei imaginem ge- 
rebat corpus ex aqua resurgens. 

Auwt zij döEys voö srargos, per gloriam Patris) Id est, 
per potentiam quam gloria sequitur, Hoc est, quod “qd 
vos loyvos [potentia wirtutis] dicitur Eph, 1: 19, 6: 10, 
pro quo Col. 1: 21 dicitur ugaros zij ddEge (potentia glo- 
riae]: sicut W quod toyvo [virtue] verti solet, vertitur 
doka Ps. 68: 34, Esai. 12: 2, 40: 24. 

Oro mal sjmels èv wauvoryes Looije sreqsnarjooper , ita et 
nos ‘in novitate vitae ambulemus} Hebraismus èp zaivd- 
Spee Looij pro in vita nova. 

Nunc hic dies aliam vitam adfert, alioe mores 
postulat. 
Si resurgere cum Christo valumus, necesse est eum imi= 
temur: quae imitatio in iis qui longe aliter vixere est 
velat resarrectio quaedam; nam sicut separatio animi æ 
corpore est mors corporis, ita separatio animi a Deo est 
mors animi. 

6. Ei yao ovpperor yeróvaner zó poat Toö Baydrou 
avro, si enim coaluimus illi similitudine mortis eins] 
Graecis ovupvestas dicuntur quae in unum coalescunt „ 
ut plantae quaedam, Luc. 8: 7, unde sumpta translatio- 
ne de amicitia usurpatur apud Platonem et Plutarchums 
Ergo aör& hic subauditur ex sequente genitivo adroö 4 
nt saepe. Coaluimus Christo ad instar eius mortui 
nempe cupiditatibus, ut ille vitae functionibus, 

Alda wal tijs dvadaoeos dsóueta, simul et resurrectios 
nis erimus] Nempe oijupvros aùrö doòueda TE omOwLATs 
Tijs dyacaoeog [coalemus illi similitudine resurrectionis ]. 
dta instar eius resurgemus. Prior similitudo est generis, 
haec speciei-sive generis proximi. Ubi rebus molestis 
opponuntur solatia, usurpari solent particulae si et ahha. 
Sic apud Virgilium: 

VI. En : Si 


ná IN EPIST, AD ROM, 


Si non ingentem foribus domus alta superbis 

Mane salutantfim totis vomit aedibus undam. 
Post versus deinde aliquot sequitur : 

At secura quies et nescia fallere vita 

Dives opum variarum , etc. 

6. Toùro yiwwonortes, hoc scienten} Modo hoe cogite- 
mus et infigamus animo. Sic yivoanouer et voces simi- 
les interdum sumi notavimus ad loh. 15: 18. 

“Ors Ó sradaròs Huör &rOgoortog ovvegavooty , veterem homi- 
nem nostrum concruciftxum esse] Pergit ex cruce, morte, 
et resurrectione Christi multas snmere similitudines ct 
eis aptare dâÀgyopia [sensls occultij loquendi genera, 
quod ipsum wv dicitur Hebraeis. O srahaiòs &yAporos, 
hic et Eph. 4: a2, Col. 3: 9, est subiectum pro ad- 
iuncto, pro jj srahau® dyôgororys, vetus illa in homine 
vivendi ratio, quae et natura dicitur. Ad hanc perorv- 
play [transnominationem] adiunxit Paulus et srgoooorroroctay 
[personae fictionem] qua delectatur plurimum. Tribuit 
enim rei inanimae, ìd est, avcidenti, id quod est anima- 
torum. Veterem illam naturam concrucifixsam dicit, id 
est, ad similitudinem Christi crucifixam: quia, sicut per 
crucem non sine gravi dolore ad exitam pervenitur, ita 
illa natura sine dolore non exstinguitur. Est enim sai 
ainor , et inde volaptatum appetitus agnatas homini, 
deinde longa consuetudo dvoésvurroy zi (aliquid quod dif- 
ficulter elui potest]: : sed has difficultates Fides superat. 

“Iva «araoyndij To oöpa rije duaorles, ut deleatur cor- 
pus peccati] Katagyey, hic est occidere, ut ostendunt 
sequentia. Occidi dicitur corpus, cum vita spoliatur, 
Matth. 10: 28. Corpus autem peccato, id est, consuetu- 
dini peccandi, eleganter tribuit Paulus, quia est veluti 
Compages quaedam multis constans membris, id est, vi- 
tiis, Col. 3: 5. Sic et morti corpus infra tribuit. Grex, 
populus, legio apud Iurisconsultos corpore sunt, et cor- 
pus civitatis apud Livium, collegiorum corpus apud Ca- 
jam lurisconsultum. Transtulit et ad inanima Cicero ; 
cum dixit: librorum corpus Latine, et Graece oöua. Sed 
audactor est translatio ubi accidentibus datar corpus, 
quomodo Virgilius dixit corpus regni. 

Toù uynére Oovheverv rj dpaosig, ne ultra servia- 

muse 


CAPUT VL 5: 
mus pecoato] Toë pro vena zoë [ideo ut}, at saepe alibi. 


Ideo ne posthac peccato sive consuetudini vitiosae ser- 
viamus , sicut ante serviimus. Aovdevder, servire, vor 
est mediae significationis, Nam et Deo dicimur servire 
Matth. 6: 24, Act. 20: 19, Eph. 6: 7, 1 Thess. 1: g, et 
Christo infra 143 18, 16: 18, Col. 3: 24, et Legi Dei 
infrá 7: 25, et iuetitiae infra 6: 19, et contra Mammo- 
nae Matth. 6: 24, idolis Gal. 4: g, voluptatibus et cupi- 
ditatibus Tit. 3: 3, impuritati 6: 19, corruptioni 2 Petr; 
3: 19, Sic et Latine dicimus servire vitae, waletudini, 
posteritati ‚ populi commodis , dignitati: et contra, amo- 
ri, cupiditatibue , iracundiae. Seneca: Commota semed 
et concussa mens ei servit a quo impellitur. 

7. O ag drnobaror dedinaloras dro zij daagrias, qui 
enim mortuus est iustificatus est a peccato] Id est, liber 
est a peccato, sive non ultra servit peccato, Mortuorum 
enim non est peccare, Recte hic Syrus cum Basilio, 
Chrysostomo ‚, Oecumenio , Theophylacto vertit liberatus 
est a peccato, Eo enim sensu, ut in prolegomenis dixi= 
mus, saepissimô 8txauoùüolas usurpatur in hac Epistola , 
ut et Act. 13: 38, 3g. Petrus eodem sensu dixit arézrev. 
sas duagslas [desiit a peccatis]) 1 Ep. 4: 1. Est autem gen 
sapooa [translatio] hic a similì ad simile: non enim pro- 
prie iustificatur , id est, mundatar aut iustus fit qui esé 
mortuus ; ac ne liberatur quidem, si proprietatem ver- 
borum sectemur; sed quia verum est eum nom servire 
Amplius peccato, ideo liberari primum, deinde per ue- 
kadmper [transeumtionem] etiam iustificari dicitur. Sic 
eum qui mortuus sit, liberum esse ab odio, invidia, 
morbo, molestiis dicunt optimi scriptores. Sic mors me= 
dica dicitur Aeschylo, quia, ut ipse explicat, 

Ovdir &Ayog Enrerus vergr. 

[Nullus mortuos tangit dolor] 
Sic et Euripidés: 

‚ Oaror d° är ei päddop eurvylgegos hj Löv. 
[Beatus essat morte quam vita magis.] 
Est antem haec Pauli sententia, ut multa alia, sumpta 
ex dictis Rabbinorum. Nam in Thalmude habemus, pa 
mon jo Va HVV ND DWV, id est, Simul quis est mor- 
tuus , factus est liber a prasceptis, Sì a praaceptis li- 
N Ha ber; 


ub IN EPIST. AD ROM. 


ber, oliam a pervcato liber. . Paulus autem:hoc aptat per 
vmrovoiæy⸗ labditam significationem] ei qui mortuus est 
peccato , ut locutus est supra 2, Mortui non redeunt ad 
vitam priorem: sie nec qui peccato vere est mortuus ad 
priorem yitam, redire debet. 

8. El dl aretaroper svv Xouwë, awandoquidem autem 
mortui sumus cum Chresto] Eè hic est, quandoquidem, 
ut apparet.ex positis supra a, et our Xougj est ad sini - 
litudinem Christi, quomodo modo habuimus ovvegaugwdg 
[eoncrucif? xus est].  » 

Diccuouey, credimus] Pro certo habemus, fisi promit- 
eis per Christum factie. 

Orve zal ouis;soper avv, nos simul ettam wicturos cum ee) 
Nempe ‘in aeternum, vita coelesti et felicissima, Idem 
sensus a Tim. 2:, * ‚ quod alibi dixit ovufgaorhevoopés 
[una regnabimus] 1 Cor. 4: 8, et sequentibus dicto ad 
Timotheum loco. 

g. Kidores, scientes) Sume ut supra ysvwaxorzeg [Cog- 
noscentes |. 

‚Ore Kousòs dregdelg du wengdw oùnist —R ‚ quod 
Christus resurgens ex mortuis iam non maritur) Non 
ultra moritur.. Mors ei causa immortalitàtis. 

Oavarog aùroö oùm Èr: wugreder, mors illi uitra non de- 
minabitur) Haec est causa praecedentis dicti; Non ultra 
moritur, quia est eo in loco ubi mors wim. non habet. 
Vide Ioh, 16: zo et ibi dicta, Positus est-extra territo- 
rium mortis, 

10. 0 zag dnétáve, quod enim mortuus est] Hic ò dt 
no Hebraeum non ad nomen aliquod, sed ad complexur 
refertur : quasi dicat, quantum enim attinet quad mor 
tuus est Christus. Simile loquendi genus Gal. 2: 20. 

Tij duaotig anidaver dpanal , peccato mortuus est st- 
mel] “Auagria,- respondens ut diximus Won Hebraeo, sac- 
pissime sumitur pro poenis peccatorum. Christus; semel 
defunctug est malis illis quae ob peëcata nostra susti 
nebat. Et sic non male interpreteris, vocem dguagrus 
Hebr. 5: 3, 6: 27, ut intelligatur Christus obtulisse pre- 
ces Deo, ut ab illis malis, quae ob- peceata nostra sen 
tiebat , liberaretur.. 

0 Ci, bii of Oef, quod autem vivit, wivit Doo 

Vi 


CAPUT VE. ti, 
Vivit in konorem Dei, nihil nisi ree Dei cnrat. Aristi- 
des: ‘Top pag Löyra önò Oes wal Tür dyOporrlvor moar 
patov tjuehsxora [Qui enèm.sub Deo vivit et humana 
parvi pendit]. 

11. Oörw zal Ópeis hoylbeade] Sic cogitate. Keputate 
vertit Tertullianus de Pudicitia. Ita enim hoy (beata: sumi 
notavimus supra 3: 28. 

‘Euvroùs vengous mèr elvar vi Sungrie ‚ Vos mortuos qui- 
dem esse peccato}) Hic duaprlay non figuräte sume, sed 
proprie.' Sic necesse est interdum vocum significatus va- 
rient, quibus allusiones istiusmodi allabescunt; Repetit 
hic quod dixerat supra 2, 

Zövras dè TÔ ded ‚ vivere dutem Deo) Id est, in id 
vos in vita servatos, ut guidguid pitae vobis restat id 
Deo impendatis; Officium enim magis quam. eius exse- 
cutio hic notatur. 

Er Xosd ‘Tnooù räö Kveip juadir) Id est, per Jeeum 
Christum: quia cum Dominus noster sit redomptionis jure 
et constitutione paterna, hoc ) quod dixi, suo inre à no- 
bis exigit. 

12. Mij pup BaoiÂevero, non ergo regret) Vim suam 
exerceat. Vide supra 5: 14. 

Ey TÔ Gynt Ópöv opart, in vestro mortali eorpore] 
Bene adiecit hoe èrig&eroy [agnomen]; cum enim mortali- 
tatis nostrae nos admonet, facile significat de vita altera 
cogitandum, nec formidandos labores haud sene dinturnos. 

Bis ròô Órraxoveev aur, ut illi obediatis) Nempe sij d- 
waorig [peccato]. ‘ Loquitar tanquam de infami hera cui 
servire indignum sit. 

Ey vats drsOwutars adroö, eius cupiditatibus) Corporis 
cupiditates, si fraenum non adsit, ad peccatum dacunt, 
Tac, 1: 15 , quare non tantum illicitae cupiditatea sufo- 
candae sunt in suis initiis, verum etiam corpori non 
ultra indulgendum quam natura exigit, ut parere discat 
pars meliori. 

. Midt nragisavere va wél Óuòv Orla ddrxlag zij duag- 
* ‚ neque tradite membra vestra instrumenta iniquitatis 
peccato} Membra hic intellige omnes corporis partes, 
etiam interiores, ut et Col. 3: 5. “Onda recte verteris in- 


strumenta. Ita enim sumi Graecam vocem docet Eusta- 
_H3 … thi- 


„18 IN EPIST. AD ROM, 


thins ad Iliados 4. Sic et arma dici Latinis n Servias 
ad illad Virgil: 
— Cerealiaque armas 

Item : 

Dicendum et quae sint durie agrestibus arma, 
Et Hebraeum 92 est omne instrumentum , quod nonnun- 
quam örÀoy vertitur. Ilagssavery solet quidem de mem- 
bris dici Luc. 1: 29, Ioh. 15: 22, 1 Sam, 16: 22, Ps, 
135: 1, sed quia hic de membris velut instraumentis agi- 
tur, sragigdvere recte verteris, fradite, ut Matth, 26: 53, 
Act. g: 41, aut Aabete, ut Act. 1: 3, 2 Tim. 2 15. 
"Adixta generaliter ponitur, ut supra 1: 18, et refertur 
ad actiones hoc loco, sicut dpagria ad ipsam consuetudi- 
nem sive gualitatem. 

"Adha vagasijaate Eavrovs sd Oe, sed exhibote voe Deo) 
Ut supra a. 

Qs de vergr Cörsas, tanguarm ex mortuie viventee] 
Vide supra 4 | 

Kal zà uéÀn Ópöp Örzha Örwaroovyng zj Oud, et membra 
vestra instrumenta iustitiae Deo] Hic dusasoovrgg vox ad 
omnes-actiones honestas extenditur, et aeque late patet 
atque contraria quam modg habuimus dutag. Corpus 
nostrum mediae est qualitatis, quo et male et bene uti 
licet. 

14. “Apagtta yap Òpöy od wvgievoer , ‘peccatum enim 
vobis non dominabitur] Non est hoc monitam, sed sola- 
tium, quasi dicat, Facilem vobis spondeo victoriam , 
modo ne sitis éewaonides [desertores abiecto clypeo}. Non 
eae nunc vires sunt peccati ad vos debellandos quae 
olim fuere. Simili sensu vocem 1vD [dominabuntur] 
usurpat Paalmographus 19: 14. 

Où dp dze rò vópop, dÀN Önò ydgis, non enim sub 
Lege estis, sed sub gratia] Merovvula ſtransnominatio]. 
Dicitur enim gage pro Euangelio qui est àóyog yagszos 
(verbum gratiae] Act. 14; 5, Similis locutio Act. 13: 43e 
Lex quia nihil promittebat supra terrestria, non satis 
virium dabat ad animum mundandam. Euangelium vero 
promissa habens coelestia, vires dat magnas uti volenti- 
bus. Tractatur hoc uberius fine capitis soptimi. “Tro 
vópop habes et Gal. 4: 21: 

15. 


Tl ove, quid ergo] Quid ex his sequitne quae, 
— ? An illud quod inimici Euangelii nos decere 
dicunt ? 

“Auagrijoou:y , peccabimus) Etiam hic Manuscriptus ha- 
het duagrjoouer , peccomus. Recte: est enim wiugous [imi 
tacio] verbarum quae nsurpabant inimici, Sic supra 1, 
dreuéveauer (permaneamus]. Peccemus, id est, pergamug 
indulgere vttiis. 

Mij yévosro} Longe absit, ut supra 1, et alibi saepe. 

16. Ovs oiÙare, nescitis) Rursum clare ostendit quid 
doceat , ut habeant Christiani Romae quod Pauli verbis 
opponaut Iudaeis obtrectatoribus. 

‘Ors db rragigavere Eavroug douhovs eig Öraxorjr , dauïhol ège , 
® dranovere, ìjvor duagpriag ele Gavaror, ijj öraxoijg eis dee 
xauoousjr ; Hoe ipso quod exhibeatis vos servos ad obe- 
diendum , voa servos esse, quia obediatis ‚sive peccati ad 
mortem , sive obedientias ad iustitiam?} Duo sunt domi- 
ni, peccatum et vita secundum Euangelium , quae hic per 
geroovvular [trananominationem] Euangelium dicitur. Utri 
vos mancipetis vestra electio ‘est, tanquam in bivio Py- 
thagorico, Sed ut bene eligatis, videte quis sit utrius- 
que imperii exitus. Hinc mors et quidem aeterna, quia 
Christus non iterum morìitur ut eam solvat; inde iusti= 
tia, id est, laus pro iustitia.  Qaia 8oöÂos hic construitur 
cum genitivis duaprlag et úraxoig, ideo w bis repetitum 
non cum doöioe construitur, sed est dativus vim habens 
ablativi Latini, quasi dicat: Hoc ipso quod os manci- 
patis, hoc ipso quod in animum induoitis parere aut 
peccato aub Euangelio, hoc, inquam, ipso viam initie 
aut ad mortem, aut ad iustitiae laudem. 

17. Xa py Tö Oe, gratiae autem Deo] Sicat pro 
Euangelio, ita et pro successu Euangelii gratiae aemper 
habendae sunt. Supra 1: 8. 

Ore gee oüdar vijs duagzlag, Óreyxotaare dè dx wagdiag 
es Op svapedo0yre zonon Öwdayijg, quod qui fuistis servi 
pecoati , obediveritis ex animo ei formae doctrinae in 
quam traditi estis] Est hic primum Hebraismus prae- 
teriti cum copulativa coniunctione, vice participii: non 
enim Deo gratias agit quod servierint pecèato, sed quod 
qui servierunt peccato, postea abedierunt Euangelio. Ex 

H4 . Kap - 


820 IN EPIST. AD ROM. 


xagdiag, id est, non exterius tantum, sed intra animi 
recessus , sincera fide. Idem loquendi genus Deut. 4: 29, 
6: 5, 11: 13, 13: 3, Marc. 123: 3o, Luc. 10: 27, 1 Tim, 
1: 5, 2 Tim. 2: 22. Vide et quae diximus Matth. 22: 37, 
Bis ronoy 8dayijg, id est, obedistie ad eum modum quem 
doctrina Euangelië praescribit. Sic sara suroy sumitur 
Hebr. 8: 5, et loco Exod. 25: 40, ubi in Hebraeo mon, 
quod alibi vertitur sragddeypa, alibi dsdralig, MOOP: 
Öuolwga (constitutio, forma, timilitudo]. Illad sagedo- 
Onze idem valet quod srageddfere, UNMP.[traditum acce- 
pistis). Vide quae diximus ad Matth. 15: a, Solent enim 
Graeci ab activis, etiam quae dativum personae regunt, 
formare passiva et eis addere accusativum rei, ut éziv 
zebOgoar doyva (oredita sunt oracula] supra 3: 2, èmigere 
Oy zò edayybhuoy [creditum est mihi Euangelium] 1 Tim. 
1: 11. Sic et elegantes Graeci dicunt dmszoénogas Òlaszas 
[eommittitur mihi arbitrium) et similia. Euangelium vo- 
catur 8days) Ioh. 7: 16, 17, Act, 5: 28, 13 12, infra 
16: 17; 2 Ioh. g. Est mcn (Thalmud, id est, doctrie 
na}, sed oppositum Tudaico. 

18. ‘Bhevbeguoblyreg Öl dra zj dpapsiag , liberati au 
Jem a peccato] Idem est quod dixaso@tyrer [iustifscati), 
ut et in prolegomenis ad hane epistolam diximus, et 
evincitur ex eo quod habuimus modo comm, 7, sed con 
gruentior hic fuit vox êdevbeqoôérse [liberatij, quis 
Boùor [servi] praecessit aliquoties. Crudelis hostis vos 
ceperat: Deus vos inde exemit, Amant vox &Aewbegoï 
et similes post se praepositionem drò vel &£ pro Hebraco 
je, ut infra 6: 22, 8: 2, 21, Deut. 7: 8, 13: 5, an: 8, 
1 Par. 17: 21, et alibi saepe. Sic et Plato: ꝰ Anò sös 
PeoBaoor sjheuôigcoae viv roku. [Liberauit civitatem a 
Barbarie). 

'Edovholyre ri desaroouwn , servi facti estis isstitiae 
Diximus supra 6 dovdeverr etiam in honestam parten 
sumi, ut hic dovhodotar, id est, servum fieri, addici 
mancipari. Et dixawoirgg vox hic generalis est ‚ u 
supra 13. , 

19. ““AyBoconivoy Alyo, humanum dico) Id est, sensu 
spirituales exprimo per similitadines rerum vulgarium e 
vobis notarum, Nonne acjuum ést ut Regi suo ben 

ser 


CAPUT VI. 12} 


serviaf quî per 'Regem a anevis hastibus liberatus est ? 
Vide quae diximus supra 3: 5 et ad oh. 3: ra, 

Aa Typ dodEverav tijs oapxos Opdr, propter infirmita- 
tem carnis vestrae] Non de vitis, sed de intelfectus 


tarditate hic agit. Sic dodersjs: usurpatur 1 Cor. 8: 7, 


et dodeveip infra 14: 1, 1 Cor. 8: 11. Et oag hoc quis 
dem loco est: ingenium suetum tractare res terrestres, 
qualia erant praecipue ingenia Romanorum. 

Fu regere imperio populos, Romane, memento. : 
Ideo ab imporiis sumit similitudinem. Dr 

Vonep yap mruossioare, sieut enim exhibuintie) Vos , 
Romani, quì nunc Christum profitemini, videte quid 
dicam, et quid Tudaeis illis respondere debeatis non ver- 
bis tantum, sed et rebas. 

Aoöda zij draBagsla , servire immunditiae] Vide supra 1: 24. 

Kal zij dvopla , et iniguitati) 'Avoplag nomine ea ommia 
intellige quae contra legem societatis humanae finnt, 
qualia sunt illa de quibus supra 1: 27, Jo, 31. 

Eis viv dvoutay, ad iniquitatem] Ita ut quotidie peio- 
res fieretis. Ìs enim mos est consuetudinis. 

Oöro viv nagacgoare va uéÂg Vuòv Öoüda vj Öezaroouwy, 
ita nuno exhibete membra vestra servire iustitiae] An 
iniquum aliquid exigo, cum volo. vos tantum diligentiae 
adhibere in colendis virtutibus quantum adhibuistis in 
colendis vitis? Procopius II Vandalicorum mon male: 
Oi èr adrolg evdoniuoörseg oi Huaproy eungemegioar oiv 
enrodoytar etaaet ploovvas (Qui enim in his ut bene au- 
diant efficiunt in quibus deliguerand, honestissimam ea 
re sibi defensionem comparant]. 

Eis dywaouòp, in sanctitatem) Ed est, lia ut guotidie 
progressum faciatis in sanctitate. Par enim vis con= 


suetudinis in utramque partem: imo ad bonum fortiore 


Vide quae diximus ad Matth. 11: 30. 

20. “Ove pag Öoöhort re tijs duagriag, dÂeddegor re zij 
deaooven ‚ cum enim serui essetis peccati, diberi Juistis 
a iustitia] Id est, ne cogitabatis quidem de eo quod ho- 
nestam ac Deo gratum esset. Sic et nuno nihil cogitate 
quod turpe sit Deoque displiceat,. Parem adhibete ope- 
ram, Apparet hic vocem ddeudepog et in re bona et in 
Fo mala dicj, non minus quam doöÂas. 

H 5 | 21. 


+ 


⸗ 


Pd 


222 IN EPIST. AD ROM. 
21. Tisa our nagròr edyeze vóze, de’ ols vör braoyd- 


verde, quem ergo fruectum habuistis tunc rerum earum, 
de quibus nunc erubesoitis}) Fructus unicus erat infamia 
apud bonos. Liqnet hoc, quia et ipsi boni iam facti sine 
puadore eorum meminisse non potestis, Si hoc efficit re- 
cordatio, quid res ipsa? 

To yap zédog êneivoor, Aararoe, nam finis illorum morse 
est] Est ëAderyic [defoetus]. Vult enim hoc dicere, Tali 
erat res ipsa: quod si finem sive exitam respicitis, is 
nullus alius erat quam mors, nempe sine spe vitae me- 
lioris. Neque enim Deus ita viventibus quicquam pro- 
misit boni, neque ipsa per se mens humana talium sibi 
conscia quioquam boni sperare audet, ut Plato testatur 
de Republica primo. Tédog hic est quod modo ver- 
titur za dsyaza (extrema), modo dyzanddoag. (retributio]: 

22. Nvyl Òë, nunc vero} Hoe opponitar illi öse aq’ 
quasi dicat, multum mutatae sunt res, Vide supra 19. 

'ElevdegwBiyres dnò zij duaorlag, liberati a peccato] 
Ut supra 18. 

Aovlobiyren Öl vò Oe] Mancipati Deo. Supra id dixit 
zij ckaroovvy (iwstitiae]: nimirum qui bonitati rebusque 
honestis servit, et Deo servit: quia Deus hoc semper 
amavit et in Euangelio apertissime praecepit, 

“Eyere zor napnor Öudy eig dpuduos, habetis fructum 
vestrum sanctitatem |] Hic in praesens est fructus, quod 
quotidie evaditis sanctiores, ac propter id etiam honora- 
tigres apud bonos. Opponitur hoe infamiae quam signi- 
ficavit , cum et memoriam dixit pudoris hand exsortem. 

To de zélos, Georjv atóvrov, finem vero vibam aeternam)] 
Finem fini opponit, morti vitam, nec brevem aut desi- 
turam, sed vere aeternam. 

23. Ta yap Òyóvsa zis duaprlas, Hdvaros, stipendia 
enim peccati, mors} Est similitudo sumpta de militia, 
quae et ipsa servitus quaedam est, maxime nota Roma- 
nis. ‘Oya proprie sunt quae ad panem vescenda dan- 
tur, qui usus in Latina lingua remansit. Olim speciect 
Ipsae dabantur militi, postea pro eis pecunia data est, 
sed mansit vetus nomen. In Glossariis, dwopsoy , dia: 
rium: utitur sic inter alios Polybius. Inde et ad Iu- 
daeos transiit vox NOBR ut diximus ad Luc. 3: 14, € 

det 


‘ 


CAPUT VL | 223 


ileo velut omnibas notam usurpant nostri scriptores, ut 
apparet non tantum hic et dicto Lucae loco, sed et 
1 Cor. 9: 7e Mire autem mercedem dixit malum quod 
pro pravis factis redditur, cam mercee labori reddi so- 
leat. Similie pgezaAyyig (transsumptio] apud Ciceronem 
cum dixit: Data est Merces errori meo magna. Sed et 
Seneca vitsoruu» dixit mercedem. | 

Tò òé yaceapa zToù Ocoü, Loop atodros, gratia autem 
Dei, vita aeterna} Solent Reges egregiis militibus prae= 
ter stipendium dare coronas, lanreas, honores. His do- 
nativis comparat vitam aeternam, non quod non detar 
bene meritis, sed qaod multo sit maior merito, quippe 
res aeterna et voelestis, Poterat quidem vita aeterna et 
merces dici, ut saepe dicitur, sed nobilius est nomen 
donativi. Neque articulus frustra additur, simulque in- 
vertitur ie ordo loquendi qui in priore membro dyru@erod 
foppositij Faerat. Hoc enim vult: dé quod donativum 
Deus dat sibi militantibus, id non est noxium aliquid, 
ut mors, aut leve aliquid, ut in militia Homana, sed 
est res maxima, immortalitas et gaudia coelestia, Ubi 
quis pro opere multo-plus reddit quam quanti est opera „ 
potest id et merces.dici et donum: trahit enim de utro- 
que. Sed hic praevalet doni sub conditione promissi ef 
post conditionem impletam dandi naturae 


CAPUT VII. 


“H dyvoetze dOehpol (yivooonovos pag zor vouoy Àals), 
an ignoratis fratres (scientibus enim Legem loquor)] Hio 
Paalus sermonem ad solos Indaeos dirigit quos fratres 
vocat etiam carnis ortu, ut infra 10: 1e Magnum autem 
hic aperit mysterium primo omnium Apostolorum Paulo, 
inter multa divinitus ei patefacta a Cor. 12: 1, 7, reve- 
latum, etiam Iudaeos qui Christi disciplinam: sectantes 
multum in ea profecissent, non obligari ultra vinculo 
Legis per Mosem datae. Decretum Apostolicum quod est 
Act. 15 de solis agit quì ex Gentibusg vocati erant, et 
intra eos limites diu se tenuit Panlus, ut patet Act. 
ib: 4, Nondum tempus erat et hoc aperiendi, quod Deus 

non 


124 IN EPIST. AD ROM. 


non obscure significavit, cum non Templum tantum sivit 
dirui , sed et ipsam Legem in Triampho Romanorum pot- 
tari, Ait se Legis non ignaros alloqui, quia is mos 

erat Tudaeorum qui non in samma viverent egestate, li- 
beros suos a prima: aetate imbuere lectione et notitis 
Legis. 

“Ort ó vonuog vogue zoö dyHoonrov , Eegem 1 homini do- 
minari} lus potestetemgqúe in- eum habet, ut dominus in 
servos. Sic xvgeeverw habemns Luc, am 25, Legem 
ngovöronowiy (personam fingere] frequens Hebraeís. Vide 
cap. 7 Rabbini fsmaölis de Anima, Similia Esai, 1: 2, 
5: 14, Ter. 31: 165, Tob. 8: 8. Oe 

Eg boov yoövor bij} Qwamdiu Lex viele, quamdia ex- 
stincta non est. Lex enim abrogata mortua est, id est, 
vim obligandi non habet,. Idem est in domino ei nullam 
habeat haeredem: nam qui haeredem habet, in haerede 
vivit. Vide quae dicta libro II de Ture Belli ac Pacis 
oep. 9: | | 

H yag Sravboos 4 ruvij vö Cövr: drol BEderas vÔue, 

nam quae sub viro est mulier, viventi viro, alligata 
asé Logi] Exemplum aumit in Lege“ coniagiï. Ei uxor 
manet “devincta , manente coniugio, et per id Lege con- 
ingii, idque in usum mariti quem Lex unum ita respicit, 
ut eo exstincto etiam Lex quoad feminam exstinguatar. 
“Travdoog yvyij, id est, nupta: sic vertitur U'*n nan Nam. 
5: 29, et VI MN Prov, 6: 24 et 20, Loquitur sic et Si- 
rachides g: 10, AT 27. Zävrs avdgl, in usum viri vi- 
ventis. 
. ‘Ear de dreobarn ò dyijp, éi autem mortuus fuerit vir} 
Cui soli Lex illa operam dabat. Quod de morte hio 
dioit, idem de repudio dici potest, quod et ipsum mors 
est coniugii. 

Karsjoynrat orto TOÖ vópov TOÙ dyògós] Liberata est a 
Lege coniugië quae erat Lex viri, quia viro, ut dixi, 
consulebat: quanquam abesse potest illud rog aèpdgos; 
sicut abest in plarimis manascriptis. Karagyeïofas dm 
zoù vòuov est a Lege liberari, ut sequentia ostendant. 
quia qui a domino aliquo liberatur, ei mortuus est quo: 
dammodo. Vide supra 6: 2. Non multo aliter zazugyeïoda 
dro voö Xousoö dicitur Gal. 5: 4. Respondet dgyer e 

ij “a 


CAPUT Wit: 123 


xæruoyctobut Hebraeo quod est desinere, Sicht idem 
est euagrlay drodaves [peccatum mori] nobis quod nos 
cuæœoriæ [peccato], sie idem vópoy warapyeïadar nobis, 
aut noe dro zoö vógov. In illa locatione ius respicitur, 
in hac secundum ius agendi necessitas. Sic et Cicero 
voces commutat, ubi de pecunia debita, et de gratia 
debita agit. Vide Gelliam Ì. 4. Sel maluit Apostolus ca 
locutione uti, quae Iudaeos minus offenderet., 

3. “Aga ovv Lövros zoö dydods, igitur vivente viro} 
Ac proinde vivente etiain Lege illa maritali. 

Moryads yeorjuarioer, appellabitur adultera} Konuariber 
est appellari, quomodo et Graect scriptores saepe usur- 
pant, et Lucas Act. 11: 26. MoiyaMs, ra Prov. Jo: 20, 
Ezech. 16: 37, 23: 45, Os. 3: 1, Mal. 3: 5. 

'Edp péoysar drol Ergo, si fuerit cum alio viro} van 
Ver) Lev. Sa: 13. Sicut habere Chrysidem dicitur qui 
cum ea cubat, ita Aaberi mulier a viro sive esse viro. 
Nam esse alicui dicitur quod ab eo habetar. 

‘Ear Öë drodarn Ó arjo avrijs, devdtga èely cno vo 
vouOv, si autem mortuus fuerit vir eius, liberata est a 
Lege viri] Hio explicat quid sit Legem ei esse mortuam. 

Toö ps) eivas aùryv moiyalida]} Ita wt non sit adultera, 
non teneatur adulterië poenis. 

Tevouivyy dvòot. értoo, si fuerit eum alio viro] Sive 
per nuptias, sive aliter; nam etiamsi aliquid tale sine 
ir admittat, peocat: sed non in legem contra adulteras. 

se, dOedpol wov, zal vue, itaque fratres mei, 
ete vos] Etiam vos Tudaei. 

Foavœroibyre rö vouw, mortui estis Legi] Idem quod 

Ö vduos vuiy Edavarodij [Lex vobis mortua est] Nam in 
his figuratis locatioutbus ista reciprocantur, ut diximus 
Supra 2, Lege opus non habetis. 
dik zoö owuaros zoö Xousoù, per corpus Christi] Per 
corpus Christi, crucifixum scilicet. Nam Christi crux 
et mors inter caetera et hoc a Patre impetravit, ut Legis 
illius imperium tolleretur, Eph. 2: 15, 16, Col. a: 14. 
Hi loci in causa fuere, cur Pauli Epistolas non reciperet 
Ebion. | 

Ris zo. yevéaBar vas dvdol éréow, ut: itis viri alterius] 
Ecclesia sponsae comparatur 2 Cor. 11: 2, Eph. 5: 29. 

76 


TS dn vengön dyegdbvrs, qui es mortis resurresii) 
Qui factus ipse homo novus vitam etiam novam postalat 

“Iva zaqnopognoouer TH Oe}, ut fructus edamue Deo) 
Ut ex Christi sata foecundi edamus opera multo meliors 
quam faerant magnae partis hominum sub statu Legis 
Persequitur similitadinem. Nam et partus in matrimonio 
fructus dicuntur, Ps. 127: 3, Luc. 1: 42. 

5. ‘Ort yap Tmev dv vj oaqsl, cum enim essemus in 
carne) Pauci sub stata Legis erant srwevpazitol [spiritua- 
des], et qui tales erant non erant tales ex sola vi Legis 
Plerique vero erant gagxesol [carnales], nullam aut te- 
nuem spem habentes vitae alterius, ac proinde addict 
huic vitae, et huius vitae commodis ac volaptatibus, 
unde in tam magna materia facile nascitur peccatum. 

Ta nabsuata Tür duagtur) Cupiditates ad peccatum 
ducentes. Sic haec vox sumitar etiam Gal. 5: 24. 

Ta dut Toö vópov, quae per Legem erant) Deest parti- 
cipium. Chrysostomus supplet pasvòuera [quae appare- 
bant], aut yrogibópera (quae cognoscebantur]: recte, ex 
sequentibus. 

'Eryoyeïso dy zo pldecour nude, operabantur per membra 
nostra} 'EveoyeïaBau est deponens, ac poni solet etiam 
non expresso accusativo, ut cum dicitur srlgeg Òs’ yay 
ëveoyovulyn [fides quae per charitatem operatur}, Gal. 5: 6. 
Vide et 2 Cor. 1: 6, Eph. 3: ao, Col, 1: 29, 2 Thessa. 2: 7, 
lac. 5: 16. Deinde &/ pro per, more Hebraico. Dicil 
ergo cupiditates istas opus suum edidisse per humani cor 
poris partes internas et externas: de quibus supra 6: 13. 

Eis ròô xagrropogijsas tT Gardro, ut fructificarent morti 
Etiam mortem srpodooronmost [personam fingit) Paulw 
Cupiditates fructum, id est, pabulum morti praebent ip 
sum hominem. 

6, Nvvl dl zarnoysdnuer dito soö vopov, nunc auter 
soluti sumus a Lege] Repetit verbum quod in compare 
tionis parte priore posnerat Supra 2, 

"AnoBavórres èv À warerydpeda , mortui qua possideld 
mur] Alii codices habent erofarortos , cuias lectionis 
Origenes meminit. Quomodo et Chrysostomum — 
apparet ex eius interpretatione, ó deopos òs’ ov nazeryó 
Da èveroolg (vinculum quo detinebamur enervatum e 


Ch 


CAPUT VII 127 


Christas moriens interfccit Legem Mosis quar Iudaeos sibi 
alligetos habebat, sicat Lex coniugii ſeminam. Karéyo 
respondet Hebraeo WM qnod est possidere. 

“se Bouhevery ijuâs dp zarvórgre nvevgatog) Ut servia= 
mus, Deo scilicet, nopo spiritu, id est, Spiritu Christi, 
Hebraismus frequens , kauvòryr: mvevuartos [novitate spiri- 
tus] pro svevuart ward [novo spiritu}. Recte apiritum 
novum dixit, qui ante resurrectionem Christi datus non 
fuerat, Ioh. 7: 39. Vide et a Cor. 3: 6. 

Kal où rakawryrs yodpuaros, et non vetusta litera} 
Legem Mosis vocat literam wetustam. Literae vetustae 
solent evanescere , Hebr. 8: 13, Scriptum etiam Rheto- 
res saepe dicunt pro Zege: sic et supra 2: 27» 29, 2 Cor. 
3:6, 7. 

7. Ti ovv êooöper] Quid ergo est quod dicimus? ut 
4: 1, 6: 1. Recurrit enim ad calumniam alteram sibi 
obiectam, Legem causam esse peccati ac ob id malam. 

O vouos duaortia} Est pezorvgia (transnominatio}. Di- 
cimusne nos, ut illi calumniantur, Legem esse causam 
peccati ? 

Mij pévorro, absit) Longe a se reiieit, ut supra 3: 
6, 31, 6: 2) 15. 

—2* jv duagtlay on ëypoor el us Ba vouov , sed pec- 
catum non cognossem nisi per Legem] Id est, non ita 
exacte noesem. Dicuntar enim haec comparate. Vide 
supra 3: 20. 

Tijv ze ydg êmdvulay oùn Her ‚ nam conoupiscentiam 
nesciebam) Notandum est hoc loco ac deinceps Paulum 
in prima persona loqui, non quod de se agat, sed quod 
modestiae causa res odiosas sic exprimere malit, quod 
ipse dicit geraayyuaribeur [transfigurare) 1 Cor. 4: 6, 
Similia loquendi genera habes 1 Cor. 6: 12, 15, 10: 25, 
29, 3o, 13: 2, Gal. 2: 18. Chrysostomus ad 1 Cor. 12, 
"Ael ra poorixq Ernl zoö oiwelou srgooortov yupvabes [Semper 
de odiosis disserit sua persona). Hieronymus ad Danie- 
lem: Peccata populi, quia unus e populo est , enumerat 
Persona sua, quod et Apostolum in epistola ad Roma- 
nos facere legimus. Neque vero non et alibi talia occur- 
Funt, Scholiastes Horatii ad L. I. Epist, 8: Reprehendit 

Cel- 


228 IN EPIST. AD ROM. 


Celsum môrositatis et inconstantiae, ita tamen ut quae 
in eo carpit, in se transferat, quo reprehendat liberius. 
Sic in Arte Poetica : 
— Brevis esse laboro: 
Obscurus foo, == 
Rem: 

Descriptas servare vices operumque colores 

Cur ego sì nequeo ignoroque, Poeta salutor? 
Et: 

— Vitavi denique culpam, 

Non laudem meruê, —= | 
Scholiastes: Se autem ponit pro quovis alio, Sic et 
Lucianus Keovoe éuol [Saturnus mihi}. Similem positio- 
nem primae personae pro incerta habes apud Ambrosium 
de Officiis IT. 48, Apostolus autem hic sub prima per- 
sona describit Hebraeum genus quale fait dri zo svod 
[maxima ex parte], primum ante Legem, deinde post 
Legem. Oùx idee, nempe eivar dpagriay [esse peccatum), 
quod ex superiori subauditur. Ante Legem hominis ple- 
rique insontes se putabant, si absque vi ac furto aljenam 
ixorem aut rem ad se transduxissent. Hoc enim est 
quod Lex vocat concupiscere: puta videns aliquis ſri- 
gusculum nasci inter viraum et uxorem, fovet illud ac- 
cenditque, ut molestiarum impatiens maritus illam a s 
segreget: aut iuvenem luxuriosum pecania,instruit, rebut 
eius pignori acceptis, ut illo non solvente res eas sib 
nt commissas retineat, Haec multi non scelera esse pu 
tant, sed solertis ingenii commenta, Sic et in libidinun 
genere agnoscunt Hebraei multa fuisse improba qua 
nullis. poenis coërcebantur. Lactantius: Metus legui 
‚non scelera comprimebat, sed licentiam submovebat. Po 
terant enim leges delicta punire, conscientiam munir 
non poterant. Jtaque quae ante palam fiebant, clai 
fieri coeperunt« circumscribi etiam iura, 

Bi us ò vouog èheyer, On Èrudvusoerg , niei Lex dict 
ret, Non concupisces] “TORD No, Exod. 20: 14, mann x 
Deut. 5: 18; subaudi uxorem alterius, domum, servun 
boven, asinum., Lex igitur a Deo tam solemniter pr 


mulgata eflecit ne quis Israëlita dubitare posset quin tal 
d 


doli peccatig eccensendi essent. 'Barôomeiy est dswogsgeïy 
(fraudem facere). Vide Matth. 19: 18 et Marc, 10: 19, 
et hk a nobis dicta. 

8. *“Apoourry dd laBoösa 5 agria, dut zig dorodijg war. 
vgrdoero ër dgol, näaar dnvêvplar] ‘H dpagtla [peccatum} 
hig est peccandi consuetudo quae ante Legem fuerat, ea 
etiam post Legem dolos illos malos peperit. At quomodo? 
ëpogusjp Aapoïda dea zig Errohijs, id est, impunitatem 
nacta a praecepto; quia praecepto isti- nulla poena erat 
apposita , qualis erat apposita adulteriis et fartis, idea 
contemnebatur. Quod signum est eos qui istis malitiis 
indalgebant, ab illis aliis abstinuisse non honesti amore, 
sed poenae metus *Apoguijy pro impunitate etiam Demos- 
thenes ùsurpat: et dicitur, ut explicat Thucydidis Scho 
liastes, && 19 Óomoperös zis ooöberas [qua quis ad agendum 
Incitatus salyatur]. Sic et Gal, 5: 13 sumitur haec vox. 
Malti interpretes dpogpsjy exponunt occasionem , putantque 
idem hic dici quod vulgari proverbio, Nitimur in vetin 
um: cui convenit Senecae illud: Momicidae cum lege 
coeperunt , et idlis faoinus poena monstravit. Et Tacitiz 
Foenus agitare ‘et in usuras extendere ignotum: ideoque 
magis servabatur | quam si vetitum, esset, Quale quid et 
meol dooevonostlag [de Fenere masculg] habes apud Lam= 
pridium Severo. Haec sicut in quibusdam ita se habere 
nan mego, ita non ìtg cemmuniter eyeniant , qualia: sant 
ed quae respicit Paulus. Supra dictge interpretationi bene 
congruit quod dicit Maimonides Ductore dubitantium IIs 
41: Ab inolita peccandi gonsuetudine non posse hominem 
avelli nisi gravibus poenis. 

Kools rag vipou dpagrin verga, sine Lege enim pecca- 
tum mortuum erat]. Nexga, id est, vim non habet quam 
debet. Vide supra 6: 2. Sic fides vega quae hominem 
ed instifiam non perducit. Et hoc compárate dictams 
Minus enim peccatum conscientiam convellit ubi Lex Die 
vina non adest. 

g. 'Eyo de ELor yoois vÒu0v moed ; ego autem aliquan: 
dol sine Lege vivebam} Id est, aysos èyo [ille ego} ‚ ut 
dicit infra 25, ille nempe quem * ‘hoc pronomine ego 
significo: id est, genus Israeliticum vixit et ante Legem, 
in Aegypto scilicet, Vide Ezech, 16: 4, 25: a. 

VL, | El. 


130 IN EPIST. AD ROM, 


moon 81 rije Evsolijs, sed cum vendeset, mandatun) 
Data lTsraelitis Lege. 

‘H &pagria ëlnoer, peccatum revisit} Apertius quam 
ante convictam habuit conscientiam, magis patuit eius 
foeditas. Pato rectins legi &lyoer quam dyttnoev. 

Byeò dt drlBavor, ego autem mortuus eum} Homise 
plerique ìn vitiis suis moriebantar sine ulla spe vitae 
melioris, Hebr. 2: 15. a 

10. Kal eöpidy mor # èvroÂs) ij ela Lorp „et deprehensa 
est mihi Lex, guae erat ad vitain] Erant'praecepta Legis 
moralia pars eius: obedientiae quae Deo debetar; et co 
sensu vitam illam aeternam non dabant quidem, sed al 
eam ducebant. Vide quae diximus Matth; ig: 17. Eúct- 
On, deprehensa est ipso êventu, 

A0) Iltao ipta. 

Viꝙ Vtværovu, ad mortem] Sapple Zer ſfauære], e ventu 
kéilicet: quia nimirum ita inolnerat peccandi consnetud, 
ut maioribus egeret remédiis. 

1. SH yap duagria, nam peccatum] IHla consuetudo 
ber speciem quandam iuris ad ‘se traherdî res alienas. 

“*Apopuijy Aapodoa did Tijs ivtolæ] Impunitatom nacta 

per illud praeceptum, cuï'neque in Decalogo, neque alibi 
_ &llâ “ poena appósita est, ‚Vide quae ditimas ad Mad 
5: 30. 
“KEntdrnol ge, ‘dede me] Dicitur raetéptum id — 
cisse, oui occasionem dedit. hecepũ otùìries fuere sp 
impunitatis etiam pòst hanc vitam a Deo corisequekdae 
in ‘quo misere faflebantur, ut etn Ealluntor mul! 
Indaei. 

"Kal dt avrijs dniurcivis, et per Uit oecidit] Occasie 
nem ‘dedit cur homines non pervenirent ad veram daat 
tiam ‚ et consequenter ad vitam coelestéim: 

ra. ze Ö uéy vógog Äyog, icaguse Lex duider sancta 
* praecipit quod non rectum: sit tst quaedaim minr 
perfecta permittat. Obstruit os calumnize, ‚ de qua agel 
éoopörtt supra 7. 

“ij 'êvroÂn, et praceptum) Etiam und praccæptum 
Non 'tòncupibces. « 
Ayla] Sanctum est, id est, Dei volantsti congruen: 
Pa. 19: g et Pa, 119. 


I x 


…_ CAPUT VII. | 153 


Kol duiæcciæ] Nihil iniqui exigitv 

Kat — et bonum) Utile est omnibus per se, 

13. -Tò ovy dyedov èuol ybyove Bdvarog , ergone quod 
bonum est, mihi factum est mors] Id est, causa mortis ; 
eadem locatio quae supra. 

Mij yévoero} -Abeit ut causa mortte aeternae dicatur, 
Intellige causam per se; nam per accidens causae im- 
proprie cauêae dicuntur, cum occasiones quaedam sint 
potius, nec in id datae, sed arreptae. 

"Ala ij dpugrie, sed poccatum] Supple, fuit vere ae” 
per se causa mortis illius, 

AIvæ pavij ij duaorta, ita ut appareat ——8** fdem 
pesij quod oei , ut 2 Cor. 13: 7, supra 10, et ka 
est ita ut. Significatur enim eventuse 

Aa zoï dyaboö, per bonum) Construe cum pevij. Per 
Legem enim intelligitar quo eat peecatum. 

Mos sareoyaboniysy Gavaror) Addueens [mihi] mortem. 
Locutio similis ei quae supra 4: 16. Walperor et vòces 
similes amant iungi participiis quae Latini per infinitiva 
vertunt. Sic palverae wahovuien (apparet eam vocari] 
apud Thucydidem: palvouaet sroo8wuoduerog [apparet me 
alacrë animo esse} apud Demostherém :: palverar ovve- 
oazcg , palveras sroujoag (manifestum est eum intellezicte, 
fecisse] apud Plutarchum Numa: Quomodo vitam. aeter- 
fam sperare potest, qui norit se’ in eis manere que 
Deus tam severe vetat ? 

“Iva ylvyrar wal’ OreoBoÂijs —* 9 aaaerla] Eá ut 
Ainc summopere rea fiat illa peccandi consuetudo.: A- 
. Raptwhòs reunt sigdificat, KOM 1 Reg: 1: 21e Kad’ vrréoBo 
hap u6itatum ‘Paulo: ‘pro eximie, 1 Cor. 12: 31, 2 Cor. 
18, 4: 17, Gal. 1: 13, Idem est OregBaldóveas , ‚ob 
Tob. 5: 11. Non ‘potest excellentius rea peragiista con= 
suetudo , quam cam ostenditur nón allis tantum ad tem- 
pus nocere , sed etiam ei penes quetn est nocere aeternum. 

Aw zis dreodije, per Legem} Per quam convincitur 
Deo summopere displicere. 

ih. Oidaper yap dri ó vópos srvevuartinóg deur, scimus 
enim Legem esse spiritualem] Ostendit iam causam cur 
_ ex Lege aliud in homine consequatur, quam id quod per 
se Lex propositum habet, Alia, inquit, natura est Le- 

12 | gis; 


152 IN EPIST. AD ROM, 


gis: alia magnae partis hominum. Lex a Deo profects 
est, qui est spiritus purus nullisque malis affectibus ob- 
noxius, Ioh. 4: 24. Etiam de humana lege agens Aris- 
toteles Politicorum III, 6 ait. eum qui. legem praeficit 
rebus , Deum ipsum praeficere, quia lex sit àvev dgëBens 
voög (mens affectu vacua}. Legem in mente habitare 
ait Schemtob. 

"Ey dé aagssnóg eius, ego autom carnalis sum] Id est, 
maior pars ludaeoram affectibus abripitar qui ex carne 
oriuntur. Sic gaqmsxad dnsdvmlas [desideria carnalic) 
1 Petr. 2: 11. | 

Hereqagévos önò vije dpagtlas , venundatus peccato] Simi- 
les sunt Achabo de quo Elias id praedicat, 1 Reg. 2x: 20. 
Unde etiam discimus passivum hoc seerrgamérog habere vim 
reciproci, Nam ibi in Hebraeo est Hithpahel mew) yuom 
yn vendidisti te. ad male agendum: ubi in Graeco né 
soaaas moujear vO rovngoy, id est, tradidisti te: quae 
ipsa verba inde desumpta habes et 1 Macc. 1: 17. Lice 
bat iure Hebraeo semet in servitutem vendere, Quia vero 
ex venditigne sequitur traditio cum dominio, ideo ven 
ditionis nomen pro illis cónsequentibus usarpatar; etiam 
ubi venditio non intercessit. Sic Deus dicitur Israelitas 
ob peccata vendidisse inimicis, Deut. 3a: 30 et Jud, 2: 14, 
3: B, 4: 2. Sic et Esai, 5o: 1. Sic pari Aralatiaue Ae 
minem mancipatum witiis. dicunt Latini. Quod bic es 
vendere, infra dicitar eèyuahorlfer [captivum reddere] 
Servi enim fiunt duobus modis, venditione et belli jure 
effectus idem. 

15. 0 zag zaregrabopa:, ed ywelona , quad enim, ope 
ror, non intelligo} Id est, non approbes: nam sie W 
sumunt Hebraei Ps. 1: 6, Os. 8: 4, et Hellenistae. zipeo 
«yr, Sir. 18: 28, MAtth. 7: 23, ubi alia loca. attnlimms 
Talis est Medea apad Egripidem : 

Kal pardarea ui oïn doûr uildso zand 
Ovuos Òd ugelooop zr pdr Bovhevgdrov. 
[Et ipsa novi quanta nunc patrem. mala ; 
Sed vincit ira sanitatem pectoris,] 
Et apud Ovidium: 
‚— Video meliora probague » 
Deteriora sequor. 


CAPUT VII. 155 


Es [Laus in Tragoedia : 
Alanbtyv oudir zón dE w ov où voubererg 

Pvc» ð Epovro u ij prog Pralbevas. 

[Nihil est eorum quae mones, quod me latet: 

Scio: sentientem recta, natura abripit.] 
Qaae Graeca loca ad hanc rem adduacit Clemens Stromae 
tum II, Plutarchus corrigens illud ex Tragoedia Atreo, 

At at vd Kn Fetor dyOpwroug zaròr, 

“Oray ve eldij t° dyador, yoïfvar dé wf. 

[Prok dolor! ut illud coelitus missum est malum, 

Cum quis videt meliora, nec sequitur tamen.} 
ait: Onouddes mevoör wal &Àoyoy wal oiktpor, eldóra zo BlÂ= 
voy, Oro voù gelgovoe vn dxgaolag zal pakaxlas Äyectas 
(mo vero ferinùm et ratione carens et miserabile, cum 
meliora noris ad peiora abripi per mollitiem atque in- 
continentiam). Recte ait, &£ axpaotas. Malto enim plures 
sunt degareig quam dxòÂagoe (petulantes): Et describun- 
tur hic homines ex maiore sui parte. Vide quae diximus 
ad Matth. 13: g. In koo loco yeswoneer quod in illis quae 
attulimus wardcren, un AchyOlbvar, eidévar , yvougs Eye. 
Plautus Trinammo : 

Soibam ut esse me deceret , facere non quibam 
miser, | 

OV yag 8 Blo, voöro srodaow, non enim quod vellem, hoe 
facio] Olkco recte vertas potentialiter , quod vellem, se- 
cundum ea quae diximus ad Matth. 26: 39; quanquam et 
ín Indicativo sumi potest, dum noris non agi hic de 
certa constitutione decretoque voluntatis, sed de, levi 
desiderio. Agunt els zo SeÂyrtexor [in voluntatem] et mens 
et carnales affectus, sed hi, ut propiores sg GeÂnsud, 
agunt validins, at mens languidius, nisi magnis adiuta 
praesidiis. Arrianus Epicteteorum secundo locum habet 
huic similem: ‘'Erel yap ó duapsdvwor où éh duagravsr, 
ada waropddoer „ dijkoy Or: O uéy Hédes où wout, wal 8 pij 
Hélee noet [Quandoquidem qui peccat, mavult recte fa- 
Cere quam delinquere, perspicuum est eum quod velit 
non facere, et quae non velit facere}. 

“AAN 3 mroö, zoùro nouw, sed quod odi, stud Facio] 
Intellige weoö, sicut modo @&éÂo de motu quodam subita- 
neo et facile evanescentes 

13 16. 


136 IN EPIST. AD ROM, 
“26. El 8è 8 od Oédo, voïso sow} Quandoguidem ea 


facio quae facere nollem,. 

Eúppyue ze vópeg Öre wahog, assentior Legem esse bo- 
nam) Ut illi de quibus Satyricus ; 

Virtutem videant intabescantque relicta, 
Euupyus est assentior, etiam Sophocli et Euripidi, Tum 
vero Hebraeis dicere est cogitare. 

17. Novi Òë on êss êyw sarepyabopes adsó] Nunc ergo, 
id est, post Legem datam, non ampliue homo, totus sci- 
licet, male agit. Est enim aliquid in homine quod re- 
pugnat; quod quid sit iam explicabit, 

"AIN sf olnoöaa èy brol djuagria, sed quod habitat in 
me peocatum] JInolita illa pridem peccandi consuetudo, 
quam et naturam dici ex Eveno et aliis ostendimus lib. Il 
de lure Belli ac Pacis 12. 26. Bene autem huic consaer 
tudini additar verbum oixely, ut et infra 18: 20, Non 
divertit apud illus nequitia, sed habitat, ut Senecam 
imitemur, Sed contra in emundatis habitat Spiritus 
Sanctus , Rom, 8; 9, 1 Cor. 3: 16. 

18. Oda yag Ôrs ox oinel dy dual (vovvésuw êv sj oaqsi 
gov) dyaddy, scio enim non habitare in me (hoc est, in 
carne mea) bonum} Homo cum nominatur, modo totus 
intelligitur, modo xar& evvendoyijs [per complesionem) 
tribuitur id nomen partibus. Sic quod hic dixit, in me, 
interpretatur de carne et effectibue ex carne orientibus 
In his vix quicquam erat boni, quanquam in mente eral 
aligua boni coguitio, ut iam amplius dicet. At in Chris- 
tienis , quales plerique erant primis illis temporibus, ips 
etiam affectus erant correcti per Fidem ac Spiritum, ef 
. gorpus ipsum habitaculym erat Spiritus Sancti 1 Cor 
6: 19, non: minus quam olim Templam erat Maiestati 
Divinae habitgculum, Recte dikimus aagxa etiam affectu 
jnolndere : imo saepe pro illis solis sumitar, ut 12 Cor. 5: 5 
‘Tertullianus libro de Pudicitia huno locum sic explicat 
Nam atai habitare bonum in carne sua negavit , sed se 
oundum Legem literae in qua fuit: secundum autem Le 
gem Spiritus, cui nos annsctit, liberat ab infirmitat 
carnis ; Lex enim, inguit, Spiritus vitae manumisit t 
a Lege delingtentiuc ek mortis. 

To rog Pele zagaserat uu, vÒ Òë warcoydkeadue t 
' . va 


CAPUT VI 156 


saloy ody eúploxo, nam velle adiacet miki, perficare au 
tem bonum non invenio} In Mannscripto pro ovy evgloxen 
est où , nempe, ragaxsstar , donge a me abest bane agen 
di vis. 

19e Qd pag, 8 Olds, rod dyabör, did’ Ö of OAM za 
xòy, soöro ngdoom, non enim quod volo bonum, hoo fas 
cio, sed quod nolo malum, hoc ago] Plane Iudaeo eum 
sermonem tribuit quem Pagano Lactantias IV, 24: Jolo 
equidem non peccare, sed vincor. JIndutus enim sum 
carne fragili et imbecilla: haee est quae oconcupiscit , 
quae irascitur , quae dolet, quae mori timet, Itaque 
ducor incertus, et pecco non quia volo, sed quia cogor, 
Sentio me et ipse peocare, sed necassitae fragilitatis ime 
pellit, cui repugnare non possum. Et quid mirum, illos 
talia vela obtendisse vitiis suis, quum hoc ipso sermone, 
tanquam Paulus de se iam correcto, iam Apostolo loque- 
retur, multi utantar nomine Christiani: nec id haias 
tantum est saeculi, sed et aliorum, ex quo labascere 
coepit prima illa puritas. Apparet id ex vita Androniei 
apud Nicetam Choniaten. Verum id mirari non dehemus, 
cum et Apostolorum aetate fuerint qui in suam perniciems 
verba Pauli haec et similia detorquerent a Petr. 3: 16. 
Deo laus sit quod optimi, id est, trium primorum saer 
culorum Christiani hunc looum sic ut oportet intellexee 
rint, dictante illo Spiritu per quem vita ipsorum regee 
batar, 

20. KÌ dE D od GéÀo dyoo ToÜro nord, oun Ere êyoù waregs 
yabopau adro, dÀN sj oìkoùüsa èv duol auagsia, si autem 
quod nolo, illud facio, iam non ego operor illud, sad 
quod habitat in me peccatum] Repetit quod dixerat 17» 
sed addit zrdousy [copulationem) ‚ êyo bia sumto, senen 
diverso. Homo est qui consentit peccato, sed non om- 
nes partes’ hominis, mente diversum dictante, quod cul- 
pam auget. 

aL. Eögloro Ega vòr vógor zj Oélorr: duol rouiy sò nahòr, 
Örs duol rò xaxòy mragdseera, experior igitur hanc Legem, 
volenti mihi facere bonum malum adiacere) Bögloxo hie 
est experior, quod mox Alie [video] dicet, more He- 
braeoram, qui sensus omnes, etiam interiores ‚ videndi 
vocabulo appellant. Experior, inquit, stiam Legem die 

14 ver⸗ 


436 IN EPIST. AD ROM, 


wersam a Dei Leze. Quae illa Lex? Quod guanguam 
opto bene agere, malum tamen mini est propius. Unde 
hoc? Ex carne: non quad caro quemvis cogat peccaro, 
sed quod consuetudine peccândi, ut iam dicit, multum 
petrocinetur : caro omnia amat quae se delectant. Malta 
autem eius generis haberi sine peccato non possunt: ideo 
peccandi consuetudini favet cara quae intra nos est, cum 
Lex Dei exterius tantum sonet. 

22. Zvrydopac vig TE vógp To Oeoö, gaudeo enim Le- 
ge Divina) rrunb “nam, Nam ntt per ovp@éÂo vertitur Deut. 
13: 8, Hoe est quod modo dixit, oiupryus TÔ vóup Özt za 
àós [assentior Legem esse bonam). Est gevorvuia [trans 
nominativ], nam proprie mentis est approbare, non gan 
dere: sed solent causis tribui proximorum effectuum no- 
mina, 

Kara röv Èowo ÄrOgwror, secundum intertorem hominem) 
Non idem est ô ëom &yOqoros et Ó warròs [novus], nec 
idem ó 20 [exterior) et ó snadaiós [vetus]. Vetus et no- 
vus homo nomine Subiecti significant eius qualitates. At 
eum dicitur ó èow et ó êEo äyBporog, nomen totins per 
Güvendoyijs [complexionem] datur partibus. Semper in ho- 
mine sunt Aomo interior et exterior, id est, mens et 
corpus eum suis affectibus, At ubi est novus homo, ibi 
wetus esse desiit. Qui hic ô ë5a &yOgoonog, is est, Ó xpvrt- 
sos vie waqdias ErOgonos (absconditus cordis homo] 1 
Petr. 5: 4; ò ävOganos ó èp Endsov zij wvyij sarouör [ho- 
mo qui in cuiueque animo habitat] Philoni libro Peiorem 
meliori insidiari, ubi et eum esse ait qui dpaväs späg 
ërdoter éléyges [ocoulie nos intus redarguit). At libro 
de’ Agricultura eundem vooat zor syeudva dy@gwonov [prin- 
eipem hominem], additque &s@gornoo dl ó èv Enden juöv 
zie äw en nrdajv Ó voos (homo autem qui èn unoquoquo 
nostrúm est, quis sit, niei mens 2] At libro rregì zis eig 
sroonaidevuara avvódov [de Congressu quaerendae erudi- 
tionis gratia], dicit Deum a nobis landari debere etiam 
érl TB v8, òo wvgloog ÄpOgeonde duw èy dyOgorrtp , ngelsroor 
êv yelgovt [ob mentem, quae proprie homo est in homine, 
potiar in deteriore). Hierocles, 

— 0O wij d dpujoet 
[emee (Gui fe non lagserit ipsum) 
in 


en | 


CAPUT VII. 157 


in Aureo illo carmine interpretans , ait illad ae poni za 
3& roũ Örveos deOprtov zal zij Aoysnijs ovolag [de ea, qui 
vere est homo, et ratione praedita substantia}: et alibi 
dicitur ei Ó àvôgooros, uy Aoyexj, mera ovupvoùs Ovy- 
zoû oparos (homo, animus ratione praeditus, cum ag- 
nato mortali corpore]. \ta enim ibi legendam: nimirum 
Pythagoricis mens sola homo est, caetera non partes, 
sed instramenta hominis, At Paulus cum vulgo loquitur. 
Nam et Plautus talutem dixit interioris hominis. Tertul- 
lianus de Resurrectione: Zéa vocabulum , homo, conso- 
ciatarum substantiarum duarum quodammodo fibula est, 
sub quo wvocabulo non possunt esse nisi cohaerentes, 
Porro Apostolus interiorem hominem, non tam animam 
quam mentem atque animum intelligi mavult, id est, 
non substantiam ipsam, sed substantiae saporem. 

23. BÀéno dë Eregoy vouov èy Tod uiheot mov, video au- 
tem aliam Legem in membris meis] Sic vocat carnis ap- 
petitus validos, [cogitatio malitiae) Hebraeis. 

’Avyrisgarevöuevor TS vóup TOö voóg mov, repugnantem 
Legi mentis meae} Multum amat voces easdem Paulus 
variis sensibus ponere. Est illi Lex Dei sive Mosis: 
est mentis, id est, indieium de honestis et tarpibus: est 
Lex membrorum, ìd est, appetitus carni continentes: est 
‚ Lex peocati , id est, ipsa peccandi consuetudo. Sic égag- 
viay, Bdyaroy, Öukouoddtac alio atque alio significatu ha- 
buimus. Mens honesta approbat, caro dulcia, sive illa 
honesta sint sive non: unde fit ut saepe caro ratione non 
edomita , menti adversetur , quod hic dicit dyzugoareveotar 
tralatione ducta a militia, unde et dwooysoy modo deduxe- 
rat, Norant antem Hebraei omnia bella cum Cananaeis 
eorumque vicinis gesta huius belli interni gerere imagi- 
nem. Nógoy zoö voos dixit et Porphyrius sregd drroyijs 
[de Abstinentia) lib. I. 

Kal atyuakortborrd pe èy zö vóuop tijs duagrlas TÔ Övre 
ds voi uldeot mov, et capientem me Lege peccati quae est 
in membris meis] "Ey Tö vopo male hic scribitur, cum 
Vibri correctiores habeant rg soup. Hoc ait: Vehe- 
mentia affectuum ex carne orientium favens consuetu= 
Wini peccandi, eidem consuetudini subiiciebat Tudaeos 
plerosqye. Continuat translationem a bello desumptam. 


14 Nam 


138 IN EPIST: AD ROM. 


Nam qui belli Lege capitur, ís capientis servus fit, ut 
diximus libro II de Ture Belli ac Pacis cap. 7. Est ea 
de re Mosis Lex Deut. 20: 4. Ponit autem etiam consue- 
tudinem peccandì in membris, quia per omnes partes 
corporis exercetur. Vide supra 6: 13, 19. Eadem simi- 
Litudine utitur Simplicias ad Epictetum: “_ddoyos doebu 
zov Aóyov zuvoaaa (rovrésur sjuês zous kar aùròy ovouui- 
vouo) zal aiygalaotov hapoösa [!iatione carens appetitus ubi 
rationem commovit (id est, nos, qui ea sumus id quod 
sumus) et captivam duzit]. Paulus autem duo eomponit 
paria, Zegi Dei adest mens. Legi peccati adest caro. 
24. Toakairogos éyò àyOpros, miser ego homo} Addit 
exclamationem sive zadariopoy [miseriae exaggerationem) 
homini tali, qualem descripserat, convenientem. Vere 


enim miser est quem animi sui cogitationes verberant 


quotidie atque dilaniant. T'ahalrogog, MV. 


Tis ue Ôvoerart, quis me liberábit) Lex enim id non | 


potest. AÁliunde ergo quaerenda libertas. 


‘Ex zoö owouartos zToö Gayarou zovrov, corpore mortis 
huius] Sùua Gavatrov vocat non corpus mortale, sed pe- 


zapogixös [per translationem)] corpus vitiosum , quod d- 
gagtlay (peccatum] dixit supra 6: 6, quod hic ob effec- 
tum dicitur döua Savarov quia eì mancipatis adimit spem 
vitae aeternae, Genitivi Hebraeis et eos imitantibus Hel- 
lenistis saepe sunt pro Adiectivis, ut hic corpus mortis, 
id est, mortiferum: odor mortis, id est, odort lethalis: 
arbor vitae, id est, vivifica. 

25. Evyagusö z8 Oe da “Iyaoö Xqesoö Toö Kugplov juör, 
gratias ago Deo per Tesum Chrietum Dominum nostrum) 
Haec plane per zagerijngy [interpositionem] legenda, 
qua omissa caetera cum sequentibus cahaerent. Illam an- 
tem sragerdijugy interposuit Apostolus , sicut et aliam su- 
pra 3:6, ad ansam praecidendam male verba sua capien- 
tibus, quasi dicat: Ego quidem haec in prima persona 
per modestiam quandam elocutus sum; at revera si sine 
Agura mihi de memet ipso loquendum sit, non is ego sum 
qui tales laniatus sentiam, cum Deus me per Jesum 
Christum, id est, per Euangelium et Spiritum eius, ab 
ësto corpore peccati liberarit, unde et Patri ut summae 
causae, et Christa ut causae subordinatae gratiae ago. 

Ita 


CAPUT Vil 239 


Ita recte hunc locum explicavit Origenes, quem Ambro= 
sias et Veteres alii sequuntur, Gratiarum actionem pari- 
hus expressam verbis habuimus supra 1: 8, 

Ada ovv adrò; dy, igitur ille ego] Non ipse ego, sed 
ille ego, id est, is homo quem aub primae personae Pro- 
nomine descripsi. Sic in tabula cognationum, ó vroba- 
zixog [is de quo agitur ] ab aliis vocatur ego, 

Tò uêy pot dovdevwo vóup Beoö, mente servio Legi Dei} 
Servire illum dicit Zegi Dei, quia eam bonam fateri co- 
gitar, je 

Tij 8 aaonl , vóuw duagrlag, carne autem Legi peccati] 
Quia caro sive corpus consuetndini minjsterium praebet, 
eiusque dictata exsequitur. Caro proprie est pars corpo- 
ris, sed saepissime pro eorpore sumitur, ut videbis, ai 
conferas Lev. 16: 27 cum Febr. 13: 11. Et sic quidam 
Veteres commemorantes institntionem Eucharistiae, aiunt 
Christum dixisse, Haec est caro mea, 


CAPUT VIII, 


1e Oddir dga vv nardrgiua, nihil ergo nunc damna- 
tionis) Repetit sermogem quem reliquerat fine, ut nunc 
ista leguntur, capitis sexti: namque ibi dixerat vitam ae- 
ternam illis certo esse repositam qui secundum Enange- 
um vitam suam instituunt. Hic statim occurrebat ob- 
iectio, atqui multi Christianorum Legem Mosis non ob- 
servant: non sunt Pi U (Proselyti]. Respondet jam 
Paulus , tantum abesse ut ob id damnationi Divinae gub- 
jaceant, ut ne ludaei quidem Lege Mosis amplius tene- 
antur , si moda bona sua intelligant et ex praescripto 
Christi vivant. Karaxgsga hic, ut et supra 5: 16, est 
idem quod mors, 6: 23, nempe aeterna, 

Tos êr Koud 'Inooö wij kara oagua mreqerazoïow , dÂÂd 
sara mvejua, iis qui per Christum desum non secun- 
dum carnem ambulant, sed secundum spiritum) lis qui 
per Iesum Christum sive per Euangelium eousque per 
ducti sunt, ut non ‘eant quo caruis affectus rapiunt sine 
discrimine, sed Spiritgm sanctum adepti etus motibua 
constanter obsequantur. | 

3. 


140 IN EPIST, 'AD ROM. 


2 O yag vópos Toö srvevparos, Lex enim epiritut] 
Tanto perfectior Lege meutis, quantum nova creatio su- 
perat veterem: tanto etiam perfectior Lege Mosis, quan- 
tum Lex solida praestat umbris. 

Tijs Goois èr Xousd 'Tyooö, vitae per Christum Tesum) 
Tijs Goois, id est, Eooorrorod (vivificantis) illius, inquam, 
Spiritus qui ad vitam aeternam ducit quam Christus da- 
turus est. 

HlevOégwol pe dro Tod vouov vijg duagrias wal Toö da- 
varov, liberavit me a Lege peccati et mortis] Liberavit 

‘me (id est, quemvie vere Christianum; iam enim primam 
personam alio sensu usurpat) primum a poccandi con- 
euetudino, deinde etiam a morte aeterna, quae consue- 
tudinem illam necessario sequitur. Nam peccafs voce hic 
non veniunt nisi za srgoauger« (arbitraria}, ut explicat 
Clemens Strom. II, Sic duagvaver etiam in -Tohannis 
Epistola sumitar. 

3. Tò yag aÖúvaroy voù vóuov, dy ùd H0dEver Bia rijs 
caoxòs , nam quod impossibile erat Logi, quia minus po- 
tuit per carnem] Hoc refertur non ad nomen aliquod, 
sed ad totum complexam quod sequitur, qualem con- 
structiónem et modo habuimus 7: 21. Hoe enim dieit, 
id quod Christus praestitit, nequêsse Legem Mosis prae- 
stare, quia caro, ìid est, carnales Tudaeorum affectus 
wires eiut retuderant. Vide Act. 13: 3g et Hebr. g: 15. 
To yag dÖuvaroy zoö vogov, bene transtulit Latinus, nam 
quod impossibile erat Legi. Casus enim possessivns ta- 
libus adiectivis additus idem valet quod dativus: sicut 
idem ‘est malum hominis et malum komini. “Hoôévu, 
minus potuit, excidit, bwa. Pari sensu zo daôerds tis 
ërrohijs (infirmitas mandati] dicitur Hebr. 7: 18. ‘Ey 4 
hic valet quia, more Hebraico. 

O eos vor tœvuroũ viór népwag, Deus Filium suum mit- 
tens] Nempe in mundum. Mittere autem Deus dicitar 
ubi mandata dat, ut diximus ad Ioh. 14: 34. Vide et 
Ier. 1: 7e | 

‘Er Öpowar: oagnòs duaprtas, in similitudinem carnis 
peccatij Id est, ut tractaretur sic quomodo nocentes 
tractari solent, Esai. 53: 12, Marc, 15: 28, Phil. 2: 8. 

Kat meet dpapriag) Propter peccata: idem enim est 

| quod 


CAPUT Virit. >. 143 


quod 8e ta stagenvoduara ſpropter delicta}, tupra A: 25. 
Sic seed auaoriy (pro peccatis] 1 Cor. 16: 3 et Gal. 1: 4, 
et ita recte haec verba âccepit Syrus. 

Karéxoevs rijj cuæoriuv de rij ooqgul) Per carnem suam , 
scilicet morti traditam, inserfecië peoeatum. Nam mara 
sqtverr [damngre] dicitur pro interficere, sicut zatadpwoe 
pro morte , quia damnati interfiei solent: interfecit vero, 
id est, interficiendi nobis vires praestitit. Jnterficere est 
efficientiamn adimere. Ita est hic gezahppes (transsump 
tio], sive ſigurarum maultiplicatjo, Vide quae supra 4: 25. 
Est autem argute dictum. Ipse qui damnatus pecaato vi- 
debatur , damnavit peecatum. 

he “Iya tò Örsatepa toö sópov. niygordij dr sui, ut ius 
tificatio Legis impleretur in nobis} Ut nos praestaremus 
omnia quae in Lege Mosis per ae honesta sunt, quae di- 
cantur GOPYD, sicut ea quae aunt addita vocantur DPM 
dyzohal, ubi distincte loquuntur Hebraei. Praestant au- 
tem qui vere sunt Christiani illa quae in Lege Mosis ho- 
nesta sunt, et in illis maiora, ut diximus supra 3: 31, 
non quia Moses iussit, sed quia Christus, qui et vires 
dedit, 

Tois uij zark dga reegerzazoïjaup ‚ did zard nveÜua , 
qui non secundum carnem ambulamus, sed secundum 
spiritum] Repetit quod dixerat supra 1, ut ostendat se 
agere de Christianis re et nomine, quales pleriqae erant 
qui Christianismum profitebantur ezucis, tempore. 

5. Ot yap wara oagxa ûrzee] Hi qui possidentur a car- 
nie affectibus, quae radjuara [passiones] dixit. supna. 
Sic: wereideodor [(idololatriae deditem) urbem in, Actis, ha-, 
buimus, 

Ta zis vam òùar , quae carnis sunt student] 
Dooveiy et pgdrypa Paulo non ad intellectum, sed ad stu= 
diam solet referri. . Vide quae diximus ad Matth. 16: 23, 
Solent animi constitutionem actiones frequenter. veg, 
Vide quae ad Matth, 7: 18. | 

Oi 88 zxaro wepe) Qui possidentur a Dei Spirisu au 
nuno non nisi per Christum contigit. , ° 

Ta zoù nvevuaros, quae sunt Spiritus} Id est, studans 
rebus sanctis, gualis est ille Spiritus. 


6. Tò yag georga ijs aaonds Pararoc] Hic rationem 
red- 


242 IN EPIST. AD ROM. 


reddit cur supra dixerit etiam a morte se kiberstani , quid 
studium illud carnis affectibus per omnia obsequendi ad 
mortem eamque aeternam ducat, Vide supra 6: ar, 7: 
20, 11) 24. Döyyua hic idem quod W° Gen. 6: 5, 
Morters hic dicit pro cauea mortis, ut supra 7: 15. 

Tò Òd poórnua te nvetparog, boor) mal slopvn, studium 
autom Spiritus, vita et pas) Id est, causa est vitae ae 
felicitatis qaam-Hebraei paoie nomine’ > eppelldnt. Vide 
supra # 10, 

7. ‘Awr zò godine tijs oapxog Ld ad ee toy Oer, quo- 
niam stüdium carnis inimicitia eet cum Den] Eet inimi- 
citia cum Deo, id est, ita se gerit , sicut solent inimici- 
Causèe nomen pro effeotu. Vide Fac. 414: 

Tq; yag vöup Tot Osdd odf Onoreooetae, Legi enim Di- 
vinae non subiieitur] Fertur qua lubet, non qua monstrat 
Dei Lex. Non male huc, sed sensu eminentiore epe 
aued dixit Agathon: 

— IIgòg zò zergayogdor d°dAor, 
à jv ddorijp ‚ inidunia⸗ ‚ Auniyy , podor 
—— pe zal payne moÂkijg ber. 
Oözor ydg , ovtor xal did orhdygvor ao 
en Moogoöor zal zuiden deOgeiror skag. 
Senn [(— Hos in quadriiuges, 
"_… _Metum , dolorem, eupiditatem, geudia ; 
Meditatione maxima et pugna est opus} 
Hi namgque sunt , hi nostra qui sub viscera 
Intrant, et imo corde qui fluctus cient.] 

“Oddi rop dvvara:, nec ‘enim potest) Lex enim definitut 
est aliquíd. Cupidítates infinitae. Similia loguendt ge- 
nera habes 1 Cor. 2: 14, 1 Ioh. 3: 9. 
| 6. Ot 88 Er oagsl Öpves, Oee dolor 0} Bóvaerat , qui 
aütém in carne aunt, Deo placere nòn peseunt} Qui to- 
les sunt, quales descripsi ‚ Deo placere nor rhagis pos 
emt; quam Regi sabditi rebelles. Quomodo ergo Deus 
illis daret summum munus, id est, felieitatem aeternam? 
9. Pacis Öl ods dd én okgel, dÂN èp nvewgar:, vOs 
autem in carne non ‘estis, sed in spiritu} Christianos 
tai Iudaeos quam alienigenas alloquitar. Quod modo 
dixit sarà odgua et nard nweïpa, une dixit èr aaps) wal 
êr nvevuars, sicut èyOeoy dicunt Graeci eum qui a Deo 

pos 


CAPUY Vint. 143 


bpossldeiur. Similitudo sumpta ab iis qui tustodibus un- 
dique sepiuntor et in eorum sunt potestate, 

Eirep nveöua OGeoù olzet dy vain vsi tamen Spiritus Det 
habitat in vobis] Est et hic effectus pro causa: valt enim 
dicere: Si tamen ita fidem imbibistie et antmo mundati 
estis , ut dipnetur in vobis habitare aura illa coelestis. 

Ei dé zis mweöpa Kprgoö ouw Èyet, së quis autern Spiri- 
bum Christi non habet] Recte sryeöma Xougoö dixit quod 
modo mveïpa Oedì, quia post Enangelii patefactionent Spie 
ritus ille non datar risi per Christum, Toh. 14: 16, 19, 265 
et habere sic dicit;, “sicut ‘domus dicitur habere dominum. 

Oin'ëger aÔroö, non est eius] Nondum plene Christi ést: 
Nam credere et baptizatum: esse non sufficit. 

10. Eid %orsog èr diy, $ü auteim Christus in vobie 
est) Hic èp aliter quam supra sumitar. In vobis, tän- 
Glam in templo suo, riempe per Spiritum, quï ariæti 
vicarius Tertulliano dicitur. 

Tò uèv dua vergr Öt duagtiey, corpus quidem mor- 
tuum eet propter peccatum] Diximus supra corpus et car- 
nem Hebraeïs promiscue sumi. Carnem pro affectibus 
carni congruentibus saepe habuimus. Ita et hic ponitur 
corpus quod in: Chriëfranis dicitur esse mortuum, id ést, 
exutum pristina ite quidvis agendi libertate, proptor pec- 
câtum, id est, ád vitandum percatum, sicat dicitur alie 
Guis fugere propier hkostes. 

To dè nwe Tej, Spiritus vero’, vite] Et hie MEE 
ovvula ——eS— ‚ pro causa vitae. Sicut mors, 
id est, mortis causa, Supra 7: 13. 

det ———— propter iuſtitiam] Quia operatur in 
nobis institiam non humanam sed’ Divinam, quae. justitie 
non obbeure hic dieitur causa ‘vitae aeternae. 

ER El 88 To — roõ douvro ‘Tnooör én venae 
e mortuis, kiabètát in vobis] Sprritús Dei Patrië et ‘Chtis- 
ti, nt iam diximus. Hic vero Spiritus Patris dicitur, 
quia inde prima'efus origo est; ) ‘neque simpliciter dixit 
Patris, sed cúiefogio maxime'ad tem pertinente, eius 
qui suseitavit Chriktum e mortuiti 

0 èyelpag zòv Xouzor* én vergr, qui suscitavit’ Chris- 
tum e mortuis) Idem ille Pater, cui ut principi causae 

tri- 








14 IN EPIST. AD ROM. 


tribui solet Christi resurrectio, Act. 5 15, 4: 10, 5: 80, 
13: 37, supra 4: 4, 1 Cor. 6: 14 et alibi, 

Zeoorsousfoer val za Öezra ompara vw, vivifkcabit el 
mortalia corpora vestra) Idem est Gooorvorgoes quod dyeqe, 
miv. Hoc sensu verbum hoc habes Ioh. 5: 21. Est et an- 
pra 4: 17, 1 Cor. 165 22, Gal. 3: a1: 

Aut soö dvormoörtog adroö nvelparog dr dpi, per Spie 
ritum eius habitantem in vobis] Non paulo melior est 
lectio altera: dea zo évoumoûr aùroö nveïma êv dpis, quo- 
modo legere Syrus, Latinus, Origenes, Chrysostomus, 
Oecumenius , et alii, Sicut Christum, quia in se habuit 
naturam illam Divinam quae lohanni Aoyog vocatur , aliis 
etiam Spiritus, unt diximus ad Marc. 2 8, ob id ipsum 
aequum non fuit manere in morte, sed eum resuscitari 
oportuit, ut clare dicunt Paulus supra 1: 4, Petrus 1 Ep. 
3: 18, et Scriptor ad Hebr. 9: 14, ita etiam non patitur 
Deus in morte manere eos quibus dedit Spiritum suum. 
Neque enim dat eum ut auferat: sed dat ut arrhabonem, 
id est, partem pretii, ut fidem faciät ipsum etiam pre- 
tium, id est, vitam aeternam secuturam, a Cor. 1: 22, 
6::5, Epb. 1: Me 

12 “Mea ob, döehpot , dpeidéza à Toner, où zj oaqel, 
soö nara odoxa bijv, ergo, fratres, debitorae sumus noù 
carni, ut secundum carnem vivamus] Snbauditur ex ra- 
tione oppositi ‚ et ex iis quae sequantur, dÀÀa sryevpars 
zoü Hark sveüua [sed Spirituê ut secundum Spiritum) 

_ …Quisquis magna dedit, voluit sibi magna rependì, 
Deus Spiritum suum dedit, ut eo htamur. Clemens Strom. 
II: Tô eihnpora rjv àpeauw TÔv dpaprur olm &r duagri- 
veen 0. [Eum qui peccatorum accepit remissionem am 
plius peccare pon oportat. Aliter qui faciant ii dicuntu 
Spiritum, sanctum dolore afficere ; Eph. 4: 30, imo e 
axstingnere, 1 Thess. 5: 19. Cum cura haberi vult tan 
magnys hospes, aliogui valedicit hospitias _ 

„13. Eĩ yap, sara odgna Lijre, méÂdeze droOsijonen , s | 
enim secundum carnam vizeritia, moriemini} Nempe sin 
spe, vitae melioris, quam qui habent dormire potias quar 
mori videntur. Deus summum bonum nou dat sua pra 
eepta spernentibus. 


Ei dè meevpars vas meses roõ oaöpatos Savaroëre, 
V 


CAPUT VII. 145 


vero Spiritu facta earnie interfsceritis} Est et kic ue= 
toyvute [transnominatio}. Nam sgaleg dixit cum vel- 
let intelligi zaôsjmara sal vas énudvuias [affectus et cupi- 
ditates], ut Gal. 5: 24, aut zo geeryua sijs cagxòs (stu- 
dium carnis], ut supra, ex quibus oriuntur af srgetfeug. 
Sicut autem Govorroreiy Hellenistis saepe est in vita con- 
servare , Neh. g: 6, Ps, 71t ao, Ecol. 7: 1a, ita et Oara- 
zeûy , in morte retinere, Sunt enim iam interfectae cupi- 
ditates malae priusquam in cor intret Spiritus Sanctus. 
Vide supra 6: 6. 

ijoeade, vivetis} Vita plane felice, quae aeterna vita 
dicitur. 

14. “Odos yap srvevuar: Oeoù Kyovzas, quicungque enim 
Spiritu Dei aguntur] Aguntur, id est, animantur sicut 
apud Virgilium : 

Mens agitat molem. — 
Sic et Gal. 5: 18. De iis agit qui in corde habent Legen 
Dei, de quibus vaticinatur Esaias 51: 7. 

Oùrol cia wiel Oca, hé sunt filië Dei] Excellonti mo- 
do: nam sì Adam dictus Dei ſilius, ut dixjmus ad Luc, 
8: 38, quia Deus eí inflasset, vitae terrestris spiritum ; 
quanto „magis ii, quibus inflavit. Deus sanctitatis Spiris 
tum? Vide 2 Ich. 5: 1e 

15. Où pag daders mrveïpae Oovdelag srad ei pófor 5 
non enim accepistie spiritum. serviëntie iterum ad metum] 
Spiritum aervitutis hic vocat affectum servilem metu solo 
poenas praesentis e malo abstinentinm ‚ qualis erat status 
maximae partis ludaeorum sub Lege Mosis. Merito.autem 
servile hoc vocat: nam servi plerumque noxis abstinent, 
non domini amore, sed metu crucis aut pendentis ‘habe- 
nae, Sic Horatius: 

Nec furtum feci, nec fugi ‚86 mihi dicat ° 

Servus; Habes pretium, loris non ureris, aio. 

Non hominem occidi ; Non.pasces in gruce corvos. 
Aristoteles : Kelgous dè Bao ov dt aid, alla dia póffor 
aùrò. Apo „nat. pegyorses où sò alaygov dÀAd sò Aurryoós 
[Deteriores, autem, qui id non pudore sed metu faciunt, 
nec quod turpe sed quod triste est fugiunt]. FM nveùüua 
pro affectu frequens Hebraeis, unde et pro ira et pro 
amore sumiì solet, Sic et 2 Cor. a: 12, 4: 21, Gal. 6: a. 


VI, K | Quod 


«6 IN EPIST. AD ROM, 


Qaod hio erveïna dovdelag eis pófor , idem svejpa Beda; 
a Tim. 1: 7. 

"AMN ddafere smreïpa viodeoias, sed accepistis spiritun 
adoptionis]) Non satis habuit dicere sp:ritum libertatis, 
sed dixit adoptionis : nam qui adoptantur , sì servi sint, 
et liberi ex servis fiunt, et ſilii. Filii lege facti Berol 
(adoptivi) dicantur in iare Graeco. Verbum est vioderr 
lin fllium adoptare), uride nomen viobeola, quod et ar 
rogationem et adoptionem specialiter Romanis dictam com- 
prehendit. Poterat et ab ipsa naturali generatione simi- 
Ktudinem samere Apostolus, sed ut ab adoptione sume- 

et, huic loco convenientius fait, quia simal meminit 
status prioris, quasi servilis. 

Ry B sqdloner, "ABE star, quo clamamue, Ale 
ba. Pater] Imitatar puerorum patribus blandientiam vo 
ces, ut diximas ad-Marc. 14: 36. Articulns ó hic habet 
fim vocativi, ut apud Aristophanem, ó sais pioe [puer 
fer] et ó Fardias pro Eartia,. Ex Syriaco “st est Grae- 
cum °Angovs. Tum vero mos est blandienitiam repetere 
aut ‘voces eatdem, ut Matth. 7: 22, ant paris significatus, 
ut Ps. 8: 1. Recitat autem Apostolus voees quas statim î 
Baptismo enuntiabant Christiani, 

16. Avro zo mepa ‚ ipse Spiritus] Spiritus ille a 
Deo. datus, 

Svupagtvoei TÔ evetpat: uco, testimonium reddit spl- 
pitui nostro] ld est, maorvoet. Sie eandemvocem cûm- 
positam pro simplici habaimus supra 2: 15. IIysöua jer 
hic est animus noster ut 12 Cor. 2: 11, 2 Cor. 7: 1. Vox 
enim PM apud Hebraeos est valde sròÂvoyuog (multa sig 
nificans], et Paulus, ut diximus, vocum: similitadines 
venatur, etiam in significatu diverso: quod genus figure 
Graeci apraydshao (refractionem])- vocant: 3 auali⸗ apud 
Plautam, 

Oculorum praestinguat aciem in acie-hostibus. 

“Ort louèy tina Ocod, nos esse Dei Alios] Sicut Spértì 
ex lanceze signo impresso corpori, Pelopidae ex humerò 
eboris in modum candicante genus suum nostebant. Dew 
tale donum non dat nisi iis quos pro filiis habere vult. 

17. Bi dl zéeva, gal xhmoovópor ; si autem flis, et he- 
redes) Sententia est conveniens non tantum Iaraelitico, | 

Nam. 





CAPUT VIIL 147 


Num. 29), sed etiam Gentium iuri. Nam Lex qutedam 
tacita liberia parentum hereditatem addicit, L. cam initio» 
D. de bonis damnatorum. Sed magis est ut ins Hebraeum 
respexerit Paulus, ideoquë séxva hic sint viol, nom quod 
non utrique sexui Christianorum aptari possint quae di- 
cit, sed quad inre Mosis filii necessario heredes , filiae 
non nisi filiis deficientibus. Et solet vox séssor eximie 
de filio dici, Matth. 21: 28, 

KÀngoróuor mes Osoù, hereder guidem Dei] In voce Ae- 
redis hic non respicitur ius. sncoedendi in bona defancti, 
sed possassio firma atque inalienabilis, qualis etat verum 
soli apud Hebraeos quae vocantur nu, et Helleniatis 
whîjgos , xÂngoropia „wÂjgodoola , interdam watasgeag [pos- 
gessio], qua voce et Stephanus in oratione sua. bis utitur. 
Sic distinguuntar patrimonium Abrahami et munera, Gerle 
25: 5, 6. Apad Deum palrimenii Ipcum habet ooelestis 
felicitas. 

_ Zoyshygovopas dd Xougoö, coherades autem Christi] ran- 

quam ssgwrozónoe [primogeniti], quomodo vocatur infra 29 ; 

Matth. 1: 25, Lut. a: 7, Col 1: 16, Hebr. 3: 6. Regna- 

himus, sed sub Christo et per eum. Nam ille diserte est 

aÀsgoorduog devos (eres omnium}. Hebr. 1: 3, nos Adoi- 
Commissi titulo. 

Eineę oupnedoyopen, si modo una patiamur] Nempe Chris. 
to, id est, Si constanti patientia adversa omnia tolere= 
mus, sicut Christus fecit. Benè adiëcit ganditianem , 
quia nativitas salutaris non acsepta, sed oustpdita vivie 
Jicat, ut ait Cyprianus. Vide Matth, 10: 33, Gal, 6; ge. 
wa nad ovvdoBactöper, ub et una gloriam adipisca» 
mur) Causa addit cur tolerare mala illa constanter: de- 
beamus, spe certa scilicet futurae gloriae, Lem: mansus | 
A Tim. 2: 11, 12. | 

‚18. Aoyitopas yag, ezistimo enim} Id est : hoe. enim 
temper cogito, ut et vos cogitare debetis, Sic verbum 
doy(beatac habuimus supra 3: 28 et 6: 11, Veterum qui- 
dam vertunt expendo: non male. 

Qs ou àlia sa mraÔspara TOU vOr saUgOë „ rod zie 
slddeuoar dkar anosahugpdijvar eis uêg ‚calamitgtes huius 
temparja nan esse aestimandas ad gloriam, quae futura 
at, ué in nos, reveletur] Qune enim proportio? Tolera- 

K 2 mus, 





148 IN EPIST. AD ROM, 


maá brevia, exspectamus aeterna. Netat Chrysostomus 
patientiae opponere Paulum non levamentum a malis, 
quod directe ei opponttur, sed aliquid multo mains, glo- 
riam ex patientia, et dicere eum, futurum ub in noe, 
id est, circa nos, reseletur haec gloria, quia iam nunc 
jus ad eam habemus, sed qaod non omnibus appareat, 
Col, 3: 3,4. ’AStou: vor dedocta est ex rebus quae pon- 
derantar. Nam quod pondo exempli causa pendet, diciter 
soooösor Äyey, id est, trahore, deduoere. Utitur sic 
Platarckus vita. Demosthenis. Hinc agina apud Festum 
qua inseritar vorpus trainee. Homerus dhlov vocem sic 
usurpat 
— Nú rot évog &bios dogiv.. 
I[— Contra'nee pendens possumtts Enum.) 

Si mm alteram lancem iniicias adverse ‚quae ferenda sunt; 
in-alteram born quae :exspectantar, immensam propen- 
debit in qua sunt bona, Idem sensus 2 Cor. 4: 19, - - 
"19: H ydo droxapadorlae rijs sriocos wir drrondhoper 
sêvvl@r voù Ocoù dtrendtyerar , nam evspectatio creaturae 
patafactionem filiorum. Dei opperitur] Hie wesour sunt qui 
intelligant Christianos,; qui nova sunt creatura : sed ã 
“simpliciter. et sine additamento xrfoig non vocartur. Ne- 
que satis cohaeret sermo, sì iidem sunt risi et viol voö 
Gtoſ. Origenas wriory de corpore accipit siugeloram Chris- 
tianorum; quasì réxva Oeod sint animae solaec nimis Py= 
thagorict et non ex more Pauli, Verins ‘est xriou hie 
‚ dief, ut Hebraeis rmem3, hoc universum qaod conspicimus; 
“qua sensu xrioug dicitar Judith. g: 12,'16: 11, Sap. 2: 6, 
S:-28,:16: 24, 19: 6. Et respici hie locum Ecolesiastae 
dicentis totum hoc esse vanitatem, id est, vanitati. sud 
„Jecttem: 1: 2, 8, Mærdætòoryri droraydy, ut Paulns iam los 
quetar: quia scilicet perpetuo orbe alia gignunter, alia 
intereunt, ànimalia scilicet et plantae et metalla, et par 
tes terrae, maris, aëris, etiam coeli do syderum, secum— 
dam ‘Veterum sententiam. Philo de Caino: HMov yeip 
sal schijn xal zòy ovurarta oïgarór ze aal xoouo⸗ ‚ Ëza 
wai odt vra adsehovou, wal wvomera wal pegonevo ovve 
gös, Pluis einedy kaxonad es «al zo xagdrov pagrogcon 
êvaoyécuroy ai èrjoror woar. Td ze yap ovvervsnrara TE 
ëv odourd vos wevnjoes êvaldarrer, Tove min Bopeious, TÓre 
J de 


mand 





CAPUT VIII 149 


dl vortovg, rore  dlhoieg stozovueva zoe srepspooas, Ö Te 
dro avarvòperog wal wuyoperog wal maaar Toords ohenirdjt- 
voc ex zöp idic⸗ nkÔ gator Ey gevat “cuyoop* rel TO ovv- 
ERTLKOOTATOP perapohijs aìstor , Kcuatog. Binêes dé és sreqd 
zör gegoalop jj xa0’ Edárog panenyoges rds waôodov zal 
pere meen vooras atröp brl uijsigor deelrórra*  Taïra rag 
sroÂv orheio TÖr pevugotoy ward vO elnog adobtverar dediyen 
zur , Áre mrheigop pestyoyva vijg voarns wal zyeddove ovelag 
[Solem enim et lunam et universum coelum mundum- 
que , cum non aint sui iuris et in potestate propria, ef 
moveantur feranturqúe continue, fas est dicere daborare. 
Cuius laborie argumentum liquidissimum exstat in ane 
nuis horarum sive temporum quatuor vicibus.. Nam ef 
ea quae in coelo sunt amplissima suos motus variant, 
iam septentrionales, iam austrinos, iam alios atque akos 
cursus facientia: aer quogue frigus, aestum et omnimo- 
dam admittens temperiem, ex suis affectionibus labarare 
deprehenditur © quoniam generalissima mutationis caueq 
est fatigatio. Stultum autem esset de terrostribus aqua- 
tioisque prolitius agere, memorando universales particu- 
daresque horum mutationes, Haec enim consentaneum cat 
multo magis quàm asublimia illa imbeoillitati esse’ ob- 
noxia, ut quae plurimum ultimae istius ao terronaë sube 
stantiae habeant]. Exspectatur autem post èurrvgoop 
[universi conflagrationem}) multo melior puriorque ma- 
china, a Petr. 3: 13. Ubi Hebraico more coeli et terrae 
nomine nova rerum summa intelligitar, etsi forte non in 
coelum terramque distincta. — Sicut autem frequentes sunt 
agoovrrorotiae [personarum fictiones] apud omnes scripta 
res, ita et apud sacros, ut cum audire iubentur coelum 
et terra, cum montes exsultasse, maria'et amnes trepi- 
dasse dicuntur, ut Deut. 32: 1, Ps. 114. Similia habes 
Ter. 47: 6, Os. 13: 14: Et cum non sensus tantum, sed 
et locutio eis affingitur , ut Esai. 55: 12, Baruch. 3: 34, 
Hab. 2: 12. Supra caeteros autem Paulus amat srgogoorto- 
scotciy (personas fingere] nunc Legem, nunc Peccatum, 
nunc Mortem,’et hic Naturam rerum adspectabilem. Goe- 
perant Christiani a Claudii temporibus male tractari, 
Eos Paulus dupliciter consolatur, Primum quod tota re- 
rum aniversitaslrerum vicibus et interitioni: sit ‘obnoxia : 


K 4, stul- 


350 IN EPIST. AD ROM, 


stultum autem sit sibi optare quod mundus non habet, 
De qua re vide choram Senecae in Thyeste fine actus IV, 
et Epistolam Sulpitii ad Ciceronem, et Senecam ad Hel- 
viam. Deinde quod Apostoli quotidie multas patiantur 
vexationes et contamelias; non debeaùnt autem Christi 
ani eam sortem recusare quam Apostoli libenter ferant. 
MH dranagadonla Ts urloeg, est ipsa sslois dreoxapadoroïea 
[creatura ezxspectans], more Hebraeo. Significat dsroxae 
gadoxla, hic et Phil, 1: 20, attentam exspectationem, qua 
lis est eorum qui stant capite arrecto cum aliquem oppe- 
riuntar e longinqua ventarnm, quod sagadonety dicunt 
Herodotus, Euripides, Aristophanes, alii, In Glossario, 
sagadonö, exspecto: usurpat et Tosephus. Cicero ad Átr 
ticum IX. 12, Td méÂdor ibi nagudonjoeg (Futurum ibi 
exspeotabia). Quid ergo dicit opperiri tam attente rerum 
naturam? Patefactionem filiorum Dei, id est, tempus 
sllad cum omnibus apparebit esse filios Dei qui nunc 
sunt quidem, sed non putantur esse, Apparebit autem 
cum Deus eos faciet sibi similes, 1 Ioh. 3: 2, Utitar aur 
tem Apostolus voce drronadúpeos , quia praecesserat 117 
pldhovoar dölar drosahvpbijva:. Tatam hanc natorem ho- 
minum causa conditam. non Moses tantum statuit, sed et 
Philosophorum optimi. Non debet ergo reformari in star 
tum meliorem nisi cum homines reformabuntur. Et hane 
quem jam explicavimus sensum. alibi sequitur Origenes, 
libro nempe contra Celsum V cum de Sale et Lana lo- 
cutus dicit, sregd cor òpohoyaüper dee zijv drondhvyis Tr 

iöv Tad Osoö dreodégarzart (a quibus fatemur quoque ex 
—* pateſaotionem Jiliorum Dei]. 

‚Fi vaq pavaróryve ijj neloug Omerdyn ‚ vanitatì enim 
sreatura subiecta est] Mavasrysa vocat rerum inconstane 
tiam ae mntahilitatem, ut apparet ex Ecclesiastae loco, et 
ex Ps. 39: 6, “Treevajn significat subest, passivum pro neutro, 

Oùy éxoüaa, Bon volens) Res sensum hahentes omnes 
gmant. sui conservationem: et si quibusdam credimus, 
pullae sunt quae non aliquem sensum habeant, quanquam 
is non eo ah omnibus nomine appelletur, Sic supra Phi- 
Jo, eux Örru ovsekavarae [eum non sint sui iuris et in po- 
testate propria}. Condittanem invitam vanitati succidis 
ze, ait Tertullianus. 


2 Al 





Adda dea zor droralarra, sed propter eum qui audien 
cit eam] Pulchra quidem creaverat Deus, sed caduca, 
Tertullianus de Corona et alii hoc referunt ad tempus 
post peccatum , quod recipi potest, sì sola spectetur noxa 
quae a rebus aliis ad homines pervenit: at ín Apologee 
tico Tertullianus ad ipsam creationem hoc refert: Quae- 
ratio universitatem ex diversitate composuit, ut omnia 
aemulis substantiis sub unitate constarent, ex vacuo et 
solido, ex animali et inanimali, ex comprehensibili et 
incomprehensibili, es luce et tenebris, eu ipsa vita et 
morte ; eadem aevum quoque ita destinata ac distincta 
conditione conservat, ut prima haec pars ab exordia 
rerum quas incolimus temporali aetate ad finem defluat, 
tequens vero quam exspectamus, in infinstam aeternitas 
tem propagetur. Cum ergo finin et limes medius, qui 
interhiat, adfuerit, ut etiam mundi ipsius species tranap 
formetur aeque temporalis, quae illi dispositions aetere 
nitatie axlaei vice oppansa est, tunc restituetur omne 
humanum genus ad expungendum quod in isto aevo bon 
eeu mali. meruit. 

ar. 'En êÀzids, sperans] Prosequitur ssgogeororoitep 
[personae fi vctionem): et cohaeret hoc cum dsrerayn (sub 
secta est], 

“On zal abri ú wrioug devdegdrjaere: ano zije dovhelag 
tijs plooäs, fore ut et ipsa creatura liberetur à servitute 
corruptionis) Hic interprotatur quod perawöryta (wanitae 
ten] dixerat: et id quod subiici dixerat, nunc vocat sere 
vitutom, et ei opponit liberari, Simile illad Euripidis: 

Tò rije dvayuys où Myew baor Luyór. 
[Necessitatis onus inenarrabile.] | 

Bis. viv êhevbeplay tijs Òolye vor vérvar To Oeod, in 
libertatem gloriae filiorum Dei] Tijs dokm zr sénvap vod 
Beo habet hic temporis significationem. Zibertatem, inr 
quit, a wanitate sive interitu accipiet tunc, cum filis 
Dei ad gloriam illam aeternam pervenient, Tertullianus 
adversus Hermogenem: Tunc eri morti finis, cum prae- 
ses eius Diabolus abierit in ignem quem praeparavit ills 
Deus et Angelis eius, prius in puteum abyssi relegatus, 
cum revelatio filiorum Dei redemeris conditionem (sie 
xrioup vertere- sqlet) a malo ubique vanitati subiectam : 

K 4 cum 


252 IN EPIST. AD ROM. 


cum restituta Énnocentia et integritate conditionis pecora 
convisxerint bestiis, et parvuli de serpentibus luserint, 
‚cum Pater Filio posuerit inimicos sub pedes, utique oper 
rarios mali. Quorum ultima non absunt a Rabbinorom 
sententia, qui existimant etiam muúta animantia meliorem 
statum adeptura cum homines resurgent. Vide Manassen 
de Resurrectione. Philo libro de Praemiis: Ous ane 
stop Oss dEnueoodérrov Tör wara diavour wal za La Ijte 
eobs,oeras [Non desperandum, mitiori facta mente nostra, 
animalia quoque mansuetiora fore]. Et postea: Tove sal 
oxoonicoy vér wal Öpecor wal zör &Àleor éorzerdp dngaror 
ZEeL zov ióy (T'unc et soorpionum serpentumgue venena 
cessatura caeterorumque reptilium), Salent boni patres 
in honorem fliorum etiam servos eorum ornare. 

aa. Oidguer yap Öre waa ij utiow avgerales zal ovvodl- 
vet Äyot TOU vs, scimus enim omnem creaturam suspirart 
et parturire hucusque] Omnes simul mundi partos suspi 
rant et parturiunt hactenus, nempe ut Ziberentur. Est 
translatio sumpta a femina, quae cum magno dolore & 
gemita parturit, exspectans ut onere liberetur, Brard 
est etiam parturientiam. 

23. Od uòvoy òf] Non tantum totus mundus istorum 
malorum est particeps. . 
‚ "AM zal adrol erv dragyijv Toö ssrevparog Èyopsee, wl 
… dueïs adrol éy Eauzoig gevalopen, sed et noe ipsi primitia 
Spiritus habentes, et ipsi infer noe gemimus] Sed el 
nos, ingait, Apostoli scilicet, eadem mala sentimus a 
plangimus. Apostolos antem egregia circumscriptione der 
notat, cum illos nominat, qui primitias accepere Spiri 
tus Sancti, quod Apostolis aliis, contigit Pentecostes die, 
- Paulo vero paulo post admirabilem illam de coelo voc 
tionem. °Aragyy est WOMM id quod ante decimas Deo sa 
orabatur , unde dici coepit de omnibus iis qui alios ter” 
pore antecedunt, ut videre est infra 11: 36, 16: 5, 1 Cor: 
35: 20, 23, 16: 15, Tac. 1: 18. 

Viobſolæy drmexdejdgeror, adoptionem fi iliorum exspectan 
tes] Est enim duplex viobeoia, altera in Spirita quae hie 
fit, ut vidimue supra 14, 15, altera in toto homine ac 
coram omnibus, vide loh. 1: 12, Luc. 20: 36.  Ideo quit 
vox erat ambigua, per appositionam eam explicat, 


Ti 





CAPUT VIII. 153 


Tip omodoroeo Tör cwuater 1udy , redemptionem cor- 
porum nostrorum) "Arolwrgoow animoram hic fit cum « 
vitiis purgantur: corporam tunc fiet cum ea ab omnibus 
malis libera reviviscent. Sic drodroooig sumitur Luc. 
ar: 28, Eph. 1: 14, 4: 30, 31, Hebr. 11: 35. 

24. Tij rag dÀnids oder, spe enim salvi facti eu 
mus) Id est, salutem aeternam non habemus adhuc, sed 
speramus, Sic Cicero dixit in spe esse negotium, quod 
non exsistit, sed speratur. 

TFamto òé Bderopévn, epes autem quae videtur}) Hio 
spem dixit pro re quae speratur. Ea ubi videtur et ha- 
betur, desinit sperari. Sic et nlgie noaypazas èheyyoc od 
—— fides argumentum rerum non apparentium), 
Hebr. 11: 1. 

O yap Ghëres vis, zi wad êhriler, nam quod videt quis, 
quid etiam speret) Cur ultra id speret? Est enim indi- 
cativus pro subiunctivo. In Manuscripto quem sacpo | lau- 
do, est rl zal úroudver (quid et exspectet}. 

25. Ei Öl ò od Pérroper Ehalhoner , Òt’ Oroporijg dren- 
« Ösyógeda, si antem quod non videmus speramus, per pa- 
tientiam exspectamus]) Id est, spes ista non infructuosa 
est in-nobis, sed egregiam virtutem operatur, malorum 
fortem tolerantiam. Vide supra 5: 4 

26. “Qoaúrwg di] Practorea, Ir, quod modo per cioud- 
zws modo per perd taùra [poetea] explicatur. 

Kal sò nveöga} Spiritus Dei supra a et 14, a Christo. 
promissus et datus, unde et Christi Spiritus dicitur su- 
pra g, Tertia hic sequitur Christianorum consolatio ab 
‚auxilio Spiritus, : 

Zvvartiianparerar vaïg dodevelarg ν, est auxilio do- 
loribus nostris] Svvayvikaufirertas est auxilio esse, ut 
Luc.:10: 40, et per perwvyuiay [transnominátionem] so- 
dari. “Acôtveras Apostalo sunt dolores ex rebus adversis, 
ut 1 Cor. 2: 3, 2 Cor, 11: Jo, 12: 5,97 Gal. 4: 13, 
Hebr. 4: 15, 5: a, 11: 34. Sic et dadeveiv sumitur 2 
Cor. 110: 29, 13: ge MW Hebraeum vertitur sróvog [labor], 
Ö8vyn [dolor], daféresa [infirmitas). Spiritus ille mo= 
lestiam nostram solatur. 

Tô yag sé srgoaevBoueda xado dei, our oldaper, nam quid 
oremus sicut oportet, ngscimus) Latini x49o ei yeferunt 

K5 ’ ad 


154 IN EPIST. AD ROM, 


ad o)x oidauer , non satie ecimus. Nataraliter homg orat 
eximi rebus adversiss et tales ferme sunt preces, etiam 
bonorum sub veteri et carnali Testaämonto. Vide Paalmos 

"AIN adro vO nveda Oneperrvryavee Ondo Gpr gero) 
mois dAahijvous, sed ipse Spiritus intercedik pro nobis 
euspiriis ineffubilibus] Szevaypol sunt MMK suspiria sub 
onere gravi laborantium, a Cor. 5, 2, unde et ad in. 
ternos animi motus transfertiir. °dÀadnros, id est, etiam 
sine voce. Iudaei nullas proces valere censebant nii 
voces saltem intra labia exprimerentar. Christiani etian 
solo animo conceptas preces non perdunt. “Trsenersuyjs — 
yerp est advocatorum, qui clientibus desideria dictank 
Id autem Spiritai Sancto ideo tribuitar, quia preces ad 
Deum nobis dictat. Docet autem nos Spiritus, precari 
Deum ea quae Deo sunt gloriosa, rationibus nostris se 
positis, imo et eum nostro, ai ita res ferat, incommodo. 
Exemplum vide in Paalo, Phil, 1: 20- 45, et in ami 
cis Pauli, Act. 21: 14. Pari modo Gal, 4: 6 clamars 
dicitur Spiritas ille, id est, ad clamandum nos excita- 
re. In Ecclesia Diaconus imaginem quodammodo gert 
Spiritus Sancti. 

27. OQ Öl doevvör zag nagdlag, gui autom scrutatur 
corda] Quod Dei drideror ſagnomen], Ps. 7: g, Ier. 1t: 
20, 173 10, 20: 13, Act. 1: 24, 15: 8 

Olde sl zo pedenua zoö nveyuavos, Ors wara Oeov dyrvy- 
gever Öndg dylap, ocit quid studoat Spiritus: nempe, ul 
Deus postulat, intercedere pro esanctis] “Eysuyyayeis hio 
brevius dictum, pro sregervuyyavern, Novib quid stu 
deat Spiritus, nempe sanctorum preces dirigere secun 
dum Deum, suggerendo eis illa precari quae Deo ser- 
viant. Xærcè Heây hic idem quod zxasd zò HéÀyua adrod 
[secundum voluntatem eius} 1 Ioh. 5: 14e Sabintelligitur 
autem tales preces Deum nen posse non gratas habere 
etiamsi verbis non exprimantar. 

28. Oidaper dè, scimus autem} Sequitur quarta conso- 
latio, inde ducta quod omnia illa adversa Christianis 
eveniant, non ex generali quodam Dei permissu, sed ex 
decreto speciali quod ad ipsoram banum tendat: idque 
tum aliunde intelligi, tum quia Deus se diligentes uon 
possit aon summe diligere, 


. sor 
/ 





CAPUT VIE 155 


“Oss vols dyandos vor Beor ndyra ovvegyel ei TO dyador, 
diligentibus Deum omnia conferri in bonum] Eliam ad- 
versa illis adminiculo sunt ad incremeuta virtutum et 
praemii. Manuscriptus non male, srdyra avvegyeì d Oeog 
eds vò dyabiy [Omnia confert Deus in bonum). Non 
longe hinc abit Platonis illud primo de Republica: T& 
de PeopiÂet ody òmodoyysopen Dau ye dà Bev ylyverar, 
navsa ylyveotar wig oiov ze kqiga ; (Huic quem Dii amant, 
non fatebimur, quioguid a Diis accidit, id omne ei, 
guam optime potest, accidere ?] 

Toïs sara srgófeauw udnrols ovar ‚ ôle qui secundum 
voluntatem vocati sunt] Id est, qui se ad omnem Dei 
voluntaterm accommodant, Nam zgodsog sicut in homie 
nibus, Act. 31: 23, 28: 13, a Tim. 3: 11, sic în Deo 
est voluntas, infra q: 11. Est qaaedam soodeog zr 
alcivcoy (praefinitio antiquissima], ut de Messia mit- 
tendo, Eph. 3: 11. Sed de ea hic non agìitur, ut os- 
tendant sequentia. KÀyzol autem apud Paulam dicuntar 
ii qui vocanti abediunt, ut supra 1: 6, Sic et Apoce 
17. 14. 

29. Ors ode moofyvaa} Quos enim ut Filio credentea 
_approbavit ëam ante. Sicut y* yvonne est approbare, 
supra 7: 16, sic reorivoousis prius approbare, ut inſra 
113 2 . 
Kal srgoeograe avuuógpous Tij sixóvos ToÖ viod eúroù, hos el 
ante constituit conformari ad exemplar Filiisui] Daplex 
Olerpig [defectus]: nam et initio deest rourovs [hos], et 
In fine yeréatar [fieri]. Eupudepovs zijg elnórog idem quod 
Goppögpoug elmóres quamodo ovupogpPor Tö apar: [confor- 
mem corporij habemas Phil. 3: 21; sicut dövvaroy zoö 
vÓoy supra valet ddvsazer TS vóuep (impossibile Legi). 
Vocant autem sludya exemplar ad quod aliquid aliud 
efingitur, quod alibi evrzog, opatopa, Man, Christus in 
Passionibus atrocissimis obediens fuit, et sic ad regnum 
illud coeleste pervenit, Eadem vi Deus praeconstituit 
dncere Christo credentes, Sic Paulus Phil. 5: 10 ait se 
Participers factum passionum Christi, ac sio ovuuoggow- 

atyoy vö Savarp avro} [conformatum morti éius], idque 
in spem resurrectionis, Sìc supra 8: 17, Si una pati- 
Bur et una gloriam adipiscemur, Sic Christus dicitur 


, prun 


16 IN EPIST. AD BROM, 


propter passionem coronatus glbria et honoro, factu 
esse princeps salutis asternae, Heb. a: g, 10. lis scili 
cet qui ibidem propter hanc similitudinem fratres eiut 
et participes carnis et sanguinis eius vocantar. Et in 
eadem Epist, 12: 2 iubemur stadium tolerantiae decur- 
rere, spectantes in principem et consummatorem fidsi le 
sum, qui ob propositunm sibi gaudium cruce pertul 
ignominiamgue contempsit. Sic et 2 Tim. as 12, Site 
leramus, etiam una, nempe cum Christo, regnabimus. 
TIooogibeey dicitar Deus quicguid ante constituit quam 
fiat, Act. 4: 28. Non additar hic zrgo aieóraap (ante se- 
cula] ut 2 Cor. 2: 7. Nunquam autom usurpatur roooei· 
Gey nisi de bonis rebus. DW quod hic pro illo srgowge 
posait Syrus, siguificat constituit: vertitur enim per 
sarser, Dan. 6: 12, per dmezarteer Dan. 6: g, per 
dvrarrern , Dan. 5: 24, 25, 6: 10, 10: 31. 

Eig zò elvas, aúzòr mrparóroxor dw zroÂhoïs d8ehpoîïs, ut sl 
ipse primogenitus in multis fratribus] Est antecedens 
pro sequente: hoo enim vult dioere, Ut Christiani pet 
Christi, tanquam fratris primogeniti, vestigia duceren 
fur, Idem sensus qui dicto capite secundo ad Hebraeos. 
Vide et quae allata supra 17. 

Zo. Obs dé vgooig ot ‚ quos autem ante constituit) Re- 
petendum hic drò woevoö [a communi ] conformart ad 
exemplar Filië sul. 

Tovrovs wal ëradeoe, hos et vocavit] Nempe ad passio- 
nes; nam sic sumi verbum vocandi apparet 1 Petr. 2: 
20, 21, "AAR el dyaBorowoürree wal: naoyovzeg Öropevelse, 
roũro ydgus maga Ost eig voro yap wal dndsjOyre, Ors xd 
Xs rader ùnig Huy, Öudy Oroksuravor droygeupdrs 
ia èraxokovdsgopre zot iyveorp auroù [Sed si benefacienties 
" patienter suctinetis , haec est gratia apud Deum. Ad hoc 
enim vocati estie, quia et Christus passus est pro no 
bie , vobis relinquens exemplar cuius westigia sequamini) 
Par sensus in illa 2 Thess. 3: 3, Tö uydéva oalvecdas 
êv zaïs OÀlpeor vavraig* Görol yap oldare Ors eig zoÛr 
welueta (Ut nemo commoveatur calamitatibus istis: ipsi 
enim scitis, nos in hoc positos esse]. Dicitur Deus pios 
vocare ad perpessiones, ubi causas earum nom modo noù 
impedit, sed ct disponit, 

| Kei 











CAPUT Vit. 187 


Kat oßc dxahede, zovsovs zal ddixalmoer, et quos voca- 
vit, hos et ikstificavit} Hos et iustos fecit, id est; 
vires eis praestitit perseverandi ín iustitiae suae obe- 
dientia. ‚Nam dixacoup non de ínitio tantum, sed et de 
progressu ‘dicitar. 

Où dé dÎiwaiooe, quos autem iustificavit) Nempe cum 
effectu, ipsis donam tantum non negligentibns. 

—* zel ê3ólaor , illos et Hlorificavit) Id est, de- 
crevit gloria deeorare, Sic Eph. 1: 4 elegit valet, 
decrevit eligere: Sic Christus gloriam habuisse dicitur 
prissquam mundus esset, Ioh. 17: 5, ut ibi cum Veteri- 
bns exposuimus. Sic gratia in Tesu data nobis dicitur 
ante tempora saecularia, 2 Tim- 1: 9, id est, decreta 
dari, Vide quo gradattonem istam Apostolus deduxerit. 
Chrysostomus ddobaoe exponit, ornavìit donte mirifieis. 
‘31, Tí ovv dooöner megòs raïra} 1d est, Quid ex hie 
inferimus ? Nam tooïmer apud Apostolam in praesenti 
ettam tempore poni supra notavimus. ‘Tum 7gos tuïra 
etiam Aristophani significat propter hoc. ' 

t:ó Oos drrêg sur, quandoguidem Deus pro nobis] 
_Et hie valet, guandoguidem : assumit enim quod ad- 
__struxerat, Deus pro nobis Christianis est, quandoqui- 
dem omnia ad nos summis bonis ornandos dirigit: : 

32. “Ooye soù Diov vlo ovn dpetoaro, qui etiam pro- 
prio: Filio non pepercit) Quod in’ Abrahamo signum faerat 
amoris in Deum, Gen. 22: 12, id in Deo signum bene- 
volentiae adverbus homines. In- Graeco Geneseos,- On 
igelowo Tod vioũ oov [Non pepereisti filio tuo]. 

PAAN Ózig sur ncivrov naptdoimer kùror, sed pro nobis 
omnibus tradidit illum] Id est, pro omnibus Aominibus. 
Idem sensus qui supra $: 8. Si tanti fecit homines quos- 

vis, quanti facturus est homines sibi fideliter obsecutos, 
De' verbo racadidore: vide supra. 4: 25, 

Häös ovyl «al our adr ze navra sjuiv yagisera „ guo= 
modo etiam cums illo non omnia nobie donabit) Facilius 
est daye amicis'factis quam adhuc hostibus: et facilius 
omne aliud quam filium. 

33. Tis dynahMoe zara —RE Oeoë] Propias munit 
Christianos adversus criminum iudicia quae ipsis inno- 
centibus intentabantar, Quis accusabit electos Dei? id 


est, 


* 


158 IN EPIST, AD ROM. 


est, Oai tandem sunt qui eos aocusare audent? nempe 
homunciones. Simili sensu; Quid est, habemus Ps, 6: 
6, et, Quis ego, quae mea vita aut cogitatio patri 
mei? pro quantillus et guantilla, a Sam, 7: 18. Blectos 
Dei, id est, eos quos Deus maximi facit. Vide Matth, 
8: 17 et 20: 16, 

Oos ò Oenardr, Deus gul tuetifieat) Deus aat qui vi 
pro iustis, ut revera sunt, Aabet et ut tales vult trac- 
tare, Vocent eos alii quam volent odiosissimis nomi- 
nibus: Deo eorum innocentia perspecta ac grata est. 
Respicitur locus lob. 34: ag, Jpso éontedents pacem, 
quis est qui condemnet ? 

34. Tile ò zaraxplvor} Qut tandem sunt qui gos dan 
nant? Iudices mortales et mali, 

Xqssòs ó drtoBaror, Christus qui mortuus est) Qui pro 
nobis est mortuus. 

:Mâlloy d8 nal dregdele) Amo etiam nostri causa # 
mortuis est escitatus, nempe ut sciremus illum nobü 
fore iudicem, Vide supra 4: 25 et Act. 17: 31. 

: Os nad èger dn OeBik toï Oeoö, qui et est ad desteram 
Dei]: Rex regum, Dominus dominantium. Id enim per 


deæteram Dei signìficatur, Vide quae ad Matth. ao: 21, 


et ad èg: subaudi zadelogevos [sedans]. . 

“Os zal devyydver Örnig jv , ie est, qui etiam intercedit 
pro nobis] Subintellige égly [est]. Je ipse qui nostri cant 
mortuus , qui nostri causa resuscitatua est, os ad destran 
Patria consedit , is est, qui nostras res Deo commendat: 
nam hoc senen érruyydsur et èvveuliy habuimus etiem in 
Maccabaicis, Pari sensu Christus dicitur derzvyydrer ór 
avsür [intercedere pro illis], Hebr. 7: 25, id est, eorum 
gui. ipsi. confidunt res Deo commendaret Spiritum ipsit 
impetrare. Reges terreni Christianos damnant, Rex cof 
lestis adeo non damnat, ut dignos censeat suo patrocinio. 

35. Tis sjpâg yoogsoer dno-tijg dyonyg Toö Xqusoö, gut 
nos. separabit a dilectione Christi) "Aydray toũ Xs 
ut mox dys toö Oso est ea dilectio qua Deus se dili 
gentes diligit. Vide supra 28, 32, et infra 37, 39. Est 
autem verbum golfer significantur positum. Solet enim 
de Iudaicis divortiis usurpari, Matth, 19: 6, Marc. 10: 9 
Tig autem dicit, et respondet de rebus, quia etiam res 


) noo 
* * + 





CAPUT VII. t6g 


ngodeortortoseì (personas fingit). In hia verbie Beivworw 
([vehementiam] recte notavit Augustinus. 

Ollpeg j sevoyoogla] Tribulatio an angustia , vertit Lati- 
nus: quomodo etiam citat Salvianus Il contra Avaritiam. 
De his vocibus diximus supra 2: ge Tertullianus Oâlyiy 
vertit pressuram. 

"H dwoyuos, an vesatio} Auwxev est expellere, ut 
diximas ad Matth. 5; 10. Sic Christiani Claudianis tem- 
poribus una eum Indaeis pulsi Roma, teste Snetonio. 

"H Aios; } vvuvornss jj uivdevos, an famee? an nu- 
ditas an periculum] Quaae saepe evenisse Christiaunjs 
videmus 2 Cor. 11: 26, 27 _ - 

“H pdyoiga, an gladius) Gladinm civilis potestatis in- 
telligit, ut 13 4. Nondum qnidem ad mortem usque 
Romae in Christianos saevitum fuerat, sed quod lacobo 
evenerat in Tadaea, Act. 12: a, idem et alibi Christianis 
evenire poterat. 

36. Kats yéygarzas ’ Ors Twend oo Gavaroipeda Slap 

sr sjnioar dhoyladnuer ds noopare dpayijs, sicut scriptura 
est, Propter te occidimur quotidie: aestimamur stcut 
oves occisionis} Recte monent qui haec legi volant sara 
sragerdijngn (per. inkerpositionem].  Obiter ostendit Paulus 
etiamsì ad sanguinera hostium saevitia perveniret, talem 
pitientiam nom ecarituram veteri exemplo petito ex Ps. 44» 
Sequitar Paulus versionem LXX, ,Oecidimgr quotidie, 
nempe nunc hie, anc Îlle de populo. JIgóîara oper, 
pecudes in hoc asservatae ut mactentur. 
…57. “AAN ëy vooroug nia Örtegrisòuer) Respondet. in- 
terrogatis. Tantum.abest ut. ista. nos a Dei dilectiane 
separent, ut illa omnia plus quam, vincamus, id est, 
de:vis ériumphemus. Amat Paulus verba companere cum 
Öridg ut notawisus supra ó; 20. De Christianorum pramp- 
to in mortem animo locus est. pad Marcum Antoninum 
libro XI. W . 

Aw so dyanjdartas Mae, propter eum qui dilexit nos} 
Nan nostris, sed & Deo. datis viribus, Vide quae habui- 
mus supra 5: 1,3, 5. ' 

38. TIéreesopen rag) Bene vertit Latinus interpres , Cer- 
tus sum. Sic in Platonis Apologia, Ilénecauac êy Exo 
undlva döeijoas dyBoorrory, Certus sum me sponte nemini 

. Je- 


160 IN EPIST. AD ROM. 


fecisse iniuriam. Sic infra 14: 14, Olda zel sebrretona: 
[Scio et certus eum). Alibi opinionem aut spem significat. 

%Ors oùte Páyaros , neque mors] Id est, metus mortis. 

Ore boon, neque vita] Spes vitae, 

Oùre &yyehort, neque Angeli) Mali scilicet, qui Angek 
Satanae dicantur a Cor. 12: 7. 

Oùze doyal, obre Bvvduers, neque principatus, neque 
virtutes] Sunt Angeli maiores in regno Satanae qui ap- 
pellantur et doyal et èfovolar [potestates) Eph. 6: 12, 
doxi, ovale, dtrapig 1 Cor. 15: 24. Sicut etiam inter 
Angelos lacis eminentiores paribus vocabulis appellantar 
Eph. 1: 21, Col. 1: 16. Vere autem diximus nomine 
haeé sumpta ex intperio Persico, sub qao olim Hebraci 
vixerant. Nam dogel sunt an Dan, 5: a, Ovvanes TV 
Esth. 2: 18, sicut &&ovolat YW a oe qùod 2Eovuaie 
‚ Chaâldaeis, unde multa sumpserant Persae, ut ad Esthe< 
rem et ad „Esdram ostendimus. Sic dgyal sive dpyorrs 
sunt JUN Tob. 12: 24, 39: 25, et apud Eszechielem et 
Esdrarn : wvoróryres sive wvgeias noen Dan. 11: 4,5. Est 
antem omnium popelorum Oriontalium abstracta usar- 
pare pro concretis. 

‚ Ove êvegöra , obre —X ‚ neque imotantis ‚ neque fu 
tura] Nec que nunc sentimus mala, nec si qua gra- 
viora immênent', ut certe imminebant tormenta exquisitis- 
sima, cruces, cutis detractiones, vivicomtburia. 

39. Oöte Oyptoua', neque alta] Spes Aonorum. “Tpups 
— honoribus habes in Graevo Tob. 24: 24. 

Obre PdBos, neque profunda] Metus ignominiae, Me- 
‘Tito postremo loco haeo pasuit, quibus swecumbunt saepe 
eEtiam qui-mortem contemrrant. : 
Ore elo xærioię Eréda] Aut ree ulle ‘alia: nam etiem 
_quat substantiak non sunt, dicuntar dertodus ſoreari], 
mt ‘videre est apnd Sirachidem 11: 16, 39: 34. 
Avvrjoeras sus vooplaas dro vijg dydreng zoû Gtoũ, sijs 
dy Xaus Inooũ z& Kvole 1de, poterit nos separare ab 
‘amore Dei quae ést'in Christo Iesu Domino nostro} Lo- 
cutus ante de Christi in nos amore 35, addìt et Dei in 
nos amorem quem nobis conciliavit Christus. 


N : 


€ A- 





„CAPUT IX. 261 
. caPUT IX. 


"Alsdan Mfp ëb Kous@, veritate dico in Chriato] 
Cum. dixisset et magnis argumentis evicisset Apastolus ; 
neminem Deo ita placere ut el summum bonum. dare, velit 
nisi qui Spiritu Dei donatus sít,. hunc antem Spiritum 
non dare Deum nisi iustificatis, id est, corde mundatis, 
quod hoc quidem tempore nemini ocontingere potest nisi 
per: fidem in Tesum Christum, quod manüfestum erat :ex 
ipsis conspicuis Spiritùs donis quae.non eontingebant nisi 
in lesum credentibus; vìidebat facile collecturos Indaeos 
quod hinc sequebatur, nempe populum Iudaicum consi- 
deratum dè zo wodt [in genere] non: ultra esse populum 
Dei, sed populum Dei esse Ecclesiam Christianam con+ 
stantem maxima sui parte non ex Iudaeis, sed ex. alienie 
genis qui idololatrae fuissent. Quorum utrumqae vebe- 
menter pugnabat cum 1ìs opinionibas quas Tudaei ex. Mar 
gistris suis haugerant, posteros Abrahami , ‚ leagci: et 
lacobi semper praecipuo apud Deum loco fore, et quam- 
vis multa delinquerent, Deum ista condonaturum ,-tum 
ob Maiorum virtntes, tum ob. professionem, verao Reli- 
gionis, His responsurus, parat ostendere Deum nanguam, 
ita se adstränxisse posteris Patriarcharum, ut non, liber 
tatem sibi retineret puniendi contumaces, et aliis. quam- 
vis sontibus ignoscendi ac benefactendi, idque: figuris 
etiam quibusdam antiquis at praeterea exemplis dictisque 
significatum. Quidquid Deum facere appareat, quale ‘hoc 
est de donis Spiritûs collatis in Ecclesiam , ablatis vere 
a multitudine Tudaeorum, id pro recto habendum ;-mag= 
naeque esse temeritatis contra, id disputare. Beneficiorum 
suoraum et miserationis, rationes Deum debere „neminie 
His praefationibus cum audaciam contudisset,, astendit 
deinde. non. potuisse a Deo -ullam iniri. viam, quae aut 
ipsi esset gloriosior, aut humano generi utilior. Est au» 
tem, tata tractatio, quae in tria quae nunc sequentar. Cas 
pita divisa est, obscurior, non modo ob causas,totì ‚huis 
' epistolae communes, de quibus in Prolegomenis ad, hanc 
epistolam egimug, verum etiam quia mirie madis aequum 

VI 1. 0 se 


‘6 IN EPIST. AD ROM. 


se pracbens ludaeis et Gentibus, amaris dulcia, dulcibus 
amara miscet, et ab his ad illa, ab illis ad haec inob- 
servatos facit transìtas, ac saepe amat plus innuere quam 
dicere. Ac primum, quia saepe male tractatus a Indaeis, 
contra in summo honore habitas apud Christianos e Gen- 
tibus vocatos, oredi poterat, aut infensns illis, aut in 
hos propensior , suspicionem hanc longe a se amolitar, 
et quidem iureiarando adhibito per Christum , quod non 
minoris haberi debet in Novo Federe, quam iuraments 
in Veteri Federe per Deum facta, quia Deus omnem iam 
potestatem Ecclesiae regendae ac tuendae Christo tradidit. 
Veritatem dico in Christo, id est, per Christum. Simiks 
locutio Dan. 12: 7, ouoder dy 13 böres eig vor alöva [iu 
ravit’ per viventem in aeternum}, Ter. 5: 7, duyvor U 
cols ou ava Heoïs liurabant per hos qui non sunt Dii) 
Et pogrögopas dy xvgiep (testor per Dominum) Eph. 4: 1: 
Deum simul et Christum testes advocat Paulus 1 Tim.5: 21 

OÙ weldopat , non mentior] Non loquor in gratiam, ut | 
arttatogi solent. - | 

Svuuagrvgodens mo: vijs ovverdsjoeds mov, testimonium mili 
perhibente conscientië mea] Zvuuagrvgovers idem est good 

magrugevons [testante], ut diximus at 15, 8: 16. Dic 

vulgo ‘tolet , Conscientia mille testes. 
Ey nveönors dylop, in Spiritu Sancto} Non illa Gentian 
conscietitfa, quae ipsas modo accusat, modo- excusat, sed 
condaientia quae eet in Spiritu Sancto; id est, per Spi- 
ritum Sanctum regitat. 

a. “Ors uren moe del meyadn sal SBidheueros ddven Hú 
hagdig gov, tristitiam mihi magnam esse et continu 
dolorem cordî meo} Haec posteriora sunt ex Ps. 15: 5, 
vor vaa pu’ [dolor in corde meo quotidie}. Dicit same 
&ibi dolere quod Iudaeorum maximi et plarimi erant extrt 
statum verae iustitiae et Divini Spiritus ac salutis aeternae 

3. Hoydunv yaq aùròsdyo, optabam enim ego ips) 
Est imperfectum pro optativo quod frequens Graecis, siv 
addito, sive mon addito &y, ut Act. 25: 22. “Epgeu 
[eficaciam) habet avros dy, ego ipse, qui haec mal 
omiinäta de illis cogor dicere. 

“Avabena elyar, anathema esse) “Avcdeua pro dyatens 
wuodels [diris devotus) quomodo 2 Cor. 12: 5, 16: 22 


Ga 


Gal. 1: 8, 9, et Hebraeo PWM aut MIM quod hic habet 
Syrus. Sic MA deportatio pro deportatie ponitur. | 

Anò Tov Xqusoö, a Christo] Id est, ab Ecclesia Chris- 
ti, quae Christus vocatur 1 Cor. 13: 12, Gal. 3: 27 , sic- 
ut mos erat apud Hebraeos uxores vocari de mariti no- 
mine, Esai. 4: 1. Hoc dicit: Velim non modo carere 
honore Apostolatûs , verum etiam contemptissimus esse 
inter: Christianos , quales sunt qaì excommunicati sant, 
In Ignatii Epistola ad Romanos legimus: Kodaois zoö dia 
Bodov dêr ud Eoyfoto, govor Twa 'Insoö Xqigoö drevugo 
(Diaboli tormenta in me veniant , modo lesum Christum 
nanciscar }. 

‘Trée zr diehpör pov sûr ovyyerör mov wara odpxa, 
pro fratribus meis, qui sunt cogndti miei secundum car- 
nem} Id est, Si ea ratione illos ad fustitiam veram et 
ad aeternam salutem possem perducere. Adeo illis male 
‘non volo, quippe sanguinis vinculo mihi conianctis, 

he Olrivéę elo ‘loganhizor, qui sunt Jeraelitae] Qui 
sunt posteritas Jacobi, cui a Deo Jsraelie nomen da- 
tum est. En 

Qy íj viodeota , quorum est adoptio fliorum] Vocantar 
enim Israelitae flis Dei, Deut. 14: 1, Exod, 4: aa, 
nempe ob beneficia huius vitae quae Deus eis indulserat, 
non ob ‚promise vitae aeternae, ut Christiani. 

Kal sj óla, et gloria] Id est Arca quae W, 1 Par. 
16: 27, 2 Par. 6: 41, Ps. 63: 3, 78: 61. Solet autem 
verti wW iayvs [robur], dvvauig [virtue], d0Eu [gloria], 
quanquam proprie ddEa est 1a9 maiestas Dei apud Arcam 
relucens , 1 Sam. 4: 21, dicto Ps. 65. | 

Kal af dsabijkas, et federa] Id est, Verba Federis 
scripta in duabus tabulis, Exod. 34: 28. Eas Hebraei 
vocant nmun nmb [sabùlas Federis]. Potest hoe nomine 
comprehendi et circumcitio, et adspersio sanguinis, quae 
et ipso Federis vocabulo appellantur, Gen. 17: 10, Exod, 
4%: 8, 

Kal ú wouofsola , et legislatio] Quae Hebraeis TVA jn» 
(donatio Legis]: omnes illae constitutiones per Mosen 
datae ad vinciendam populi societatem. 

Kal jj Mxotiæ ‚ et cultus] may, quo nomine veniunt 


sacrificia omnia, sed praecipue Agnus Paschalis, ut vi- 
L a de- 


«64 IN EPIST. AD ROM. 


dere: est Exod. 122 26, ubi in. Graeco, pvÂafaode sir 
Aasoelar vavsyn [observate ceremonigm hanc} 

Kol ai èrayyeMar, et promissa} Id est, eddoylat, Mov 
[benedictiones}, praeclara illa sed terpena promissa, Lev, 
‚26. et. Deut. 28, quae à&ôÀa [praemia] vocat Philo. 

5. °Qy of zazégeg, quorum Patres] Quos iure sanguinis 
contingunt magni ili viri, Abraham, Isaac et Tacob, 
quorum tam libenter Deus meminit, Exod. 6: 3, Lev. 26: 42, 
et qui :per excgllentiam Patres dieuntur, Exod. 3; 13, 16, 
4: 5, 1% 5 et alibi, | 

Kel EE Ov d Koude zò zard odqua, et ox guibue est 
“ Christus secundum carnem] Non secundum zo &eioy [di 
vinum]-quod in ipso, sed secundum zo dwôgoorivor (hu 
maaum), Vide supra 1: 3. | 

O de, dd marta. Oeos edhoyrds els Vous alras, qui 
est. euper omnia Deus benedictus in secula] Potest hoc 
de Christo recte sic intelligi, quia cam dicitur super 
‘omnia, tacite excipitar Pater, 1 Cor. 15: 27. Sed ex 
Syro apparet veteres codices habuisse, ó dy èrl srdesor 
evhoysyros els vous alövag (qui est super omnia benedictus 
in secula}, quod consuetae locutioni Pauli melius conre- 
nit, qui cum de Patre et Filio loquitur, Patri nomen 
Dei, Filio namen Domini tribuere solet. Et sic fuisse 
in vetustis codicibus Cypriani, sic etiam legisse Hila- 
ritin; gee aliter videri legisse Chrysostomum, notavit 
Erasmus. Et satis erat huic quidem loca, dicere hoc 
privilegiugs Indaeorum, quod ey illis natus esset Chris- 
éus, omnibus alijs maius esse, quia Christo laus et ho- 
nor debetur supra omnes, id est, etiam supra Abraha- 
sum , Isaacum et Tacobum. 

Aumv] Sic Amen. Insertum habuimua, et supra in Dei 
laudatione, 1: 25, sic et infra 11: 36 et, 16: 27; Gal. 1:5, 
Ben. 3: 31) Phil. 4: 20, 1 Tim. 2: 17. 

‚6. Ody otor. dë ör: —E Ô ò Aoyas zoö Oeoë] Quan- 
quam haec vera sunt, inquit, tamen fieri nequit, ut ir- 
ritus sit sermo Dei, nempe minae illae qugs Deus in Lege 
Lev. 26: 14, Deut. 27: 15, 28: 15, Ios. 24: 20 et alibi, 
saepe adversus contumaces Israelitas pronuntiat. Sic Deut 
4: Zo, eögsjoovol oe mavreg oi Aöyor ouzo [invenient te om- 
nia haec verba} id est, minae istae, Ody oioy Rabbini 


. 4 


4 
dn N Te es 








CO OCAPUT IX 165 


est WER W [flerò nequit). 'Enerlreveen bb) est irritum fieri 

1 Sam. 3: 19; ovæx ëneder dro srdvroy Ty Adyor adroë 
èn vv yijp [neque humum decidit guidguam ex omnibus 
verbis eius). "Sic et Fos. a1: 45. 

Od pap mayres oi dE ’Iooand, ovvor "Joga ‚ non.enim 
omnes qui ex Jsraele, ij eunt Israel) Non omnibus ex 
Iacobo ortis competit causa nominis, propter quam’ Taco» 
bus a Deo vocatus est Jsrael, Gen. 52: 28, ad quam 
historiam Iosephum vide, Convenit id nomen',-ut Ter- | 
tulltanus recte intellexit, ‘eximie Martyribus; Angelos 
enim hac parte superant, quod, qui maximus est honos, 
pro Deo mori eis contingit. Iustinas contra Tryphonem 
disputans: Tues Òë unddr zouroy vevoinóres myBd voew 
megaonevelOueror ‚ èrerdn vara vO oaoxixor ontgua zo 'Ia- 
we zérva ige, rravrog oodijoesdar mrooodorërte, dÀN Ors wab 
èr vodzoug favrovs nÂaväre drrodidersral pos èy moddoï (Woe 
aùtem nil eiusmodi cogitastis vel cogitare etuduistis, 
cum enim ratione carnalis seminis sitis filii Tacobi, omnine 
arbitraméni vos fore salvoe: verum quod hac quogue ih 
re voemetipsos decipiatis muitie a me demonstratum est}. 
Philo de Nobilitate : AAN oüre:- uèy Èswoar wouwol zäor 

dö@rooönous Òpor, TOU uy èrnt meyadois yEveor oeuvvveodor vijg 
xadordyadtas duorgoüvras. 'Towdatoug dé zal Eregor Òiya-Tör 
xotytöy dEaiperor töv yap roſß yévovs dgymyeröv eloly ols al 
röp srooyóvor dperal ovvòhoos oddir dvnoar èn èmidijnroug 
xat örrartioug soaEeo &Aovrasy el HEL ztgos éréoov uydevog 
DeyytEvras, adh ovy omò Toù ovverdoeos, O uóvov dE dori 
tov Öukagsjouor véyvarg Aoyov oÌ sragayirar (Verum haee 
lex communis esto mortalium omnium, qua praescribi= 
tur, ne quis wirtutis expers claro genere natabibusque 
splendidis magnopere sibi placeat. Caeterum Iudaei ha- 
bent et alia exempla peculiaria; fuere enim e principibus 
generis „ quos Mâàiorum suorum virtutes nihil iuverunt, 
obnoxios gravibue criminibus, etiamsi nemo argueret 
praeter conscientiam, euius solius tribunal nullis ver= 
borum artificiis decipitur }. 

_OdB* ör: ziol orloua °ABoaap , mavses vénva, neque” 

* semen sunt Abrahami; omnes ſilii] Intellige pleno 
jure, ita ut heredes sint, snpra 8: 17. Neque Ismael 
neque ex Cethura filii heredes Abrahamo, sed Isaac so- 
L 3 lus , 





56 IN EPIST. AD ROM. 


Jas, Gen; 25: 6, 6. Philo de Nobilitate: Zlohenas 9p Ö 
rqöroc , dx Tour sraudorsornoaperos yuvauwdy, où òt sjdoris 
anbhavorr , dAAà 3 dnida zvon nhydövar Tò ybvos. "AL 
ëu mods elo póvor dredelydn nÂngovópos Tör srargetor dya- 
är, of d' addor narzeg yvooung Öyuoös opadtyres zal undis 
zv voö yevwijaarzog dropaEdpevor , Öupuloôgear dhdorquotir- 
zeg zv doudlpov eÖyevelac [Primus gentie conditor multos 
liberos suscepit e tribus mulieribus, non indulgens lib 
dini, eed sps augendae familiue. Unus tamen e multi 
eolus successit in patrimonium: reliqui omnes, sicut 0 
pietate degenerarunt, ita separati sunt ab eius gentili 
tate, cuius nullas virtutes exprosserant, excideruntgus 
ab illa nobilitate celebratissima). Et de Praemiis, de 
Abrahamo locutas: Ovrog sroÂdors pèy doye naïdag, éravras 
Be nMijv Ewe Oraerloug, de sa sreloparu zoü yévous dedrot- 
mevoù dopalëg èvogpioaro [Hic multorum fliorum pater, 
unum probavit ex omnibus, qui genus, alligato velut ad 
terram fune, subduxit in portum). 
> ANN êv Toccu «Âjdsjoeral oor origi, sed in Tsaaco voca- 
bitur tibi semen) Gen. a1: 12, ubiet LXX, èy ’Joads ahd 
oezal oor orga, id est, per lsaacum continget tibi stip: 
nobilissima. Nam wp), zahetafas, significat celebrem 08%. 
8. Tovrégur, id est] Haec vox est explicantis gròvouar 
(sensum mysticum] latentem, quod yn dicitar Hebraeis 
Significat ín hac historia non tantum exemplam exstare 
Divinae libertatis, sed et figuram eorum quae nunc ge- 
runtur. Itaque alibi,Paulus hanc ipsam de Isaaco et Îs- 
maele historiam referens, dicit haec esse dÀAnyogoupes 
(per allegoriam dicta], Gal. 4: 24. 
Ob za zénva tijs aapnòg, non qui flië carnis] Non illi, 
inquam, wiigue sunt quos Deus paterno ac singulari 
affectu fovet, Sio semen Dei Mal. a: 15. 
rAldà rd sluva zijg dnayyehlag doylberas elo ozkgia, 1d 
qui filië sunt promissionie aestimantur semen) _doyiberui 
eig ondopa, id est, a Deo tractantur ut filië sui. Si 
ëhoyia0sy Òixarog (aestimatus est iustus} apud Clementem in 
Constitutionibus, id est, ita a Deo tractatus est, u 
homines iusti tractari solent. 
ge 'Emayyehiue yäg ò Àdyog oùzog, promissionis enim 
sermo hic est} Qui scribitar Gen. 18: 10. 


Ka- 





CAPUT IA 167 


Kara vòv zaigón zoörop Uevoopas, secundum hoc tempus 
veniam) In LXX Angelus Dei nomine sic loquitur; “Era 
vasgipor úw moós Ge xarà Tv xaigòr zoöror eis das, 
wal Eee viòr Zadóa ij yuvij sov (Revertens veniam ad te 
hoc anni tempore, et habebit filium Sara uxor tua}. 
Veniam ego, Deus scilicet. Ergo Isaacus Dei: opus. 
Duplex hic figura populi Christiani, Primum qnod nasci- 
tur non naturae viribus, sed vi Divina, ut Isaacuss 
deinde quod intercedente promisso, Gignitur enim per 
promissa Euangelica. Potest et hoc addi quod Ismael 
fero, Isaac miti fait ingenio, quod discrimen Philo ob» 
servat. Ingenium autem mite proprium Christianorum , 
Matth. 11: 29, 1 Cor. 4: 21, Gal. 5: aa, Eph. 4: 2 
Col, 5: 12. « Ee 

10: Od póvoy 8d, non solum autem] Est hic &Aeeweg 
(defectus), qua figura saepe utitur Apostolus. Sensus 
est: Non solum id quod iam diximus dooumentum est 
eius quod inferre volumus. 

"ANA wal ‘Pefixna, sed et Rebecca] Rebecca idem nos 
docet. Rebecca pro Rebeccae historia. 

"El évòs xolenv -Èyovoa 'Ioaax vou sarge duös] Quar 
genituram habuit ex uno Isaaco. patre nostro, nempe 
daplicem eodem tempore, quod tacite ex opposita voce 
évòs sabintelligitur. Nam et Philo observat mysterium 
eliquod magnum latuisse in illo geminorum tam mature 
praedicto discrimine, Loci sunt libro de Allegoriis, fie 
ne libri de Caino et Abele, ac de Nobilitate. Kolry 
respondens SOW et IVD primo sensu est cubile, dein= 
de per uerovvplay (transnominationem) ‘adiuncti ceuwdg 
[honeste] sic exprimitur sj ovvovoia [coïtus], ut videre 
est: infra 13: 13, Hebr. 13: 4. Quae dicitur solsn ong 
garog [concubitus geminie]) Lev. 15: 16, 17, 38, 18: 20; 
22: 4, Num. 5: 13. Deinde per longius euntem figuram 
sive perddapes [transsumptionem] ipsum onéqua, id est, 
genitura, ut hic, Habent autem haeo verba ëupadis 
feficaciam), ne forte quod de lamaele dixerat, ad ma- 
tris aut temporis divergitatem aliquis referret. | 

11. Mino yap yevondivrov „ undè noatarror sl dyatop 
5 xaxòy, cum enim nondum nati fuissent, neque aliquid 
bonë malive eyissent} Sic et Philo de iisdem in Alle- 

L4 | go- 


hd 


Ad 


_a6s IN EPIST. AD ROM, 


gorifst Tòy 'TexoB zal zov ‘Hod, zor mèr Äoyorra sal 
syeuöva val deonórnp , zor Òë ‘Houd ònfwoop zal doùlor, 
ëre wara vasos Övras, pyoìe elwat [Jacobum et Esavum, 
illum prinoipem, ducem et dominum, hunc snbditum 
et servum, priusquam uterum evirsnt, pronuntiavit), 
Incipit. evolvere mysterium latens. Praetalit Deus eum 
gui posterius nasceretur ei qui prius. Infantes nondum 
nati nihil boni aut mali agere potuerant. Quid hoc por- 
tendit? Deum itidem praelaturum populum credentem 
populo non credenti, ut credentes regeneret per Spiri- 
tum suum, nulla habita ratione ant operum legaliam 
quae Iudaei fecerant, aat cultus idololatricí et aliorum 
criminum quibus involati fuerant illi ex Gentibus, non 
magis quam si ea nunquam exstitissent. Saepe enim in 
Sacris Litteris pqnuntur quasi paria non esse et non còn- 
siderari, ut Hebr. 7: 3. 

Iva ú nar inhoyge zo Ocoö ngódeou mlon} Fdeo hoo 
dictum est, ut maneret, id est, ut probaretur hoc argu- 
mento (nam id Hebraei dicunt per mi stare quod Graeci 
multis in locis vertunt guéveir) wvoluntaa Dei (libera scie 
licet) án sie quae pertinent ad praelationem, id est, ut 
alterum alteri praeferat, Id enim omne èsÂoy#g dicitar 
nomine; nam “3 Hebraeum, quod plerumque vertitur 
êxdtyein , per zrgoauger [eligere] vertitar Deut, 7: 6, 
10: 15, Prov. 1: ag. 

'Oön dE èoyos, non ex oporibhs] Sic quod per fidem 
servamur , Dei est donum, non enim ex operibus, Epb. 
a: g. Servavis nos Deus et vocavit vocatiane sancta 
son' secundum opera nostra, sed secundum ouam volun- 
taten, 2 Tím. 13 ge. Vide supra 3: 24, á4: 6 et ibi 
dicta, etinfra 11: 6, Nova creatio quae ante acta sunt 
non respicit,* Ì 
. "AAA èx: vod waloërroo, sed ex vocänte] Vocat Deum 
per promissa, Itaque eodem recidunt ëzayysdlas Adyos 
[verbaas promissionis] et «hijos [vocatio]. 

Ebdion avrij: Ori ó meflov dovlevaer sd ddctooors , 
dictum est ei, Maior serviet migori} Sab parentum de- 
siguatione intelligi hic populas recte percepit Iosephus. 
Jacab. et Jsrael pro Facobi pasteris, bsau et Edom pro 
Jdurhaeia paasim, Et’ praecessit in Genen, Duo populi 

ir 


| CAPUT IX | \ 269 
ín utero tuo. Est autem impletum Davidis temporibus, 5 
ut patet 2 Sam, 8: 14. 

15. : Kudos yéygartat, sicut scriptum est] Est et hic 
Mdleuig [defectus]. Plena sententia: Quod vaticinium 
revera impletum est, ut scriptum reperimus a Malachia, 

Tòv 'Taxoop sydagoa, zov. Òë ‘Hoaö êutonoa, Igcobum 
dilezi, Esavum autem odio habuij Id est, praetuli Je- 
raelitas quanquam gravium criminum reos Idumaeis,. 
Nam haec significatio vocis êuioyoe, u® in Propheta, 
ita in Paulo suffieit ei quod tractant argumento.' Et 
est locutio ista in comparationibus usitata apud He- 
braeos, ut apparet Gen. ag: 31 in Hebraeo, Deut. 
ar: 16, 1 Sam. 16: 7, Prov. 13: 24, Matth. 6: 24, 
Luc. 14: 26, Foh, 12: 45. Dicit Malachias plane hoc 
constitutum Deo in beneficiis enis praeferre Israelitas 
Idumaeis, idque et nunc apparere, et magis appariturum, 
Hyrcami nempe temporibus, de quibus vide losephum An- 
tiquae Historiae XIII. 19. Haec ipsa si ad úróvouv [sen- 
“ eum abditum)] referantur, respondent populo Idumaeo po- 
pulus Israeliticus, ut prius à Deo genitus, populo olim 
" Israelitico populus nunc Christianus, ut posterius a Deo 
genitus. Servitus autem Idumaeorum significat conditio- 
nem multo viliorem populi veteris Iudaici, qui promissa 
nunquam habmit nisi terrena et dona Spiritus valde 
infrequsntis. Barnabas : AM — XRX el ovrog Ô Aaòs nÂn- 
eovógos À á noërog, zal el drain els ius H eig Èrel. 
vous" deovoare vÖv sreoì voö Aaod rt héyer ú eaof ‘Eöctro 
de 'Zaadx sreol PeBluwas tijs yvvaundg adroù Ört geïoa jr 
xal ovvthafer. Eira: Kal é5ijhde “Pepinna nvdéobar sag 
xvolov* wal ebme wvoros mgdg adrijv, Avo by èv zij yasot 
cov zal vo Aaol èr ij xoidia ov, zal Aads Aaod ÖreoiEer, 
xal ó welboop’ Oovhevaer TD ÈAdoooy:. „AloHareadar Opelhere 
zig ö 'Toaax, wal ris ij Pefinxa, zal èrì zivov ÒEderyen Ore 
ſacldeoy ó Aàos oürog” q èxeivoe [Sed videamus, num haec 
gens heres sit an prior illa, et num ad nos fedus an 
ad illos pertineat: audite nunc qyid de populo dicat 
‘Scriptura, Precatus vero est Isaac pro uxore sua quod 
esset sterilis; et concepit. Deinde, Et egressa est Re- 
becca ut percontarétur a Domino: dixitque illi Dominus, 
Duae gentes sunt in alvo tua, duoque populi in utero 

| 1 tuo., 


170 IN EPIST. AD ROM. 


tuo, ef populus populo dominabitur , matorgue, natu dr- 
wiet minori. Oportet vos intelligere, quisnam sil} Jsaae 
et quaenam sit Rebecca, et de quibus declaravit , hunc 


ecilicet populum vel illum fore maiorem). Tertullianus | 


adversus Tudaeos: Jtagye cum populus seu gens Iudaeo- 
rum anterior sit tempore, et maior per gratiam primae 


dignationis in Lege, noster vero minor aetate, uipote 
in ultimo saeculi spatio ‘adeptus notitiam Divinae mise- 


rationis, procuyl dubio secundum edictum Divinae locu- 


tionis prior et maior populus, id est, Tudaicus , serviat 


necesse est minori, et minor populus, id est, Christianus 


superet maiorem. Ac post: Noster vero populus minor, 


id est, posterior, relictis idolis quibus ante deserviebat 
ad eundem Deum conversus est, a quo Jsrael, ut supra 
memoravimus , abscesserat. Sic namque populus minor 


populum maiorem superavit, dum gratiam Divinae dig- 
nationis consequitur, a qua Ïsrael est repudiatus. Idem 


libro III adversus Marcionem: Jacob qui quidem posk- 


rioris et praelatioris populi figura est, id est, nostrie 


Cyprianus Testimonioram contra Iudaeos lib, I: Quod 
duo populi sint praedicti maior et minor, id est, vetu 
Tudaeorum, et novus qui esset ex nobis futurus, in Ge- 
nesi: Et dizit Dominus Reboccae, Duae gentes in utero 


tuo gunt, et duo populi de ventre tuo dividentur, El 


populus populum superabit, et maior serviet minorù 
Philo sicut non totam rem pervidit, quia non credidit, 
ita non plane abscedit, cam dicit libro de Abele et Caine 
per Esavum et Tacobum significari naturas malam et bo- 
nam, illam priorem, hanc excellentiorem: ac non multo 
post id ipsum explicans ait: Oörwo mèr Òn za yodvou noet- 
pela oiserat wanla, za dE dEwwuaros wal zipijg wal euxieius 
ú deer Erit igitur witium tempore antiquius, virtu 
dignitate , honore, gloria, potior]. Et de evigilanti Noe: 
„Kara dxohovôlgy eiodyes zóv ‘Iuno yerboer dy voö ‘Haal 
veoregor , Örs dpgoouvn èn rroorne sjdantas sui» del ovvroo- 
pos , Ópljovos d' ó zo xadoö Lijdos, Bupdues DE srgeopusees 
[Consequenter Jacobum inducit Esavo minorem natu: 
quod a prima aetate homini comes est amentia: honest 
‚ amor serior accedit, vi tamen sua est antiguior }. Qui 
eodem libra et de ‘calce arrepta et de jure nataliun 

ven 





CAPUT IX. 171 


vendito facunde dÂAyyoget [sensus abditos explicat). Item 
de insidiis Esavi in Iacobum, libro Peiorem insidiari me- 
lori: et quomodo alter ventri, alter parentibus ac Deo 
paraerit, libro de Nobilitate: et quomodo durus et sil- 
vester ille, hic mitis ac placidus, libro de Praemiis et 
Poenis. Caeterum sicut res einsmodi quatenus umbram 
aliggam habent veri certique dogmatis, leniter prosequi 
suave est, ita omnes comparationes per omnia aequare, 
et inde dogmata comminisci, agreste atque inficetum est, 
Recte monet Tertullianus, non ex symbolis materigs com- 
mentandas , sed ex materiis parabolas, neque enim in 
comparationibus omnia ad speculum respondere posse. 
Et Chrysostomus, utendum id cuius causa instituta est 
comparatio, mittenda caetera. Salvam vult Deo Apog- 
tolus libertatem dispensandorum beneficioram snorum, 
praesertim eorum per quae ad veram iustitiam perveni- 
tur; non vero persouis quibusdam nondum creatis, ae- 
terna constitutione nullas habente causas, praeclusam 
omnem eo perveniendi viam, Qnod èr agoféon [propo- 
gitione] est Ismael et Esau, id éy droddoer [redditione] 
sunt ludaei privilegio humanae originis freti. Quod êy. 
megoftoer Isaac et lacob, id dèr groddoes Christiani ex 
promissis Divinis genitt, posteriores tempore, priores 
Dei donis. 

14. Tí our dooöper] Quid ergo dicimus ? \ Hac praefa- 
‘tiuncula diximus uti Panlum, ubi calamniosam suae doc- 
trinae interpretationem vult amoliri, 

My dòuxla rraga Tö Oes] An hoe docemus, quod illi 
nos docere susurrant, a Deo quaedam iniuste fieri? 
Apud Deum esse dicitur id quod ei adhaeret, aut iare 
ei attribui potest. Hoc ipsum Deut. 32: 4 sic eloquun- 
tur Graeci, oux és aduxla dp aurö (non est iniguitae 
in illo). 

Mn yévouro} Et haec saepe habuimus. Est autem lon- 
gissime aversantis, dbsit ut hoe dicamus, quod non 
tantum dicto Deuteronomii loco, sed et toto libro Tobi 
infinitisque aliis locis, ipsi denique Dei naturae plane 
repugnat. ’ 

15. T@ yag Mooij Afya, Mosi enim dicit] Nempe post- 
quam circa vitulam omnes peccaverant, Exod. 33: 19. 

2Edeg- 


172 IN EPIST. AD RQM, 


‘Ehusjoo ôy &y 8e, wal oikreigsoo dp är olwrelgen, mise 
rebor cuius miserebor, et misericordiam praestabo cu 
praestabo} In Graeco oïxrepö melius, quasi dicat, faciam 
in eo quod mihi visum erit. Solent sie loqui Domini se 
Reges, quoties constitutionis suae causas nolunt reddere, 
etiamsi aliquas habeant. Idem Deus summo jure facere 
potest în beneficiis suis elargiendis aut negandis, in pec- 
catis condonandis et vindicandis, non quod non ipsi ra- 
‘tiones discriminum constent, sed quod nihil necesse sit 
eas cógnìtas esse hominibus. Vide quae attulimus ad 
dictum Exodi locum. Soriptor libri De vita et morte 
Mosis verba illa Dei sic explicat, Nemini quieguam de- 
beo, gratis do mea. Non autem hoc dicit Paulus, quod 
‘hon huius disputationis, ‘de qua egit hactenus, ratione 
aliquas possit reddere (nam et reddet aliquas) sed quod 
priusquam eo veniat, edomare velit contradictoris ander 
ciam. Etiam de Principibus dicunt Pólitici, Non ess 
nostr ũm aestimare quem supra caeteròs et quibus de cau- 
gie eztollant: Summum illis datum esse rerum arbitrium, 
aubditis obsequii gloriam relietam: Abditos eorum ser 
eus ‚ et si quid oecùttins parant, exquirere illicitúm, 
anceps, nec ideo nos posse assequi:, Militem tam nescir⸗ 
quaedam quam ‘scire oportere : Parendo , non imperid 
Ducum sciagstando ‚ res militares contineri:; Malum este 
militem qui imperia Duoum interpretari malit quam es- 
séqui. Sufficere nobis poterat, nemini Deum velle dart 
bona aeterna, nisi qui intus iustus sit: ad consequendem 
eam ‘iustitiam, viam ineundam quam ipse monstret et 
oeren esse ostendat donis Spiritus sui, 
6. “Apu ovv où vof Bédopzog, oÙdt zo) ToEyorTos, dla 
* —** Ocoö, igitur non volentis ; ) neque currentië; 
ged misèrentis eet Dei] Hebraei cum pauca habeant ad- 


verbia et coniunctiones, ferme eorum vice utuntur copula. | 


Ifaque hic volentie et currentie, idem valet, quod cur- 
rentie qua libet. Non est hoc negotium de quo agitur 
în hominis cuiusque arbitrio, sed Dei. Posset enim sine 
Sniuria omnes qui gravia peccarunt morbo suo relinquere, 
nec ullam adhibere medicinam: multo magis eis qualem 
velit medicinam praescribere. Procedit a minori ad ma- 
ius, id est, magis credibile, 

. 17: 





CAPUT mt 0 193 
1%. Ayu rag 5 —E B Page, dicit enim Scriptura 


Pharaoni) Id est, in sacra Scriptura dicitur Pharaoni. 
Similis locutio Marc. 16: 28, Ioh. 7: 38, 42, 19: 24, 37, 
Gal. 3: 22, 4: 30. 

“Ore eig avrò Toöro diraod de, Omo drdelboouas èe aol 


siv Òuvauly gov, al Öroog drayyedij TO Ovopa mou ér. sian 


vii /ûj, in hoe ipsum excitavi te, ut oetendam in te vir- 
tutem mear ‚ et ut.celebretur noman meum in universa 
ierra) In Graeco est Exod. g: 16, °Eyesa zourov duersog- 
Ons, Uva ddsibwpaa èy aol zv ioyvy mov wal diayyedij zò 
dona mov èy aon zij yij Hano ob causam asservatus es, 
ut ostendam in te wvirtutem meam et celebretur nomen 
meum in omni terra]. Quod Paulus vertit, dEyyeigé aa 
et LXX deergondns, in Hebraeo est ymmv, id est, stare 
te feci. Sicut autem wivifscare Hebraeis dicitur qui in 
vita conservat, ita stare facere, èyelgeuw , qui non im- 
pellit in ruinam. Pharao iste populum Dei cultorem, non 
bello victum , sed ob Iosephi merita in tutelam receptum 
durissimo servitio premebat. A Deo de hac iniustitia 
admonitus , et quidem magnis signis prodigiisque additia, 
contumaciter obstiterat. Id enim valet èfaguvôy ij saodia 
Haga Lingravatum est cor Pharaonis) Exod. 7: 14, 8: 15. 
Est enim Kal pro Hithpael, et sensus est, ipse cor suum 
grave reddidit, sicut aperte explicatur 8: 15, ubi in He- 
braeo est, Pharao grave fecit cor suum: et g: 55, ubi 
in Graeco est, iBdquver aùüroù eijv vadia. Hominem tam 
contumacem potuerat Deus illico prosternere : non fecit 
hoc, sed eum vivum servavit, ut plura etiam potentiae 
suae signa circa eum ederet, quae Deo magnam gloriam 
erant paritura, ut dicitur Neh. g: 10, Sir. 16: 15. Grave 
cor dicitar quod a proposito dimoveri se non patitur, 
Quem perdere iure potuerat Deus, eum iure poterat etiam 
suo morbo relinquere, nec adhibere medicinam, quod 
Deus iare potest adversus omnes contumaces. Quam vero 
mensuram conutumaciae ad hoc exspectare non dico neces- 
sarium sit, sed conveniens Divinae qua bonitati qua se- 
veritati, nemo exacte novit nisi ipse. Tertullianus ad- 
versns Marcionem Il: Indurat cor Pharaonis: sed me- 
ruerat in ezitium subministrari qui iam negaverat Deum, 
qui tam Legatos eius totieg superbus exqusserat, qui iam 

poz 


! 


4 


176 IN EPIST, AD KOM. 


populo laborem operin adiecerat. Poetremo qua Aegyp- 
ius olim Deo reus fuerat gentilie idololatriae , Ibin et 
erocodilum citius colens quam Deum unum, Notanda vero 
etiam ratio qua usus Deus dicitur aggravasse vel indu- 
rasse cor Pharaonis, nempe ne populum dimitteret: nam 
de eo hic agitur. Sì Deus fecisset durare mala quae 
immiserat, aquas versas in sanguinem, ranas, cinyphes, 
muscas , pestilentiam , dubitari non debet quin Pharso 
dimissarus fuerit populum. Quia vero Deus mala ill 
statim sustulit, ea res illi auxit contamaciam. Origenes, 
in fragmento quod habemus Philocaliae cap. 20, locam 
illum Exodi et hunc Paali explicans: Oùx äroroy 8 zal 
drò ovyydelas Ta zoraöra magauvdjsrsdar , sroddcnig zör 
yonsör deororöy paoxòrror voie dia zij vonsóryva val mp 
ikaxgovulay Esroufondrous oĩxérœis zò, “Eyo oe srorngòr inoin 
va, xcel, Bye oor aïziog ylyova Tör zydunovzoor duagrnut- 
rcor Òeì ag Toö EHovs anodoar zal zijs dvsctuewg vo Atyt- 
uévov, val uy ovxoparteiy, wij Karaxovorsas zoö Bovlijparn 
roũ Adyot. O yoör Taùühog vuïra oapòs dEezaoag prol 00 
zòy duaoravoyra* “H zoö nrdovrov zijs yensóryros avroö sel 
zis dyoyijs «al zijs waxgotvulag warapgovers , dyvodr dri 1 
zensòr roũ Oeoö els perdvousw oe äyes; Kard 88 vijv oxhipd- 
sjed oov aal dueravónror wagdlay, Aroavolbeug oeavri dor 
ë quéoq doris «al droxahtpeos Bixaronoustag Ocod. “A ret 
Alpe mgs vÔv ucorciyovra ò drosodos, Acyéato 1gòs Tor 
Dagad, wal mdvv douodteos vonden zaöra drayyehduen 
vir wast Tp onhmgoryra zal dperavónror adroö xaqdlar 
Brouvollovros davrd opyyp* vrije oxhnoóryros oöx &v Üey- 
yöelons oütog oÙdl paveoâs yerervnubrno, el uij za onmid 
Eyéyower, ú EyeyÔver iep, wij zooadra Öl zal rydsnaöra [Sed 
haec non absurde ex communi loquendi usu leniri ac 
mitigari possunt; quotles enim boni et benigni Domini 
servis bis, qui propter facilitatem et aequanimitatem suam 
occdlluerunt, ingerere solent, Ego te improbum feci, et, 
Ego scelerum tibi causa fui : sermonis enim ingenium et 
wis attendenda est; neque neglecta dicti cuiusque. senten- 
tia, calumniandum., Quare Paulus, qui haec accuratt 
perscrutatus erat peccantem sic alloquitur, An divitias 
benignitatis eius et patientiae et longanimitatis con 
temnis , ignorans benignitadtem Dei te ad poenitentiam 


ad- 








CAPUT IX. 175 


adducore 2 Quaa vera est durities tua et animus impoe- 
nitens asservas tibi irae thesaurum in diem irae et reve- 
lationie iusti iudicii Dei. Nam quas dicit ad peccantem 
Apostolus, dicantur ad Pharaonem, et plane congruen- 
ter intelligantur haec ad eum dici propter duritiem et 
animum impoenitentem ipsius iram sibi coacervantis ; cum 
durities ita coargui et declarart non potuisset, nisi signa 
el prodigia exstitissent ; vel si quaedam, sed non tot et 
tanta esxstitissent). In praecedentibus Origenes multa 
egregia disputaverat contra eos qui Pharaonem goïòr 
Iterrenum] et plane ex naturae necessitate inemendabilem 
statnebant. Et post haec quae iam produximus verba, 
multa alia habet digna lectu, Indnravit ergo se Pharao, 
et diu, Induravit aatem Deus Pharaonem non auferendo 
eum ex vita, neque utendo ea viriam suarum dispensa- 
tione qua statim daritiem eins potuerat contundere, sed 
alia potias quae magis magisque cognitam fuceret humano 
generi ipsius contumaciam ac tandem quoque Dei in eo 
puniendo iustitiam. Est autem in Pharaone imago populi 
ladaici a Christi temporjbus ac deinceps. 'Miserat Deus 
ad eum populum non. Mosen, sed Filium suum cum signis 
innumeris. Potuerat eorum contumaciam statim ulcisci, 
ged noluit.. Sivit eos in pace agere per annos ferme 
quadraginta. Interea temporis peiores effecti quotidie, 
infamiam sibi accersivere dpud omnes gentes, ita ut cum 
tandem excidium eis evenìt, quanquam tristissimum , esse 
tamen infra eotum mala merita crederetur, ipso teste 
losepho. 
i8. “Moa ouw Op Dée, hect, ergo cuius vult, misore- 
fur) Emollit quos vult ob causas sibi cognitas. Varia 
sant Divinae misericordiae genera quorum libera Deo 
est dispensatio, Eorum maximum id quo hominum vitia 
corrigit, quod saepe facit non tam leniter tractando 
quam acriter castigando, Addacit ad hanc rem Origenes, 
hoc ipsum argumentum iterum tfractans- Philocaliae cap. 
26; locum insignem ex a Macc. 6: 12 et sequentibus, 
ubi ostenditur maximae hoc esse misericordiae Divinae 
non diu sinere ex sententia agere eos qui peccant, sed 
statim illis adhibere disciplinam. 
Op dé Héhu, ouÂmouwer, et quem vult, indurat] Exiy- 
‘ oú- 


- 
aad 


176 «IN EPIST. AD ROM. 


pure respondet verbo pm quod itidem in. Scriptura uaur- 
patur non mings quam "725 Bapvsep, et sensu eodem. 
Primum praedicit Deus, conspecta Pharaonis daritie, « 
oor eius induraturum Exod. 4: a1, deinde dicitur indu- 
ruisse cor Pharaonis, 7: aa, 8: 19, 36) ubi in Hebraeo 
est, ef induravit, nempe se, cor Pharaonis. Dicitur et 
Deus indurasse cor Pharaonis, g: 13, 10: 20, 29, Ws 
10, 14: 4, 17. Pharao semet obduravit. voluntaria ob- 
stinatiane, Deus Pharaonem, id est, sivit duriorem fieri, 
ac qualis esset ostendit (utrumque enim per verba activa 
apud Hebraeos siguifcari solet) servando, ut diximus, 
vivum molliusque eum tractando quam mierebatur, ut 
postea tarditatem supplicii gravitate compensaret. Vide 
dictum locum ex Maccabaico et Origenis quae indicavi- 
mus. Addit Kimchi in verbo Fwp, indurare Deum ani 
mos hominum, consilia sua ipsos celando, exemplum dans 
in: Pharaone et Seone. 

19. ’Egeïs ovv mos} Dicie tu, Tudaee pertinax. 

Ti Ère méupera:} Cur ergo Deus nos incusat? Sie 
wéppeodat Hebr. 8: 8, sic et 2 Macc. 2 7e 

Tò yap Bovhijuar: aùraù zis dvdéonprel Est Hebraismus: 
nam et indicativas ponitur pro subiunctivo, et praeteri- 
tum pro:quovis tempore: quasi dicat, zig dyêucfj, qu 
possit voluntati eius obstare? Est proverbium tritum ust 
inter Hebraeos, ut apparet Gen. 5o: 19, ut quúidem,ac- 
cepit Latinus interpres. Sic 2 Par. 20: 6, ad Deum: 
Oùr È5t ngds oe dvresijvar [Non es cui resistatûr). Hoe 
opponebant Iudaei Paulo: Si Deus nos non vult sanare 
nisi per fidem, et fidem nobis non dat, cur nos accu- 
samur ? nam Deo aliquid volenti homo frustra se oppe 
zsat. . Responso erat parata Apostola: Verum hoc esse in 
die quae Deus sine conditione vult effecta dare, hic aliam 
4sse rem; nam quanquam Deus sanare non vult nisi is 
Jesum credentes, ut non credant in ipsis esge causaê; 


‚guam responsionem insinuabit Apostolus mox-ag et. la“ 
tius exsequetur capitibus sequentibus. Sed antequam id 


faciat, pradenter contundit Iudaicam ferociam : merito 
sane; nam quod dicebat Paulus Christianos factos Dei 
populum, apparebat rebus ipsis, id est, et excellentis- 
sima vitae puritate et donis Spiritus eximiis, 


— 


20. 





CAPUT IX 173. 


20. Meoöiys, o Äsdoorme] Atqui,o tu. Est formnlá 
torrigentis aliorum dicta, ut Luc. 11: 28, infra 10: 18. 

Ev zig ei ó dezoroxoivòueros Tö Oe] Tu quis, id est 
guantulus, es qui Deo responsare audeas, id est, contra 
ea, quae Deum facere vides, disputare? Est et hoc 
Sumptam ex dicto frequenti apud Hebraeos, cuius sensum 
habes Job. g: 12—16, 34: 851—66, Dan. 4: 32. Etiam 
homines heri servo diceré solent; Abi responsator. M. 
Antoninus Imperator libro XX: “Ods yag wal adròs, Ors 
toũro nagalysör Òsxtrodoyij moos zov Oer [Ipse enim vis 
des, quam hoc tonge quaesieris ut habeas quod Deo 
tesponsites }. 

My doe zò rehdone td zihaaupri* zl ue Ernoigoug oÖros ; 
Numguid dicet res ficta fìctori : Quid me sic fecisti ?] 
Hoc quoque ex usu sumptum apparet Eaai, 29: 16 et 45: g. 
Nihil autem alind indicat quam non debere homines re- 
prehendere facta Dei opificis sui. T'é me èrolgoas oùzos 3 
id est, Cur me sic tractasti? Nam etiam in illo sensu 
«pud Graecda et nostros sroseiy pro dativo habet accusas 
tivum, ut apparet Matth. 5: 44 , et secundum quaedam 
ecemplare 27: 22) Luc. 16: 19. 

"H oëöx Èyee iBovolay ô keganens ToÖ myhoö, dx zoö 
wro pvecseros morijsat Ö êv eig viijv oktüog, O Oe eis 
&tuiay ; An non habet potestatem ſigulus luti, ex eadem 
massa facere alied quidem vas ad honesta, aliud vero 
ad contempta ꝰ] lus habet figulus non modo ex eodem 
luto facere qude velit vasa, sed et facta refingere, et 
ex esculentis, si velit, facere matulas. Vide Sap. 15: 7 , 
ubi é zo avrod mjoö, quod hic est, è roũß aúsoùö pugd- 
pazog. Nam @pigapa;, quod de farina maxime usurpari 
solet, generale est, et quidvis mixtum significat, ut in 
Geoponicis , pugapa «oviag wal BolBirov (arena bubulo 
stercori mista}. Quod hic eig tuusjv onevog , ibi zadagdr 
ëgyeop 8oùha oxeuy (quae mundis operibus serviunt vasa]: . 
quod hie eig driulay, ibi dpayria [contraria). Verum 
hanc similitudinem non in omnibus respondere ostendit 
leremias 18: 6, ubi eadem utitur figuli ac luti similitudine, 
statimque subiicit Deum hominum consiliis sua attempe- 
rare consilia,. Videatur locus; et alter ei similis Sir. 53: 
14, 15, ubi post similitudinem figuli et luti additur, 

VL M rra 


178 IN EPIST. AD ROM. 


&redoöven adroïs nara Tnv xqlaw adroö (reddere illis «e- 
cundum iudicium suum]. Non ulterius igitur premends 
haec ónóroua (significatio abdita}, quam ne eorum quse 
Deus agit nos velimus esse censores ac iudices. Simile 
illad ín Eaangelio Matthaei 20: 14, 15, olle quod tuum 
est et abi. An non licet mihi de meo facere ut volo? 
Quia vero pvgduaros vox hic apparet, non possum omit- 
tere Philonis locam de sacrificiis Abelis et Caini. Est 
is talis: To zolvvy pvgaua xvolos, el yon T dindès Aye, 
dueïs opde adrol, ovurtepooyuéror wal ovynengiudrar zië- 
gov our , wa droveheodöuer* wvyoor yap Hcoud zal er 

oor dye, dvvaues dvavrlas, ulEag val dvaxsqaoapers Ô 


boorden ‚ 8 éx sracùr Enasov jur dregyasaro ovugoet | 


pa* dp où «al pigapa cigyras (Misztum istud proprie, si 
verum fatendum est, nos ipsi sumus, congestis el com 








mixtis pluyrimis essentiis , ut ex his absolveremur : frigi — 


dum enim cum calido et aridum cum humido , potestats 
contrarias , commixtas et contemperatas animalium opift 
in unum redigens, unumquemque nostrum fecit ex ea corr 
gerie , quae mixtum merito dicitur}. Platomì vero de Re- 
publica secundo, ubi de vario agitar homínum statu, 
Deus vocatur ó zrÂdooow. 

22. Ei dl d Oos, quod si Deus] Post repressam st 
perbiam manifestis Dei factis obtrectantiam, paulatin 
dispensationis illins Divinae oausas aperit, quantum qui- 
dem eas hominibus scire fas est. Ei de hic nihil hebet 
quod ei reddatur per dirodoorr [redditionem). Valet ita 
que, Quid tum si? id est, Quid in eo iniqui? 

Olly ó Oeds drdelaotar viv dpyijy, wal yrooploas vo be- 
varòy adroö} Volens ostendere in impios Iudaeos server” 
tatem suam et potentiam ad indicia sua exsequenda etiam 
per Romanos. Innuit enim Apostolus desolationem illa 
a Daniele et Christo praedictam. Tò vvaròs, ut suprt 
2: 4 TO yonsòy, neutra adiectivorum pro denominativis, 
more Graeco. 

“Hveynev dv wold paxootvulag oveun doyijs zargoviopdra es 
Birteóherer , sustinuit mult4 patientid vasa irae apta 
interitum] Sxeun doyiijs daplici sensu dici possunt aut per 
quos aut in quos Deus iadicia sua exsequitur: nam per 
utrosque tanquam per instrumenta Dei severitas, quae hic 


CAPUT..IX, 199 


corij dicitur, elncet. Hie vumendum id in sensu poste- 
_riore. Contra oxedog èxdoyije, Act. g: 26, insérumentum 
electum: et modo oseüos eis Teun, eis drujutar. Exetog 
eig vejsjp etiam 2 Tim. 2: 21, ones se Accvovgylae (vas 
ministerii} Hebr. g: 21. Dicuntur autem oxevn dpyijc ho- 
mines certe non ex natura, sed ex longa indurataque 
malitia , dignissimi scilicet in quos Deus gravissima edat 
exempla: quales erant Tudaei plerique illis temporibus. 
Dicuntur eidem oxeuy wasnoziopiva elo drvooderaay , ubi, more 
Hebraeorum qui pauca habent verbalia, participium po- 
nitur pro verbali: plane ut Hebraenm ja} quod aptum 
significat, et per ërouuog verti solet a verbo po, quod 
módo étorgalo vertitur , modo xerxorideo, ut Ps. 68: 10, 
Jh: 16, 89: 38. Hoc sensu xarnerwgisos habuimus et 
Lac. 6; 40. Apti ad interitum sunt qui dirnm exitium 
meruere. Tales Deus non illico perdit, sed tempus illis 
dat ad resipiscentiam, quod hic ostendunt illa öweyxer dy 
. modÀij uangobvuig et supra 2: 4, ubi est eadem vox pa. 
«poBvulag , et sequitur zo yonsds zo Ocoö els petavouar de 
dye [benienitas Dei ad poenitentiam te adducere debet). 
Quae omnia apertissimum feeiunt non respici hic homines 
nude ut creaturas Dei, aut ut Adami posteros, :sed ut 
Similes Pharacni.. Est apnd Eusehium- Praeparatiohis. VIII 
Philonis locus ab.-eo quod hic tractatur mon. altenus : 
ToogrpPesar Òd (Oeog) zal zp vrrndrios Loovtwos , dpa uip 
wazgor eig ênuvdpbwous adtoig Öedond , dga Òë al op iÀccop 
pop adroö up Örsegalvor. ig òwadog doer) zak prhar- 
Ooooria yéyover (Tum imprübos etiain perversosgue fovet 
(Deus) ; in quo et illis corrigendì ui tempus facultatem- 
que concedit, et naturae obsecundat suae, quam virtus 
et in homines benevolentia comitatur]. Sic et.a Macc. 6: 14, 
Avœnive pangobvudy ò. deorndeng ‚ piyge TOÖ. nezarsijsarseg 
adzoùg 7909" derrÂsjgopass : duagtir , xodasac [Dominus pa- 
tienter exspectat donec eos, cuùm ad planlasten devèr 
nerint peccatarum , puniat]. 

25. Kal du rooetin roy ‘stÂodtop- vijs Bits adtoë, et 
ut ostenderet divitias gloriae suae) Paulus omnem abun- 
dantiam solet srdoözoy vocare, ut supra 2: 4, infra 11: 83, 
2 Cor, 8: 2, Eph. 1: 7, 2:7. Moſros dóËys, hie et Eph. 
1: 18 et Col. It 27, est ingens gloria. Agitur autem hic 

M a de 


180 IN EPIST. AD ROM, 


de effustone donorum Spiritas quáe Deb fait suinure glo- 
riosa. Kal a yroglin,' id est, fecit hoc: tiem ob alias 
causas , tum ut ostenderet, etc. Nam contraria ex con- 
trarlis elacescant. 

'Enl oxern èllovs, erga pasa misericordiae] Homines 
in quibus Deus bonitatem suam mirifice ostendit. nm He 
braeum per &Àcos verti solet et uaurpari etiam ubi nulla 
praecessit miseria. 

“A ngonroipacer tie òwkar, quae prasparavit ad sle 
rium] Ad honorem hie inchoandam, perfictendum in vit 
altera. Quemodo autem eos ad id praeparaverit, ezpli- 
tant sequentia. IIgtogpikes (praedestinare] ‘et srgoezoigs- - 
Gery non imvenitur nisi de rebas bonis. 

24. O% «al radeon suis, oÌ uóvos dE 'Toudalor, dis 
wal dE lOvdr; quos et vocavit nos, non solum ex Tudasis, 
sed etiam et Gentibus}] Nos, id est, Christianos, quos 
Deus vocavit, cum effectu scilicet, id est, ad obedien- 
tiam perduait, genitos partim ex Judaeie, partim ex 
aliis gentibus. Verba consilii et laboris saepe ita sumun- 
tur, ut simnl et eventam includant, ut dare 1 Tim. 2: 25, 
Vide eúpra 8: 30. Kal hie est dEnynrexor [explicativun] 
eius quod praecessit. | 

35. Ws zad dy TP Wend Mee, sicut in Osea dicit) 
Nempe Dens qui a Prophetá logaens indnoitar, Loc 
haeo addacit Apostalas, ut.ostendat Def libertatem in 
faciendo. discrimine inter eos. qui deliquere ex causis ips 
sibi coguitis. Locus- est Os. 1 et 2. Simnl ostendit in 
rebus illis. antiquis⸗ figuram Fuisse rerum maiorume 
- 26. Kalla vor oÌ Aardy gov, Jadv uev, mal zv vit 
sjyoerrnuérnv, jyonyuêeyv. Kel zor, do Tó toren oo. dibser 
avrots, Où Aaos gov Duets, Ereì nAntsjoopvas vbol Geoë Löpsis 
Vocabo qui non est populus. meus, populum. mem, et 
qui non. dilectus , dilectum. Et erit, ub in loco ubi dic 
tum est is, Non populus meus vos, bi wocentur. flù 
Dei vivij Postrema haec sunt ex Graeco. LXX, excepto 
quod in Graeco non est dezì, et post ng@joopras ponitur 
«al, quod leve est discrimen. Qaae vero praecedunt, 
desumpta sunt ex fine cap. 2, non plane iisdem verbis, 
eed sonau salvo. Eat ibi in Graeco: Kal ayanrijoo sij 
ovux dedenguiene (Et dligam » non dilectum], aat ;,ut alü 

hie 


ter CAPUTEIE: 5 asi 


bri: habent ;!sdt dherjomo vvv olp. sjkennbsijn: nad 0d vö of 
dad gov, Aaòs mov el ov [et miserebor eius qed nons ‘seus 
cutus erat misericordiam? eb dieam illi quê non est po- 
pulus meus ,:-Popnlue mèus ee tu}. Agit autem eodem 
loco Osoas,- at ad eum diximns', de decem tribubus ab- 
dactis per Assyrids, ex quèbus.paaci simal cum Iuda et 
Beriamino erant redituri in patriam et rursum futuri Dei 
pepulus. Cur illi, non alii 2 ob causas aequas, sed ho- 
minibus nom-pateutes.. Sic et suo, tempore significat Pau- 
lus usum Dem. pari libertato. 

27. 'Heuter dè xpates vri vo 'Tooarjd, Esaias autem 
clamat de Toraole) ‘Trég hie est idem quod. mel, de, ut 
1 Cor. 10: 30, 2 Cor. 7: 4,9: 2, 12: 5, menigten , quia 
Hebráei sic usurpant. 

28. ‘Ear nj ó doeduog vp vir vage dik —& 
—EEX 
XC 
see Kooos brl vr zijg. Sd fuemit numerus filiorum Esra 
elis vel. tanqudgs arena marie, reliquiae tantum salvaa 
Went. Verbam enim oonsummat eb absotvit' aegue, certa 
verbum abeoleet. Dominus in Serra] Locus est Esaá, 10: 22, 
qui M Grasco sic legitur:. Kab éav zéonrar Ó Aaos 'Fogor)k 
vo sj Äupmoo- Ti Ouhaaoys, vo :narahesppe eddy sodjoerar 
déyov- ovvrelör zal ovvréuveor iv Oikaroevwn, Övs Aóyer ovv- 
térunguévor Kuprog nroupoer êy zjf oïnovuien ÖMy, wbiprinam 
evidens: est trateetio ; nam recto erdine ós: debuit prae- 
dedere djor duyrehdy. In Pauline antem texiu, qualer * 
mano: habemus,“ satis; absyräum: est poni primum. zag; 
deinde Oer; ‘Omnino heeo-leetio.interpolata ost ex LXX. 
Vetus auteni Seotio exstatìn Manuscripto lo quem ‘toties 
laado, et sithabet, Aóyor ydp Guvrehdr zal). ovsvbgvor 
weousjder Kioeog:-nt * re [Werbum enim consummans st 
‘absobvens faciët Dominus sper térram], quae sufficiunt 
satisque exprimurt id quod valt Esaias. Ingemtem vasti- 
tiem ‘terras. Iadaoao, quae per excellentiam: pij: [terra] 
sive olmovuiyy Forbis terrarum}, intulerat Sennacheribus, 
Panet, qui Hierosolyma se recepere, relicti tanquam ex 
elade superstites, quos Hebraei ®w dicunt, Graeci. inter- 
pretos Aounrovs , kholnovs, xarakaizovs, önoholnovs ‚ Aeg 

M 3 Mo , 


182 IN EPIST, AD ROM, 


pas, vrtsheinpn, dynarshunpn, deilenpn, Latind roliquiës; 
at Virgilius , 

— Reliquiae Danatm atque immitis Achillis, 

‚ Deus enim fecerat quod in rationibus patandis fieri so- 
let, ubi post expuncta oa quibus expense acceptis aequan- 
tur, exigua aligqua summa restat quae 'debeatur, Similis 
locatio apud eundem Eseiam 28: aa. Quod tunc fecerat 
Deus ; non mirum sì rureus. faciat, et de maltis pancos 
ad veram salutem perducat, quos quibusque de causis, 
ipsi visum, Non defuisse Deo causas cur. ita faceret otr 
tendit Paulus non omittendo illnd èr dexauouwerg. 

. 29 Kales mpeeclonner 'Hoalas, sieut praedirit Eaeaias) 
Praeteritgm perfectum hic est pro plusquampetfecto, more 
 Hebraeo. Vult enim dicere: Sicat in priorsbua, id est, 
capite primo, dizerat' idem Esaias. ‚ 

El woì Kóqios Eapadd dynariduner jut. antigua, co Zòde- 
pa är. âperdOnpar , mad. cie „Tónodfa är oduoucsOqus , ni 
Dominus Sabaoth reliquissat nobis semen, wiaut Sodoma 
faoti. escomus, et. sicht Gomerra similes fuiesamnus] ‚ Sunt 
haeo descripta verbotenus ex- LXX. Loquitar autem ibi 
Propheta de vastitate et occidione facta per Resinem et 
Phaceen , quo tempore paucos,.siì cum ecaeteris conféras, 
Hieroaalymia couclusos. Deus servavit, unde itęrum cres- 
ceret populus, Quod ex messe ad sementem reservatur, 
perexiguum est, sed inde veniunt novae moases. Sic 
Esdras. apud losephum XI, 5: ZIagencher óp Oer,’ ondgua 


ri zal. Achparor èn zij zdee ouupogâs edsör nad alypakeelas 
megsooarré pod malus. eig. Tegoaödwua val syn. olmeclar it | 


dnoxarasijeuvra Aafielp olxvop aträy [Orabat Deum, quo 








vemen :carfo. aliguad 6. ealamdtate earum ac eapstvitate 


religquums faoeret, idque miseratua Hierosdlymsa suamgus 


in terram raducerst]..-Sic etiam Deus Pauli temporibus 
Iudasoram pauoos ad viam salntia aeternae perduxit. Cur 
non plaros, et cur hos, non alios; causae. penes ipsum. 
Justinús- contra Tryphonem: “Oss did zijn Operégap wantor 
dnéngupsn Ocdo dp Opdr vO Bvaadar voey viv oopiar 
viv èp voïg Àoyoug avro, ndijv swr oïs sara vlg vie 
sohwornhayyrlag avrod, ds ion 'Haalag , dyxarédsme ontopa 


elo oooryelar, iva pij wg Zodauesòr wal Topodöalar zor 
nod zo Opévegov yévos dródnras [Quod vos Deus oh impro- 


es bie 


CAPUT IX. | 183 


bitatem weskram impodiit ne cam sapientiam quae est in 
eiue oraculie intelligeretis, paucis exceptie , quibus pro 
gratia immensae suae misericordiae, ut ait Esaias, se- 
men ad salutem concessit, ne ut Sodomitarum et Gomor- 
raeornan ita:et vestrum genus Junditus inderiret]. Ne 
Tògodja positum hic pro dativo Toudêóg, mara. Par lo- 
quendi genus in Graeco Os. 4: 6, Quoiijby ó Aads mov cq 
obx Èyor yydouwr [Simidis factus est populus meus ei qui 
non habet scientiam]. Utraque constructie est in uno 
commate Ezech. 32: 2, Alovri èOvar cduoudns ov zal ce 
doanov [Leoni gentium assimilatus es et Draconis]. Sodo- 
ma et Gomorra urbes desolatae. Kepsos Zæßæcob MUL mv 
est Deus Angelorum vel astrorum: vox enim Hebreece 
utrumvis horum potest significare. Vide quae diximus ad 
Matth. 24: 29. 

3o. TÉ ovv dooöuer]: Quid ergo. dioimus ? Cum mstender 
rit kberum Deum, neque dispensationi eius circa’ bene- 
feta.-obstrependuns, etiamsi causae- nobis. non: pateant , 
iam ostendit.fúisse:- Dèo ‘causas ita potius- agendi quam 
qeomodo eum agerè volnissent Iudaei. 

Ors Bon va usj Oienorra Öczaroovene , zarthape Bens 
obv] Participium praesentis temporis hic sumendum pro 
plasquam perfecto. Gentes quae non quaesiverant tuati- 
tiâm (securidam Deum) assecutae sunt eam iustitiám , id 
est, ud eam iastitiam pervenere. Idem sensus qui infra 
16: 20. Acooxery hic, quod ibi Eyrety- Sumitar sic et FM 
Hebraenm , ut Ps. 34: 14, ubi in Graeco, Eyrnoor eionvsyjy 
sal 8lolov vùrjr (inquire pacem et sechare eam). Quor 
modo et:1 Petr. 3: 11’, Cnegoove elpres wal duokoreo «d- 
riy [inqutrat pacem et dequatur eans}. Vide et Deut, 
16: 21, Prov. 16: 7, 21: 2. Vide et infra 22:13, 14: 19, 
1 Cor. 14: 1, Phil. 3: 12, 14, 1-Thess. 5: 15, 1 Tim. 
6: 11, 2 Tim. '2: 22, ‘Sic et Aristoteles, vovroor pag yd- 
ev udueiva — [ob hasc enim et illa quaeruntüúr]: 
et Xenophon, vox zou edyvooovas Òwooneey [oportet probos 
sectari}. 

Auxcecoovvnvu Öl rijv èn rigens ‚ dustitiam autemn quae és 
fide est} Veram illam iustitiam, ad quam Deps aditumn 
nisi per fidem esse noluit. 

31. Togomj Öl Bwdxor vogor Öenaroorss , eis vopor Òi- 

M 4 “al- 


/ 


284 IN EPIST. AD :ROM, 


warordsns oun Epdaoe, lerael vero sectando Legen iuri- 
siae, in Legem iustitiae non pervenit] Nópog hic vian 
significat. Hebraeum enim iN est a nw dirigere, quod 
et ódyyer vertitur: pdsup respondet’ Hebraeo Hu quod 
est pervenire , 2 Par. 28: 9) Eecl. 8: 14, 12:1, et apud 
Danielem saepe. Iudaei quaerebaut ‘viam iustitiae eiut 
quae Deo placerat, sed frustra plerique. 

52. Miri, quare] Quaestionem movet at respondeat, 
et ostendat non omnes Divinae huius dispensationis cao 
‚sas esse in abscondito. 

Ore où dx mrbgevs , gesia non ex fide] Oacarrerant, sed 
qua ipsis libebat, non qua monstrabat Deus. Dans ser 
per fidem fecit maximi, eamque essa viam voluit ad ius 
titiam, ut videre est Hebr. 11 et supra 4: 3. At nunc 
non quavis fide contentus est, sed eam requirit quae in 
Iesum et per Tesum in Deum fertare - 

AAN obs il Èpyeor vópou, sed tanquam ex operikus De 
gie} Subaudi pBasorzes [peruenturi], tanguams perventwi 
ad illam Èustitiam per opera Legis Masaicae, in qu 
multum se fallebant. Non enim in id data erat ea Lexi 
sed partim, ut ‘sicut leges humanae’, maiori temen auc- 

toritate., societatem civilem conservaret, partim ut ilus 
| populum. ab aliis populis quam longissime secerneret; 
nec aliud observata pariebat quam pabliee trenquillits- 
tem, privakim vero impunhitatem et hona qaaedam tent 
poraria. Quod ei in illa aola exteriore obedientia, qua 
Mosis. Legi exhibebaturm, ponerent hominis iustitiam tor 
tam quam Deus exigit, iam Lex non tantum ad id nou 
proderat, sdd ei non. exiganm adferebat. impedimentam 
‚ Quare:qui sio anima erant, vera davia sectabantar. 

… Heoofsopar yap: res MlOos vaëö mooorduuerrog , offenderunt 
eænim in lapidem offenaionja} Solent qui ;iter faciunt, in- 
tordum in lapides iuspingete et pedea lagdere, .ac sic im: 
pediri-.ne iten prosequantur, Vide lok. 21: g. Sic ergo 
quidem aooqsdrzovar zj Aoys (offendunt ad verbum], 1 
Petr. 2: 8. Quod Petrus ibi dicit de Euangelio, id bie 
Paulus, de Christo, quia idem est Christus praedicatua et 
Buaageligm : et aonsiderandus hie Christps. Euangelium- 
que eius simul cum sua cruce, Hoc enim est quod Ìur 


dueas plerasque offendebat, Non poterant Christo Euan- 
— ge 








CAPUT IX 185 


gelioque eis credere, nisì cam maximo perionlo. amit- 
teudae rei familiaris, patrise, amicitiarum, honorum, 
forte: et vitae. At Deo ocredere minoris non constat, ut 
ex Abrahami rebus docemur. Eum qui ad veram fidem, 
quae ad iustitiam Divinam ducit, pervenire cupit, opor- 
tet ita esse animatum ut paratus sit verum, etiam cum 
maximo rerum ad vitam hanc pertinentium damno, am- 
plecti et profiteri, nihilque Deo aequare , nedum antefer- 
re, 'Ioh. 5: 44, 7: 17; 8: 47. Vide et Luc. 2: 34. 
"34. Kaôos viygerrart, Tov ëyo zihyus èy Fur Moy 
noosxóumarog zal zérgar oxardalov, sal mg Ó nugevor èn’ 
aùrö od xarwioyvyOrjoerar , sicut scriptum est, Ecce pono 
in Sione lapidem offensionis et petram impactionis, nec 
quisquam qui credit in eum, fallet] Pars harum verbo- 
‚ram desumpta est ex Eaai. 28: 16, ubi in Graeco est, 
"Tdov èyoo buftÂdo zic. za Pegidsa Euv Aidov mokvredsj [Eo- 
ce ego mittam in fundamenta Sionis lapidem pretiosum}, 
etc. Sequitur post aliqua verba, zal. ó srugeveor, oë u5j 
sazauyusdijj. Et is est laeng. unde deprompka: et Petri 
verba .1 Petr. 2: 6. At quaa in medio hic sunt posite 
ex altero sunt loco 8: 14 eiusdem Prophetae, ubi Graaca. 
habent hodie negationem, oùy oós AlGov rrgoondumars ovsay- 
mfoeoBe , add oi stézqas nropar [non tanquars offendiculo 
lapidis oocurretie, neque tanquam impactioni petrae]. 
‚At in Hebraea est:-E4 erit vobis, Deus seilicet, in aamc- 
tuarium (id ast, pro asylo), in Iqpidem autom óffensio- 
mis et in potram scandali duabus domibus Israel, Recte 
autem ista loca coniunxjt, quia in. utroque agitur de 
temporibug Senpacheribi, Deique tutela iis prowsíttitur 
qui intra Hierosdlyma manentes in Lege Dei penstitissent. 
Erat autem receptum inter Hebraeos omnem liberstionem 
Veterum ſiguram gessisse eius. liperationis quae exspec- 
tanda esset, temporihus Messiag::eui vmaféoers [eumtioni] 
multa passim superstruunt Apostoli, In, loco priore. LXX ° 
Senes legisse rectius in Hebraeo W'3’ &) quam quod Maso-” 
zetae praetnlere WI #) diximus ad ipsum Esaiae lacum. 
Karayvveodas est fallâ, ut diximus gupra 55. Sensus 
ellnyogexog [obtectus] est, qui Euangelio non credunt 
eos impediri ne viam insistant, quae ad veram institiam 
dncit ; qui vera ei credunt, eos neutiquam falli, sed 
| M 5 quod 


Z 


186 IN EPIST. AD ROM. 


quod cupiunt adeptaros. Dicitur autem Euangelium poei 
tum in Sione, quia inde ad Gentes alias is sermo pro- 
dit, ut praedictum fuit Ps. 110; 2. 


CAPUT X 


1 4Behool ‚ Fratres] Alloguitar Tudaeos qui tam Christo 
nomen dederant. 

H uèv evorla tijs êmijg wacdias} Eudoxia uaodiag hic 
est, animi benevolentia, Y@ in Psalmis eaepe. Vide 
Luc. 2: 14. 

Kal # Òénouw ij roos zò Oor óndo zo ’Togaijh deur eis 
corsolar , et obsecratio ad Deum fit in Israolis salutem), 
pon ore My [deprecatio pacis et weritatie] ler. 35: 6. 
Opto illie bona omnia, etiam asterna. Amolitur a se 
odii suspicjonem. 

2 Maervoö yap aúreif, testimonium enim perhibeo il- 
lis} :Sio Luc. 4: 22, dueprugbvy «vr. Eadem constructio 
Act. 152 6, 22: 5, Gal’ 4:-15 ,: Col. 4: 13. Dicitur de iis 
qui testimoniam praebent quod alteri prosit. 

tOre Cijdop Oeoï èyovour, ipsos studium Dei habere) Stu- 
diem quoddam erga Deum. Sic Gijkog zoö oìxov cou [ Stu- 
dium domus tuae] Ps. 5g: 9, Ioh. a: 17. Nomina omnia 
eiusmodi, modo’ genitivum habent subieeti, modo obiecti. 

LAM où zas ëniyvoas, sed insoite] 'Eniyvooig idem 
quod yröous [scientia], ut 2 Reg. 7: 14, Prov. a: 5, Os. 
4: 6, 6: 6, supra 1: 28, 3: 20, Eph. 1: 17, et alibi sae- 
per -Ewurit. gaa itur, non qua eundum est: id culpam mi- 
nuit „ non tollit, Dibcere « debebant meliora ‚ maxime tam 
obvia laces 

3. °Aysooörres pag Eijv soö Oeod Basaroodre isnoran- 
tes enim iustitiam Dei} Id est, èx Ocod [quae ex Deo 
est} ut dicitur Phil. 3: g. Tustitia illa vera ‘et interna at 
Deo grata a Deo ipso se revelante et homires ad se vo- 
cante ‘profieiscitur. Cuius exemplum în Abrahamo Paulus 
supra dedit 4: 2, 5. De hac Iudaei plerigne non oog 
tabant. - * 

Kat vv iÖtay Öswowovvne binos⸗re cod, et suam ius- 
titiam statuere quaerentes] “Ieuvar vpn est inter alia 


ap. 


CAPUT X. Ì 187, 


approbärs , potestatem ac ius aticui tribuêre, Tadaei ple- 
rique pro causa salntis aeternae canstituere volebant ine- 
titiam illam externam quae per frequentes actiones para- 
tur et in aocietate humana aliquid valet. Est ua@ijnor 
(officium) non varpedwua [Virtus], ut distinguit Cicera 
libro tertio et quarte de Finibus et de Officiis primo, 

Tij disarooien Toö Osoü ovy vneraygoay, iustitiae Dei 
non sunt subiecti] Bene monent viri eruditi esse hic for- 
mam passivam pro reciproca; Niphal, ut Hebraei lequun- 
tar, pro Hithpael; qua de, locutione egimus ad Act. 13 
48, ‚Non subiecerunt se iustitiae Dei, id est, viam non 
iniere.per quam, ea comparari poasit, fidem scilicet. Mul- 
ti ad sapientiam pervenirent nisi perveniase- se. putarent, 
Idem Iudaeis illis evenit. Non dissimile est illud Philo- 
nis: Biol de oë wal dóbarreg boerenchijo daa (nempe org 
toor. dAaekdag) , pehaeriay 00 evoefteiog doncouavo- » TA as 
riag hd wazopBesatzoop dw nan: auzeig:. Ozaizwor Òë. rope 
teg oÙzOu* vos. Èé drodogijs Abror. ò dwaftele vijv Ökrida Oad 
[Nea..deaunt„ qui. oum diligentea colani (eersinum spei) 
videantur, cui magie geam, piefgtis„studiosi, benefaeto- 
rum. causas sibi ipsis trikuunt ; s omnes, hi culpandi, mae- 
rito. Solus laudem — qu auam spem. in Dee 
collocat), 

4. Télos zag vo. „Korsse ; Aniso enim Legis ‘Christue] 
Id est, Lex Mosis.via tantam fait-ad Enangelium. T'édog 
ent‘ viae meta, ut snpra 6; 21, 22, 2.-Tim, 2: 5. Idem 
sensus Gal. 3:24. et supra 3: 31 et 8 4, Hebr, 7: 19. 
Christus saepe poritur pro, Euangelio, ut et sypra dixi 
mus gt 3a. IIÀsgopa .…vóuoy dra. [nlenitudo Legis o esé 
dilectio], infra 15 10. : 

Bis dexcroaiew vaurl zr mugeversi „… ad tustitiam omnê 
credenti consequendam] liqui: Christo credunt, nempe 
vere ac merseveranter, hi per,istam idem perdacuntur 
ad institiam Dei, Hic est. cardo totius disputationis hu- 
Jus n distinguere iustitjiam internam ab externa, et os- 
tendere ad internam hodie nullam esse viam nisi per 
Christum. 

5. „Mmoîje yag vodpe zijn Brnacoalpne. riv è roũõ — 
“Ore ij mtatnoas ara dy Fgwros Cyoezar êy auzoîg. Moses 


enim dascripsit iustitiam, quae ex Lege est: Qui fecerit 
: ide. 


193 IN EPIST. AD'ROM. 


itla homo vivet per ea) Non panto metus Manuscriptus: 
Mios pag podper Özi tijv Bixaroourigs vip de vouov 6 niu 
Ous ÄvOpooros Cnoevar èy adrij [Moses enim scribit: Fusti- 
Wam quae ex Lege est qui fecerit homo „ vivet per eam], 
quomodo et Latinus legit ex Graeco Eev. 18: 5. Sed ibi 
èy abrois refertur ad: mrgoowdy jerre [mandata], hic è aur 
ad: dirawoourir , pari sensu. Zijeerue Èy valet pervivet, 
id est, longaevus erij, ut interpretatur Chaldaeus. las 
titra Logis non est talis obedientia quae nulli contigit, 
sed Lex consideratur unâ eum suis expîationibus. Hoe 
modo secunäam Legem facta sna'dirigentibus Lex viten 
promittit longam ac prosperam. Huec est factorum men 
wees, Deut, 32: 47.  * | DN 

6. H dl ?x mrigeog dixiuoovvy oÖtor Aer s ‚ruae auten 
ex fide est iustetia, sic dicit) Id est, “is qui per fidem 
in Christum iustitiam Dei adeptus est, Deo gratias agit 
pro tam expositó: benefioio. Fuotitio pro iustitiam COM 
secuto ; Hebraismte abstracti pro comsereto ; qualis dxdord 
fetactio} pro eledto', reorrops) [circumeisio] pro edreumeisis. 

“Mij eireno èr eit “aargdûr cov, Pé ‘draMjoevar zin vór el: 
gavoy > Ne uirerdWechm', Heëb uaarendet Mi eoelum?) 
Vèrba sunt ex Déùt; Sos 10, dietu'ibi a Mose, ut oster- 
deret non esse difficilem acquisitu Legis coguitioness ‚u 
Íbi diximus.: Ne divut ‘in corde tuo, hoe est ‚ne cogiët; 
koeatio- ‘freqùens Hebrdéis. “Philo ,-omnem ‘virum bendu 
ésse liberum: Kuidou &ls  patoâs bdbirtogiat 4. ros Hadar- 
zevein doe xetla reo⸗ Letvvay ad Oyesjou  dgërijs, Ie wit é- 
Cuts Ö vrou où Hangar &AN oörw. ol: -ttApolos —— he 
Òdreg-:ual é oops. vr Toddler” vojbBlins pydiy , * 
gopazi oov xal èy zij wagdig aov sal è -zaïs rg gov 
fQuanquam quid attinet ; virtutom ates e remotis terris aut 
trans mare qudætere, cuius radices' Auotor naturae non 
2n longinquo sed ön'proximo deposuit; quod et suptens Uli 
‚ Fuddeorum Legislätor’ testatur dicéns, In ore Eddo, èn cor- 
de tuo, in manibus tus). Et Hibro'de Praemiis et Poenis: 
OÙ yap urtipoyxor' zal Provreoa: rijk Ty vêrjoop var doves 
ai ngoorabers eioiy* oÙdE paxpar. zo dyudòv dpéenver dj rien 
Balaoors, ijj dr doyarwie yijp, ws detotas: ‘modvyeorlor za 
*aucrnoãs dnoönnlas 5 ovd“o' dBatprig êgeiaro vjy èyredder 
eis ovearovs amoutap, dpa Bg mEvEPOG Kal amTyvos dd 


uo- 





* 


CAPUT X. 105 


sle dpewtobar zovzor Bvendij: ninolor 8 del zal dyroruron 
zool migen zv za Eragov sur dredpvgivor sópare: zal 
xagdig as yeool, Aoyp wed Òravoig wad noubeow [Nikhil est 
enim in hisce legibus grave, nihil quod horum, quibus 
datae sunt, vires e«cedat. Nec longe aut trans mare 
abest: bonum, aut in extremo orbe latet, ut longa ac 
molesta peregrinations opue sit. Nee derepente hine ab- 
ire iussit in coelum, ne wel adato facilis via cit. Imo 
vero et prope et plane proximum est, et tribus nostrum 
duiusque partibus infiaum , ori, cordi , manibus, sermo- 
ni, inquam, animo, faebie]). Ex quibus duobus locis 
Philonis obiter nota, ipsum sega LXX versionem, qui 
in Hebraeo plus legerunt quam nos habemus, nempe zel 
de yegol oov. Paulus autem verba Mosis Euangelio appli- 
cat argumento a maiori, . Solent, qui rem perquam diſſi- 
cilem volant significare, uti similitudine adscensus in 
coelum et descensus' ad inferoe; Eteocles Phoenissist 

“Asovur drilkBouu’, Mov 1rgos dyzodag 

… Kal ijs évapder. — 

7 el ipsa adirem solia orientis loca s 

Vel ima terrae. —] 
Ubi Scholiastes: Bite gOvvauyy el3 odguròr dee 7 ú eig 
Oev. warehdeip [Utinam possem adscendere in coelum: vel 
descendere ad infsros). Tertullianus adversus Natjones 
II: Diogenes consultus quid in eoelo. zatur , Nunguam ; 
inguit , adspendi. 
. Tovrégs Xpisov varayayes , “id est Christum dedluoere] 
Tousls: est explicatio ómozolag [sereus absconditij ut áu- 
pra g: 8. Allud, inquit, Quis: adscendet in coelum, 
perinde est quaei dicas , Quis in coelum ibit ut Christum 
inde faciat descendere? Intellige nihil opus de eo nos 
laboremus. Deus koc.fecit. Vide Ioh. 3: 135 et ibi dicta, 
Hanc sensum hic sequitur Syrus, et. saepe infinitivus est 
vice Pya [ut] cum potentiali. 

7. H sig varafigeras eig Tejv fBudoor, aut quis descen- 
det in abyssum] In Graeco LXX Senum est zégar sijs 
Galdoons [ultra mare], sed credibile est in aliis versio- 
nibus fuisse eis rijy äffvasor vel négar tijs djjvooov (ultra 
abyssum). Nam Hellenistis &9vsoos saepe est mare mag- 
hum , ut et Sir. 16: 18, Sed quia ea vox omne quod 

Pro: 


profendum est siguifieat, inde hat voce uti maluit Pau- 
lus ut eam ad sedem mortuorum transferret, Vide quae 
diximus ad Luc. 8: 31. In proverbialibas autem istu 
locutionibus etiamsi vox nulla occurreret ambigua, mt- 
tatio talis nihil habet mali,.dum semper maneat sensus 
idem, ut hic sigunificandae difficultatis. Sic alii diount, 
Facilius camelum transmittae per foramen acus, di 
elephantem. “ABvaooy, za dvaliyvlaga [abyssum, imper- 
westigabilia] dixit Clemens in epistola ad Corinthios. 

Tovtis: Xqusor èn vergr dvayayer, hoe est Christum 6 
mortuis revocare] Illud perinde est quasi dicas; Quis ad 
loca infima ibit ut inde Christum corpore sepultum, ani 
ma in loco quem Deus novit custoditum, recompositu® 
in vitam restituas? Nec de hoc quidem opus nos labe 
rare. Deus et hoo pro nobis effecit. : 

8. 'Eyyúg oov zò Öijud èsuy èp tö gopart oov zel bs Ti 
agdig gov, prope est verbum in ore tuo et in animo fo) 
Sunt ipsa verba LXX Senum, nisi quod ibì additar opd 
doa [valde]. Sensus in Mose est: Nihil aliud opus quam 
Legem quotidie legi ac animo retineri. 

Tovrig: rò Öijpa zij mlgecog, hoe est verbum ſidei] Tw- 
zig: rursum ‘eat explicatio dsovolag [sensuae abscondiu] 
Hoc ‘quod esse tam facile vere dici potest, est Euaugt- 
lium „ quod éijua Osoù [verbum Dei] infra 17, Eph, z 17, 
Hebr. 6: 5, 11: 3. Pnuæ vero slgecog, quomode dxorj stisen 
ſauditus fidei] Gal. 5: 2, 5, Adyog niger [werbum fidei] 
1 Tim. 4; 6, id eat, id verbum quod per. fidem recipitur. 

“0 —* ‚ quod annunciamus] Quod ego et Apo” 
toli alii docemus et Iudaeos et Gentes. - 

“Ove dy òuohoyrjons dp Tö göpart oov Kvgror "Tyson! s 
ore fatearis Tesusm esse Dominum tuum. Orië fecit mer” 
tionem , quia os nominatur a Mose. Alioqui avpesdoy:sës 
{per complexionem} omnes corporis partes intelligit; nat 
sicut negant quidam Deum. factis, Tit 1: 16, ita alü 
factis lesum Dominum agnoscunt. 

9. Kai misuone èy tij zagdiag aow, Ort ò Oeog auror ror Ì- 
verge ép vergr, et anima oredideris, Deum illum susci 
tasse e mortuis] Facta enim non aestimat Deus, ut ea in 
aeternum remuneretur nisi quae ex corde mundato profi 
ciscuntur, Mandatur autem cor per fidem, et eam maxi 
, me 





CAPUT X. 192 


me qua creditur Iesus a Deo resuscitatus, is hoc scilicet 
ut et praecepta eius noscamus esse Divina, et promissa 
certa, tum propter auctoritatem eì datam, tum propter 
vitae redditae conspicuum exemplum. Duo quae hio ha- 
bemus , confiteri et credere , habes et 1 Ioh. 4: 15 et 5: 1. 
Pietatem illam quam Deus amat, non esse rem difficilem 
| agnoscit et Philo libro de Sacrificantibus: „AMireirar zag, 

mo, w duivorn, srad oo ó Oeds ovdir Bugu wal rosxidop 
7 draegyoy , dÀN drndoùr palu zal éadior: zuüra dE dr, 
dyanôv avror os evegybrny (Nihil enim, inquit, o anime, 
grave, nihil multiplex aut arduum Deus a te ezigit, 
nihil quod non et simplicissimum sit et perfacile: ezigit 
autem hoc, ut eum tanquam boni omnis auctorem diligas]. 
Chrysostomus: Tyne uovo Òeivas wal rige , où nóvop 
wal iÒgadrooy [Alacritate et fide non labore aut sudore 
opus est]. , . 

Zwôjon, salvus eris] Ad vitam asternam pervenies, 

10, Kagdlg yap megeverur eis Öenaroourys, corde enim 
creditur ad iustitiam] Per fidem aequiriëur cordis ius- 
titia, ut saepe diximus. 

Eripart 8è Ómodoyeïrar elo awenglar, ore autem professio 
ft ad salutem) Est hic similis Synecdoche, qualem iam 
notavimas., Nam qui in professione solida Christianiami 
perseverat , is servatur. 

1. Abre yag új yoopi* Häg ò migevor èn’ aútor od za 
taoyvrOjoeras, dicit enim Scriptura: Nemo qui credit, 
Ülum confundetur} Loco citato fine capitis quod prae- 
cessìt. Et ibi et hic sumit verba Esaiae in sensu mystico 
et excellentiore. Ibi est, dr avrò, hic dn’ avro, senen 
pari: in Hebraeo id subauditur. | 

13. Od rao dee ÖragoÂn) 'Tovdatou ze zal “Eàâgvos , won , 
enim est discrimen ludaei et Graeci] Omnes qui intus 
recti sunt, Deo placent. Tales autem nunc suut multi 
ex Gentibus, ut apparet ex vitae sanctitate, malorum pa- 
tientia, donis Spiritus, Vide supra 2: 14. 

O rag adròs Kvoios mravrov, nam idem Dominus om- 
nium] Kvpiuog hoc loco valet mr pro quo dixit Beds su- 
pra 3: ag. | 

Tourõv eis nrdyrag Tous dmixakovuivovs wuròvy, dives 
erga omnes qui invocant illum] IIAovröy nempe yagzs 

[gra- 


ADù IN EPIST. AD ROM, 


[gratia). Sie srhoöros gopeves (divitiae gratiae) dicitar 
Eph. 1: 7. Abundaus bonitate in omnes, Vide sopra 34, 
g: 23. 

13. Ifäs ydo de ds dremaddonrar to Övopa Koelbv, —X 
devai; gquicunque enim invocaverit nomèn Domini, servo 
bitur] Qui invocaverit, toto nempe animo, servabilsr, 
intellige hic in sensu mystico, cuius arrha futara erat 
liberatio ab excidio Hierosolymorum, Vide Act's: 11 
et ibi dicta. 

14) 16. II®e id êrrxaMboovtar eis by od Enieevsar; mx 
Öl srigevoovoir ov oùx ijkovsar ; rds Öd dxovoovos zoeke «1: 
bvosovtos ; mrs Öesangilovour èây jij drogue ; nabos ye: 
vooras" Vs datos of 7ódes tp edayzehubondveor cionr: 
Quomodo ergo invocabunt, in quem non crediderunt? 
Aut quomodo credent el, de quo non audiërunt? Que 
modo autem audient sine praedicante? Quomodo vero 
praedicabunt nist inittantur ?- Sicut scriptum est, Quan 
pulchrt pedes anhuntiantium pacem) Haec omriia verb 
continent obiectionem ad dicta Apostoli. Est autem ob 
iectio talis: Apostoli non pervenere it loca omnis it 
quibus sunt Indaei, puta in remota Syriae et Aegypti: 
ubi non fuere, non praèdicarunt verbum Euangelii: ubi 
praedicatum non est, auditum non est:-ubi auditum not 
est, credi non potuit. At cur huc venerint, illuc not 
venerint, pendet a Deo dirigente, quod hic dicitur mit 
tere , ut et ler. 1: 7, cuius missionis nobis diving monitt 
factae exempla habes Act. 15: 2, 16: 6—=g; 20: 22, 22: 21: 
Videtur ergo, dicit is qui obiicit, adhac causa in Deo 
esse car multi ludaei aeternum pereant, si ita est, af 
ais ‚ ut sine institia interna nemò salutem aeternam ed: 
‘pisci possit, neque hoc tempore “iustitiam talem adipisci 
sine fide in lesum, quae fides auditum requirit, auditu 
praedicationem , praedicatio missioperm, id est, directie 
nem divinam. Si vera essent quae dicuntur, non caritt 
ram sua ratione hanc excusdtionem discimus Ich. 15: 2% 
Ad illad, arög dé xyovEovous subintelligendum more He- 
braeo of ssjpvxes, qui idem edarzedubduevos; nam edayyeh 
Geodae etiam deponentaliter ponitur, ut Luc. 2f 10, 3: 18, 
4: 18, 8: 1, 9: 6, Acts 5: 42, 8: 4, 12) 40, 10: 5, 
113 32, 14: 7, 15, 220, 16: 35, 17: 18, Locus ille ge 

0 


CAPUT X. 193 


ohlectioni rmandae adhibetur est ex Esai. 52: 73, ubi in 
Hebraeo: Quame pulchri super montes sunt pedes eius 
qui euangelizat, id est, audire facit pacem, qui euange= 
lizat bonum. In Graeco LXX legitur: Qs dpa êrl vör 
ògéor, wg modes eudyyehihoudvou dzorjy clonvns, oog edayyer 
delmevos dyada [Sicut hora super montes, sicut pede 
euangelizantie nuntium patis, sicut euangelizans bona). 
Sed ex Hebraeo simul et hoc Pàuli loco apparet legen= 
dum: °Qg eógatoe rd zor òpdew ot 10deg etayrehsboudvou 
cdæoꝝy eloijvys, od edayyekelopévov dyata [Quam pulchri 
super montes pedes euangelizantis nuntium pacis, euan- 
gelizantis bona). Diximus autem sensu priore dici haec 
de leremia, sed ita tamen ut etiam veteres Iudaei intel- 
lexerint haec eminhèntius convenire in temtpora: Messiae. 
Probat ergo is qui obiectionem hanc facit, aequum faisse 
ut ex hoc vaticinio Apostoli a Deo dirigerentur in omnia 
loca in quibus viverent Iudaei, quod factum non erat, 
cum interim ad multos alienigenas pervenissent, iisque 
praedicassent Apostoli, 

16, "AAN où zrápreg Ónyvovdav tö edayyehlg, at non 
omnes obedierunt Euangelio] Resporidet Paulus duplici 
modo, Primum illos non posse excusatione hac uti qui- 
bus adfnissent Apostoli et qui Euangelio praedicato tantis 
cum miraculis et bene aadito non paruerant, qui erant 
valde multi, ut ex Actis apparet. ‘Traxover evayyehip 
aut 1 Ay Ocod [werbo Det] dicuntur qui se parant ad 
eam vitam quam praescribit Euangelium, ut 2 Thess. 1: 8 
et 3: 14, Hinc úraxop srigeoog (obedientia fidei], id est, 
ez fide, supra 1: 5, ut ibi diximus: vrœxom zij dAHdelag 
[obedientia veritatis} 1 Petr. 1: 22, 

_ _‘Hoelas yag Àéyet, Esaias enim dicit] Idem ille Esaias; 

cuius verbis usus est qui obiectionem fecìt, Aoc quoque 
„praedixit, in sensu scilicet abstrusiore , quo sensu haec 
verba adducit et Iohannes 12: 58. 

Kvore, tig drlgevoe zij dxofj judv, Domine, quis credidit 
sermoni nostro} Quasi diceret pauci. Quod Ieremiae tem- 
pore evenerat, iterum erat eventurum paribab de causis. 
'Axon hic Hellenistico more, ut mo apud Hebraeos, est 
serma qui auditur, ut Matth. 4: 24, 14: 1, 24: 6, Marc. 
1: 28, , | 

VI. N ’ 17e 


296 IN EPIST. AD ROM. 


27. “Aga sj vlees dE anos, sane fides ex auditu) Ve- 
niens ad alteram responsionis partem concedit quod sump- 
tum erat, fiderm non essa nisi ex auditu. “Aga hic valet 
sane. Notant Scholjastae sumi pro os toute [ut apparet) 
et apud Hesiodum et apad Apollonium. 

H de axor dit bijgarog Oeou, auditue autem per verbum 
Dei) Auditus ille ast verbi Divini, id est, verbi a Deo 
missi, Etiam hoc concedit. 

18, ’Ada Ayo, M$ ovn Ijzovsay, sed dico, Numquid 
non audierunt) Sed hoc concesso, inquit, quaero an 
illi, quos excusatam is, omnino nihil de Euangelio au- 
dierint, Id negare vult Paulus, et rem simili illustrat. 

Mevoùr pe} At enim. 

Bis näsar vir vijv Bijker ó wôóyyog adr, wal ce u 
mbgaza zie olkovubrng r Éijpara adröy, in omnem ter- 
ram exivit sonus eorum, et in fines orbis verba eorum) 
LXX Interpretes in Hebraeo legisse Dap (vox eorum)] pro 
Gp (linea eorum) diximus ad Psalmi locum. Coelum astri- 
feram uno in loco est; et tamen eius vor et verba ubi- 
que locorum aadiuntar, id est, wis eius intelligitnr, Pari 
modo cum Apostoli in illustrioribus urbibus faerint, ibi 
que et praedicaverint et miracula fecerint, nt Hierosoly- 
mis , Caesareae, Toppae , Antiochiae, Ephesi,, Corinthi, 
Thessalonicae , inde fama rerum tantarum pervenit ad 
omnes terras in quibus habitabant Iudaei, idqne suficit 
Sic Agrippam negat Paulus ignarum esse posse eorum 
quae ab Iesu gesta erant, quia scilicet illa non in angulo 
aliquo , sed in locis illustribus contigissent, Act. 26: 2. 
Hanc esse causam diximus cur Apostoli non permissi sint 
in Asiam ire, quia ex Pisidiae et Pamphyliae urbibu 
fama satis ciara illuc per venire potuerat. In Latino pôvy- 
yos avröv et Óspara aùröy refertur ad oùgarovs [coelos], 
quod Hellenistae pluraliter enunciant, ut Hebraei nov, 
etiam ubi aut de solo aere, aut de solo astrifero coelo 
mentio est. Simile est quod de Lege Mosis dixit Philo: 
Tän vur zò xÂéag ous drrolkhorre dik aop vijs oïkouw- 


vm wepoerndg, Äyoe wal vv zie yijo wequdror Epdas 


IInclita fama legum, quas reliquit posteris, totum orbem 
habitabilem pervagata, extremos eius terminos attigit] 


Vide quae de Romanorum fide supra dixit Paulus 3: 8 et 


Act. 





CAPUT X. 195 


Act, 7: 6 et Col. 1: 6. Clemens de Paulo, dixacoorrge 
Òidalar ôÀop ror zóomoy [docuisse eum universum orbem 
dustitiam }. 

19. "Addo Aéyoor Mij oùn èyvoo ‘logeijd ; Sed dico, Num= 
quid Jsrael non cognovit?) Ego nunc te vicissim inter= 
rogo, an omnino dici possit ad aliquos Tsraelitas non 
pervenisse fama de Apostolis. Dicere vult Paulas id 
plane probabiliter dici non posse., ltaque in ipsis haerere 
culpam, quae etiam in mystico sensu praedicta a Mose 
et Prophetis. | 
. Horos Moois Aéyes, primue Moses dicit] Moses „ qui 
caeteros Prophetas tempore praecedit, hoe dicit, \ 

'Eyo nagalydcooo Vuöc dr oun EOwes, rl Over dovytrop 
magovyw vpäs, ego ad aemulationem vos adducam per 
non Gentem ; per Gentem insipientem , in iram vos ezci- 
tabo] Sumpta haec ex versione LXX Senum Deut. 5a: 21, 
nisi quod ibi bis avsovs, ubi hic guäg, sensu eodem: 
apparet enim de Israelitis agi. Gene non gens zat òfv- 
peogoy [per acutifatuum) ibi Philistini, hic omnes qui 
malas habuerant leges et circa idola insaniverant. Vera 
enim sapientia est Dei cognitio, Deut. 4: 6. Ibi Dpus ad 
aemulationem et iram excitavit Israelitas , victorias lar- 
giendo Philistinis: hic vero dona Spiritus sui dando illis 
quos populoram nomine indignos credebant Israelitae. 

20. ‘Hoaias Öë drrorodud zal Aéyes, Eeaias autem audet 
et dicit] Id est, drrorodur (audens] sive nadörsuiboor Ala 
ye [licentiam usurpans inquit]. Verbo droroÂuäy utitur 
et Plutarchus. 

Eueion⸗ zo duld 47), Giyrovaw ‚ duparns dyevòugy zoïs dud 
bj ërsgooröor , inventus sum ab üs qui me non quaere- 
bant, apparui iis qui me non curabant] In Graeco Esai, 
65: 1 ordine inverso, èupavijs èrern0ny zoïs duê urj dre 
grow , cdot zo èpd us Eyroùorr. Diximus ad eum 
locum Interpretes. LXX legisse ‘nuu et agi primo sensu 
de iis qui praeter spem liberati sunt Antiochi temporibus. 
'Euê ug êrrepwordor, id est, me non consulentibus. Optime 
autem id aptatur tot popalis quibus advenit Eaangelinm, 
cum nihil de Deo Deive culta cogitarent, quod ingens 
beneficium saepe ac merito praedicant Apostoli. Non ab- 
ladit hinc illud Philonis, libro Deum esse immutabilem: 

Na Zuu- 


196 IN EPIST. AD ROM. ‘ 


Zosfalver Öl sroddanws zot pév drewoweos Eyrodour anotvy- 
gaver TOU Cyroüpévov, zvois d' Äwew peorzidos éäsa zal & 
pij Òrevonjdjoar eiploneer (Siquidem saepe usu venit ut ali 
magno labore quaesita non inveniant ; alii sine cura et 
negotio ea etiam inveniant, de quibus nec cogitarant). 
Vide et supra g: 30. 

ar. TIoog dé zov 'Idgash Mbyer, adversus Israelem au- 
tem dicit} Deus scilicet, quod saepe etiam in Prophets 
subauditar. IIgos hic valet adversus. Israelem enim ac- 
cusat Deus, non eum alloquens, sed de eo loquens. 

Oan zijn quéocv dEeréraaa tag yeipag mov ngòs haòr ani 
Boörra val eyriibyovra, totum diem expandi manus meat 
ad populum incredulum et rebellen) Sant ipsa verba, quan- 
quam sine ullo sensus detrimento transposita, LXX In 
terpretum; sequentia paucis vocibus interpositis illa ips 
Esaiae quae iam habuimus. Respiciant autem haec illa 
Judaeos qui Antiochi partes erant secuti. Si tunc tale 
esse potuere in Indaeis, quid mirum sî et nunc tales in- 
veniantur? ’Esnerayvvery, WO, est obviis uinis advocart. 
2AnerBoörta zal dysiuityovza, populum non modo non ober 
dientagn, sed et contumaciter se opponentem iussis, Duo 
bus enim verbis LXX Senes vertendum putavere ‘T\O quod 
et per dpisaodas [deficere] et per sragapooveiy [desipere]) 
vertitur. Et vocem dyzsdéyeiy apud Nostros non de ver- 
bis tantam, sed et de rebus usurpari diximus ad Luc. 2: 3 


CAPUT XI. 


Alyo ovr] Dico igitur, nempe ad eam quae iam reti 
tabitur obiectionem. 

Mij drmosaro ò Oeos Tov Aady avroö, numguid repulit 
Deus populum suum] In Manauscriptó hio non minus quam 
infra additur, dy mooéyvo, quod rectunr puto. Et ita ap- 
paret legisse Origenem, Chrysostomum , Oecumenium et 
Graecos alios: ut optimum sit dyzigsrop [oppositum) ver- 
borum srgoéyvoo et drooaro. Nam zroofyvo Hebraea locu- 
tione est prius approbavit, de qua locutione diximus st- 
pra 8: 29; dirwoaro vero ei contrarium respondet Hebraeis 
A, CM, TN, FU, DO, VO, PM, quae omnia in despee 

’ bs 


\ 





CAPUT XJ” 197 


tue sfguificatu asurpantur; pleraque autem primitiva vi 
significant a se removere , depellere , abiicere, ad alte- 
ram autem illum significatum ideo deflexa sunt quod quae 
aversamug , ea a conspectu nostro soleamus amovere, 
Quaerit ergo is, cui ‘Paulus disputanti respondet, an hoc 
velit Paulus, eundem populum prius amatum a Deo, 
nunc ab eo despici. Quo tam varie? Non multo aliter 
Gedeon Iud. 6: 13, Mi oùzt ik Aiyunvou dEsvarer duäs 
Kvews, val vör dEEdönpen quäg; [Nonne ex Aegypto e- 
duait noe Dominus, et nunc proiecit nos?] Responsurus 
Paulus primum more suo aversatar hoc dictum. 

Mij yévosto} Longe id absit, Non dereliquit Deus po- 
palum suum, 12 Sam. 12: 22. 

Kal ‘pap èyo “Zooankizns Epl, ê ortoguros “ABoaay ) pn 
hijs Bemas „am et ego deraelita eum, ex semine A- 
brahami, da tribu Beniamini} Quasi dicat: Si hae dice- 
rem, omnes omnino Ïsraelitas Deo exosos, iam et ego 
sine ulla ape essen salutis et frustra tanta perpeterer, 
Sum enim &b ego non tantum ex Abrahamo ortus, sed et 
ex Jeraele , nemipe per Beniaminum. Designate originem 
suâm explicat quo minus de. ea dubitetur, Vide Phil. 3: 6, 

2. Oùx oërwgaro d Osog Toy Aar avroö Oy srpolyypa, nan 
repulit Dems populum suum quem prius approbarat}. Ne- 
gatione aperta respondet obiectioni. ‘Nunquam Deus to- 
tum populum ex Taraele ortum amavit, ita ut ad veram 
iustitiafn et quap ei cohaeret salutem omnes deduceret , 
sed quosdam. Non ergo tidem sunt aut pares plane, quos 
apprabavit in hoc, et quos nunc despicit. Aliquos a Deo 
repelli nihil emat novi. Vide Deut, 29: 28, ubi est in 
Graecd ê5éBalev adrovs [eiecit goe]. t , 

SH ous oidare êr 'Hiig zi Myers jj voos, an nescitis quid 
in Elia dicat Scriptura] Id est, In illa parte libri Re- 
gum qui, quod res Elise contineret ‚ ideo gerorvuirdg 
[per transnominationem) de eius nomine appellatur. 
"Qs deruyyavar Ti Oe wara Taù 'Iagarjd, Myoov, quem- 
admodum interpellat Deum adversuse Israelem dicens} 
Alcor abest in. Manuscripto; bene: nam sicut dvruyyaver 
orie xipoc est negotium alicuius commendare, ita ërrvy- 
jaren. nord Tuvog est aliquem accusare. Vide 1 Macc. 
8: 32, 10: 61, 63, 64, 11: 25. 

N53 5. 








198 IN EPIST. AD ROM. 


5. Kogse, Tous noopsjras oov drnészevar, zal sa Gvora- 
gijp oov xarbonapar, nady drehelpdgr mórvos, zal Liyroöos 
sijv Wvyijs mov, Domine , Prophetas tuos oceiderunt, al- 
taria tua everterunt, et ego relictus eum solus et quae- 
runt animam meam) In Graeco 15 Regum inxta Hebraeos, 
juxta Graecos 3 Reg. 19: 10, verba sunt prope eademt 
Tà Pvoragsjord oov «artanapar wal zove srgopijsag oov dri- 
xreuvar de boupalg, wal Onodtherugar èyò movooraros, val 
Goyvovor vijv Wvysjv mov Aafew aurjy [Altaria tua everte- 
runt, Prophetas tuos occiderunt gladio, relictus sum 
ego solus, et quaerunt animam msam ut auferant eam]. 
IIIud êyo ÖrsehelpOys, vel Omohddeenpart pdvog aut porera- 
zog, idem est quod apud Horatium, Nunc ego resto 
Quaid sit Eyroöor vijp wuysjy mov patet ex iis quae dicta ad 
Matth. a: 20. Altariau illa quae hic eversa dicuntur, es 
erant quae pii in decem tribubus sibi struxerant, ex quo 
permissi non erant ad templum ire, quo tempore lex de 
altaribus alibi struendia cessare videbatar. Ita Kimchi, 
“Ge 'AMa zl Mya out$ ò yonuareonds, sed quid dicit 
itli Divinum responsum] MKonparibewr dicitur de omi 
ratione qua Deus hominibus aligtid praeter ordinem sig- 
nificat, ut Matth, 2: 12, 22, Luc. 2: 26, Act 10: 22, 
Hebr, 8: 5, 11: 7. Sed hie proprie gonnaruspog est vox 
illa tenuis quam Hebraei vocant Wp mo [ Auam vocis], 
euius mentio dicto loco 1 Reg. 19: 12 
… Karédurov duavrö' EnvauoyiMove dvdoug, —E oós ésap- 
war yóvv zj Baal, reliqui mihö septem millia virorum, 
qui genua ante Baalem non curvarunt} In Graeco Re 
gum postquam' präedixit Deus cladee quus Iehu ct Eli 
saeus erant editurì, sequitar : Kat waradelgers êy Ioen 
rra yediadas dro, ndvra yóvata, à ols Hedaaar yr 
zò Baal (Et relingues in Jsraele septem millia viro- 
rum, omnia genua, quae non flexerunt genú ante Bat- 
Jem). Sed Paulus Hebraeum pressius seqoitur, ubi est 
BTR, quod est secundum coniugationem sarédernror , at 
Yocutione valde recepta, maxime post copulam, valet 
xatahelpoo, reliqua faciam septem millia. Et puto in 
aliis Graecis versionibns, quas viderat Panlus, fuissé 
sazéhenos, Emollita quaque a Paulo est appositie : pam 


quod in Hebraeo ct Graeco est septem millia omnia ge 


nua 


| 





CAPUT XL igg 


nua quae se non flexerunt Baali, hic est, septies mille 
qui genua non flexere Baali, sensu eodem. Sed cur hic 
in feminino zíj Baal? In Tobig legitar rij Baak vj de- 
nédee [Baali vitulo], ubi alii codices dvvager | potentiae]. 
Sed in Achabi historia ad quam haec pertinent, videmug 
Baalem diserte distingui a vitutis, et in hoc culpam 
Achabi graviorem fieri quam leroboami, quod Ieroboa- 
mus vitulos tantum , Achabus autem Baalem coluerit, 
idque Sidoniorum exemplo, 1 Reg. 16: 31. Non male 
igitar viri docti sentiant sabaudiri hic. nomen’ eixope 
quod vocabulam pro idolo positam habes Dent. 4: 16, 
2 Par. 34: 7, Ezech. 7: 20, 8: 5, Esai, 40: 19, Dan. 
3 1 et sequentibus. Et nominatim de Baale 4 Reg. 11: 19, 
et generaliter ubi simulacri alicuius, etiam Molochi, 
meritio, z5jy Baad solent dicere LXX, at lud, 3: 7, 
Os. 2: 8, ler. a: 8, in Graeco, 11: 14, 19: 15, 32: 35, 
Soph. 1: 4. Sensus in oraculo manifestus est, efecturum 
Deum ut cladibus illis super tribus decem venturis intactì 
manerent, qui Baalis imagine nec genua flexerant, nec 
oscalam dederant, plane sicut qui Legem observarunt; 
exemti sunt ab excidio Hierosolymorum facto per Nabu- 
chodonosorem, Ezech. g: 4. Hi faere quos Deus illie 
temporibus èyvo, id est, pro suis agnovit. a 

5. Obroę ouv zal èr sv vr zoo Aeiuga war —R 
ydgeros yéyover, sic ergo et hoc tempore reliquiae securn- 
dum electionem gratiae factae sunt) Id est, Communi 
vitiositati ludaeorum erepti sunt pauci beneficio profecto 
ex sumina Dei bouitate. Aciuux est ®W vel T"W quod. et 
wardheippo supra g: 27, pauci de multis. 'Buloysj est quod- 
wis Dei beneflcium. In Euangelio omnia ea quae ad àe- 
ternam vitam ducunt. Xdgig unde fluit èndoysj, est Des 
bonitas. Hoc beneficium fuit vooatio per Euangelium, 
In Perek Melek legimus dictum Babbini Sinai: In terram 
Canaan introierunt de sexcentie millibus bini tantum : 
idem fiet in diebus Messiae. 

6. El 38 xciquri, oùn èrs dE èorwop, sö autem gratia, 
iam non ex operibus] Id est, Qao insignius esset benefi- 
cium , fecerat hoe Deus etiam in eos quorum pia facta non 
praecesserant. 'Vocati sunt et paruere non minus homines 
vitae ante flagitiosae, quam qui emendatius vixeraut. - 

: ‚N4 'Enes 


% 


20 IN EPIST. AD.ROM, 


‚ 2Erel fj vagus oön ër yiveras vage, alioquin- gratia iam. 
non est gratia} Hoc comparative dictum: potest et in 
operantes beneficium conferri ‚ sed tunc minus apparet 
beneficii magnitudo. Est ó8vuogos [acutifatuum). Non 
est vero idem quod hic tractatar, et quod supra initio 
cap. 4. Ibi de iustitiae effectibns, hic de causis trac: 
tatur: ibi Aoyiberas uara yeoiv [imputatur secundum grar 
tiam]: hîc Mczuuæ yages: yéyove [reliquiae gratia factas 
sunt]. Imo et vita aeterna ibi yapispa [donum] 6: 23, 
ita acéipimus yagsy dyrl yagiras [gratiam pra gratia] 
Ioh. 1: 16. 

El òë #5 èoyor, odx êvs del pagus, Emel zó doyov oïs ën 
ecty ëayov, sin ex operibus, iam non est gratia, alioguin 
opus iam non est opus} Haec recte desunt in Manuscripto, 
nec legit Latinus interpres, sed nec Origenes, nec Ám- 
brosius, nec Chrysostomus, 

‚7. Ti ovy] Quid ergo est quod docen 7 An eos, qui 
olim gmati fuerant a Deo, iam despeotos? Non sane. 

'O miled 'lagaijk zourau oùn èrmésuyer) Israel hic pro 

maiori parte Ísraelis: ea non assecuta est quod quaerebst, 
nempe iustitiam quae apud Deum valeret, Idem sensus 
qui supra g: 31, Causam autem cur non sit assecuta, 
hic non repetit, quae petenda est ex g: 52 et 10: 3, 
‚ SH Òé èxhoyij Enézuyer, elachio autem consocuta est] 
CH Èndoyiw hic pro dehexral [electi], quomodo reegusontr 
supra et dixacoovryy habaimas pro circumcisie et pro 
iustis, Sic et Daniel dixit 11: 15, vwo, id est, ëxdóyas 
adrüy pro viris electis, 'Exhexrol autem sunt cum effects 
intelligendi, ut supra aÂyzol [vocati], iì quibus maxims 
a Deo beneficia. obtigere , quique eis uti non neglexere. 

Oi Dè Aourol EmowByoan] Heligui, qui hac beneficium 
aspernati sunt, isduruere, id est, Non tantum non 
exuere vitia, sed et peiores effecti sunt, quod maxime 
apparuit ex ipsorum in Christianos saevitia. Topos, 
$dem quod oxdgouveiy, loh. 12: 40, 2 Cor, 3: 14, unde 
sródeoag infra 25, Alibi zeoipwaus tarditatem in re aliqua 
compréhendanda significat, Hebraeum mp vertitur per 
moogoüs „alibi per Baguvar, de quo verbo upra 10; 17 
alibi per — 

B, Kadws reyganzas, sicut scriptum * Esai, 2p: là , 
, “Bône 








CAPUT XI. 201 


“Bdosey aùroig O0 Oog nrveduae zararvbers, dedit illie 
Deus spiritum wecordiae) Sensum expressit memoriter 
nt saepe. Nam in Esaia ad ipsum populum loguitur Pro- 
pheta, et ait: IJeroriner Öuâs Kupuog nyevuart waravvbewg 
[Potandum wobis praebuit Dominus spiritum vecordiae]. 
Prior mutatio eo minoris momenti, quod st Propheta 
eodem commate a secunda persona. in tertiam transit, 
ut et alii Prophetae saepe. Nec altera ullius est mo- 
menti, cum dare spiritum wavaydbeos idem sit quod eum 
potandum praebere. Est autem zarapvEi; hoc-.loco non 
a xarqvörees, pungere, unde xarevuynaar Act: a 37, 
sed a veteri sazayvo. Simplex est vvo pro vevo, quod 
in Latinis mansit nuo, unde nutus et nutare. Hinc 
volw, vvgog et svoalw quod est nutare, id est, capuê 
concutere, ut solent non tantum dormitantes et senes qui 

, Omnia omnibus annuunt, — 

ut ait Catullas, verum etiam quos invasit stupor. No- 
men Hebraeum in Esaia est Moy, quod. Aquile vertit 
satapopës [veterni}, Theodotion &ugageog (dementiae], 
quomodo idem nomen verterunt LXX Gen. a: 21 et 15: 
12, et nomen idem valens Ps. 76: 7, et 1 Sam. 26; 
12 ROAN vertitur Auufos [stupor], et Tob. 4: 13 et 33: 15 
pöBog [timor]. Verbum qnoque Hebraeum Dt, unde is- 
tis nominibns. origo, vertitnr non modo per svgaler 
sed et per dooxaplbeer. In Daniele etiam 8: &o et 
20: g per getovvuiar (transnomingtionem] significat ca« 
dere, wertiturque altero loco per sarapvooerdar, altero 
per nbnrer, sensu eodem, Est ergo spiritus naravúbeog 
talis animi eommotio quae homines vecordes ac velut ex- 
gensos facit, quod multis haud dubie evenit Iudaeis, 
eum ingens ille Sennacheribi exercitas terram inwasit et, 
ad urbem Hierosolyma castra.posuit, de quo tempore agit 
Esaias: sed optime id ipsum aptatur ludaeis, qui post 
quam Christum cum sua oruce exhorrueruut, quae esset 
vera iustitja cognoscere multoque magis eam adipiscí 
nequivere , ac sio jn gravissima mala, tum huius, tum 
alterius seculi inciderunt. 

Optaduods zoö wij Bdinew, wal ora zoö wij dxoverp, ocu- 
los ut non videant, et aures ut non audiant] Deprompta 
haec ex Esaï. 6: 10, ubi est in Graeto: Toïg ddoip avrös 


Ná da- 


202 IN EPIST. AD ROM. 
Bagloos ijnovoar zal zove dpdahuous dräupvoar, pijnove ideo 


zois òpBaduoïs ij Toi cooly avrör duoveno: [-Auribus suis 
graviter audierunt, et ocutos suos clauserunt, ne videant 
oculis vel auribus audiant). IIlIud roõ zij PAÀdrery est vice 
nominis in genitivo positi more Hebraeo ad significatio- 
nem adiuncti. Bene autem Deo hic adscribitur quod in 
Esaia ipsis Indaeis, quia sicut Pharao prius indaravit 
cor snum, deinde Deus cor Pharaonis, ita et qui videre 
conspicua noluerunt, eis in posteram etiam iudicii vis 
hebetatur. De loco Esaiae satis egimus ad Matth. 13: 1 
et Act, 28: 26. Nimiram ita se res habet: 

“Osar pag dert) Oaipopeor Bhartp rivc, 

Tovrwp To ngöror bapaupeirat poevör 

Tòy voùr vor éadhav, cie Òë zijn yelgoo Tobe 

Tvounv, ' edi uyddr ov dpagraver. 

[Divina quoties ira quenquam hominum premit, 

Primum bonam illi deripit de pectore | 

Mentem , inque peius omne consilium trahit, 

„Errationes ipse ne videat suas.] 
Quo loco utens Lycurgus Orator contra Isocratem, Oi 
Dol, inquit, oùdir srgózegon zrovoüarr ij zör rovpoër dele 
mov Tijv Öudvorap nagayovd: [Primum omnium mentem homi* 
nun matorum pervertunt Dii). Quem sensam sic expressit 
Velleius Paterculas: Quippe ita se res habet, ut plerum- 
que dwi fortunam mutaturus est Deus, consilja corrumr 
pat. Ammianus vero Marcellinus: Solest manum initc- 
tantibus fatis hebetari sensus hominum et obtundi. Nec 
aliter. sensere Iudaei veteres ‚ ut ex Philone etiam et 
Josepho apparet; et Christiani. Cypriani est Epistolt 
LV: dra est Dei non intalligere delieta, ne sequatut 
poenitentia. Sicut scriptum est: Et dedit illis Deus spr 
ritum transpunctionie , ne revertantur scilicet et curentur 
et deprecationibus et satisfactionibus iustis et post pee 
cata sanentur, Et sermone de Lapsis: Nec nos quorum 
dam moveat aut error improvidue aut sbupor vanus, qü 
cum tenentur in tam grandî crimine, percussi sunt anim 
caecitate ut nec intelligant delicta- nec plangant. Ir 
dignantiè Dei maior haec plaga est. Salvianus lib. Vl 
de Gubernatione Dei: Nam ita cunctos crimina suo 
prascesserant ut nec metueregt periculum suum, Pros 

nos- 





CAPUT X1. 203 


noscebatúr captivitas nec formidabatur. Ablatus quippe 
erat a peccatoribus timor ne posset esse cautela. Itaque 
barbaris pene in conspestu omnium sitie, nullus metus 
erat hominum, non custodia civitatum: tanta animorum 
vel tanta potiun peccatorum caecitas fuit, ut cum qæe- 
que dubio nullus perire vellet, nullus tamen id ageret 
ne periret. 

“Evs rijs cijuscovx sutoac, usque in hodiernum diem] 
Constraitur hoc cam drroogwbysar quod praecesserat, cae- 
teris per zragep@sjune (interpositionis) modum interiectis. 
Provide hoc addidit Paulus: non. enim omnes quos in- 
durat Deus, in perpetuum indurat, sed quúosdam gravia 
peccare, aut.etiam in pericula incidere sinit, ut sic eos 
velut ex somno excitet, novaque experimenta oapiat, an 
bona neglecta aecipere velint, Nam inter illos Tudaeos., 
de quibus hune Esaiae locum usurpaverat Christus, Matth. 
18: 14, Marc. ‘4: 12, Luc. 85 10, loh. 12: 40, faere alli 
qui conscientia parricidii in Christum commissi et meta 
maloram, quae Apostoli minabantur, Euangelium prius 
spretum accepere;, Act. a: 357-—á1.: De eadem obdura- 
tione loquens Paulus 2 Cor, 5 addit äyor zijg osfmegon et 
los oufmegor. 

9. Kol 4ag1ò Mya Teoêsjrw 3 zoal a arr eig 
maylda, web eig Gfoar, wai ely oxasdador, zal ele dprortd. 
dopa avroïg. Et David dicit / Pit mensa eorum in da- 
queum, et in capturam, et in offendiculum, et in retri- 
butionem illis} De. simili scilicet „hominum ‘genera Ps, 
69: 23. Im Graeco ibi: T'ergOgro tj egoneba adrör wiorws 
aitöy eig maybda,-ual eig dyzanddeouw , wal sig oxdvdador. 
Quae optime cum Hebraeo cahventunt, nisi quod ibi est 
fotarum p, sed quod saepe ùpud-Hebraecos sumitar pro 
precativo. GU, anfem decte. vertitnr drramrddóua vel 
dvranddoorg , sicut et. interpretes „Dr, saepissime“ vertunt 
&roddópar. Paulus, ut golerit gut memoriter aliquid cia 
tant, sensum bene expressit,.e ventba pleraque, non ta= 
men scrupulose, Nam,primum omitſit dveiruoy ovv quod 
solet addi mensae', ut Ps. 23: 5, Ezech. 25: 41, Deinde 
post el: sraylda addidit zal eig Oijgar, id est, capitram 
quae fit per laquêum , ut facilius ietelligatur id quod hie 
“gnifioatur per laqueum. Pro dyvovsodoets posuit dytann- 

òo- 


v 


204 IN EPIST. AD ROM. 


deuæ, et ordinem-invertit, praeponens illud eig: oxavöchor, 
Loquîtur. David de iisdem de quibus Ps. 41: gj qui cum 
adeo familiares ipsi faissent ut quotidie conviviis ipsius 
interessent, ipsum apud Sanlnm foede calumniati erant 
peyiitiemgue ei straxerant.. Eis ex spiritu Legis optat 
paria. Et per mensam  intelligit mensaé participes per 
merwrvular [transnominationem]. Optat igitur ut amici 
et tonvivae eorum eos decipiant; ut: quod Davidi fece- 
rant ,‚.ipsìi inveniant, et sic impingant im mala, quae nos- 
tris Hellenistis oxdy8ade. Mystico sensu mensa potest 
intelligi adtare, Mal.ar 7, et per altare avverdoyrús 
[per complexionem] Templam, quo incenso: multi ladaei 
partim fammis interiere, partim capti sunt. 

0. Exoruobijraap oi: Öpbahgol aVrär vod sj Phénes; 
obsourentur.oculf eorum ne videant]) Id est, Eg zou us 
Ohéreeur. Solet autem hoe dici de gravibus miseriis, ut 
videre-est. Lament, 53 17. Et hoc et-quod sognitar plan 
Graeco Interprotum LXX respondet. 

Kal wòr vöros cÛvör Duaravros ovysauwor, et dorsan 
eorum ‘semper curva} DVD proprie: lumbos eorum sî 
ficat, sed ob viciritatem’ solet id-ziomen “et pro dors 
poni, ut Ps. 66: 2, ëfov OMlweig êrl vop närov np 
{ postizti perabdionen im darso' nostroj. “Illud ovyxantor 
positum est pro Hebraeo s&on quod est‘cammiovere atque 
etiam dassare. Nam “wa Aquila é dsdefarrg [diligentissi- 
mus ad verbum interpres] vertit deovëy, Jassoscore, Idom 
autem valet curvare.dorsum , quod lassare: utroque enim 
significatur onerum gravium impbsitio, et per id sorviln; 
auau⸗ innumeris Tudaeorum evenit per Titum. 

aiei déyw ovv] Eadem loontio quáb — 1. An ju 
dico “gaod mihi imputatur? … EE 
t Mg êrrmoar pu Héctor}. zen. dêco. eos jea Japsos u 
cadant?-iúd est, ut inecasu, maneatst:;mam saapé verbt 
samûntur.in sensu durationis. ZFdedeus „pa poni solet de 
eo' gui impeltitur s. hpa aktem quod per mbsrzer vertitar , 
saepe iacendi habet significationem ‚ot cum dicitur Apoc- 
281. @ Èrreoep. Erteoe,- id est, plane iucet: ideoque pro 0 
pouitar xaraxhivertar [iacere) Exod. m1: 18. Et eoden 
sensa 'öirreodart (proiicere] Luc. 4: 35, et zaravoil- 
Gat (umiliare) Esth, 6: 15, Esai. 3: 25. Ps. 37: 4% 

dray 





CAPUT Xt. 205 


Ôrav nion ou vorropaydsjoerar , ben wo bp’ 'J, idem est quod 
hic dicitur, non manebit semper in lapsu. Per hoe 
aatem:Ápostolus indicat quod supra, cum dixit og oyuepor 
úuioeg [usque in hodiernum diem). 

Ala 7 adsdy stapentduare jj dorpola Toïs ÈPyeaur, eis 
so sragalyhöaart wvtods, sed illorum delicto galus est 
Gentibus, ut illos aemulentur) Ad illud coorzole subau- 
ditar êréyero (facta est], quod supplevit Syrus. Sensus 
est, Deans ludacoram plarimos-ob contumaciam ipsornm 
ad tempus dereliquit, ut eo facilius Gentes pervenirent 
ad veram iustitiam, quae hie per gezovvular [transnomi- 
nationem] salus dicitur, ut, conspecta ipsorum sanctimonia 
et donis spiritualibns, Iudaei illi aemialatu tanti honoris 
&mplecterentur ea quae spreverant. Vide supra to: 19. 
ludaeorum incredulitas duobus modis servit Gentibus, 
Primum quod ea ratione apparuit nullam iniuriam a Deo 
Iudaeis. fieri quod Gentes vocaret ad ea quae ipsi repu- 
diaverant: de quo vide ad Matth. 24: 14. Deinde, quod 
sì Judaeorum pars maxima in Christum credidisset, ea 
obstitisset ne Gentes, nisi circumcisae et Legi Mosis sub 
ditae, ad corpus Ecclesiae reciperentur, nt videre est 
Âct. 16: 1 et ar: 20. Nunc vero malto minor pars eum 
essent, Legem dare caeteris non potuere. Ita ex tene- 
bris Deus lucem fecit exsistere, sapientia sane admira- 
bili. Taoalsy\doar OVan. 

12. Ei Öë so zragdrsoua avröy mhoürog kóopow, zal vo 
derma avrby rhoüros EBvrör, quod si delictum illorum 
divitiae sunt mundi, et defectio eorum divitiae Gentium} 
Hagcrrscopa , id est quod modo zeraléer , incredulitas mul- 
titudinis Iudaeorum: jeryga paucitas ludaeorum-creden- 
tium. Sic et in Graeco Esai. 31: 8, of dé veuvlonos 
évoyrar elo ijrrua [iuvenes vero erunt in defectionem} , 
id est, pauci erunt. Illa incredulitae multitudinis'et 
Paucitas Judaeorum eredentium facta est opulentia 
mundi sive Gentium, quia occasionem istam arripuit 
Deus Gentes vocandi, quarum Gentium: innumera multi 
tudo credidit. Mos Pauli est omnem abundantiam vocare 

hoüroy, ut diximas supra a: 4, 9: 23 
Mée mäÂhoy zo nhsjoopa adrör] Quanto magie multi- 
tudo Iudaeorum credentium (de quo infra 26) exemplo 


suo 


206 IN EPIST, AD ROM, 


suo ac doctrina alios adhnc e Gentibus ad fidem perdu- 
cet? IlIÀsggcopa hic est multitudo, at et infra 25. 

13. Tir yag Aéyes zor &Ovearp , vobis enim dico Ger 
tibue) Cum multa hactenus dixisset ad refatandos Tudagos 
incredalos , et ad confirmandos qai crediderant, nunc ad 


Christianos ex Gentibas sua potissimam opera collectos 


Paulas sermonem vertit eosqae monet- ne propter dons 
a Deo accepta, nimis, aut securi viverent, aat Iudaeo 
ut plane deploratos contemnerent odiove haberent. 
Ey door mbr eije dyeò Ovör dnosndos, in quantum qu 
dem ego sum Gentium Apostolus) Ex Christi destinatione 


Act. g: 15, et revelatione Spiritus Sancti facta Ecclesise, 


Act. 13: 2, quod Petrus ipse agnovit Gal. 2: 7. Non qudd 
non et Paulas Synagogas, et‚quidem primo semper loco, 
adierit, nec quod non Petrus, ut Cornelium, ita alios 


alienigenas converterit, sed quod Petrus praecipue in € 


se loca conferebat in qaibus plurimi erant Iudaei, contrè 
Paalus abi plarimi alienigenae. 

Tijy draenoviar pou doEulo, ministerium meum honorif- 
co} Meae tanc operae felicitatem praedico, cam dico 
maltos esse ex Gentibus conversos. Ita praemulcet ani 
mos, at et supra fecerat cap. g et 10 circa Iudaeos, ne 
darins acciperentur quae erat sabiancturus. 

14. Eire sragalydeow mov Tir cdgxa zal ove Ts 
ëË adrür, an forte ad aemulandum provocem carnem 
meam et salvos faciam aliguos ez illie) Quod de tants 
maltitadine Gentium conversa loquor, id inter alia facio, 
ut ludaeos ad imitationem provocem quae ipsis Indaei— 
salatem sit paritara. Vide supra 2. Carnem suam voctt 
ianctos sibi orta sanguinis, supra g: 3, locutione Hebraes, 
qaam habes Gen. 29: 14, 37: 26. Bimo est non despe- 
rantis. 

15. Bi zag sj anoflods evzör naraldays xoepov, si enin 
eorum reprobatio reconciliatio est mundi] "Aropods sb 
drofaddery quod idem cum dnweiy, quod habuimas modo 
comm. 1, et cam énfaÂdees quod est Dent, ag: 28. De 
spexerat Deus Tudaeos qui Eaangelium contempserant : ea 
occasione mundus, id est, plurimi es Gentibus, Deo 
sunt reconciliati , id est, specialem quandam Dei amitci- 
tam adepti, facti sunt Dei populus, 2 Cor. 6: 19, 20° 

- Vi- 








| 
| 


CAPUT XI. 207 


Videbant enim ex scripturis Iudaeorum probatum Euan- 
gelium quod ludaei tanto odio oppugnabant. -Multi sunt 
gradas Divinae naraddayijg ‚ ut et remissionis, distinguen- 
dae pro materia. 

Tis sj. segoohapie , eì ur) boor én vergr , quas assumptio, 
nisi vita ex mortuis] IIgoohyyiss contrarium est sij dro 
Boh. IIgookamBarew unde ngoohypre, PN, primo signifi- 
cata est propinguum sibi facere: indegper translationem, 
in tutelam suam recipere, sìicut Deus suscipit credentes 
Euangelio, Loquitur aatem de assumptione magnae lu- 
daeorum multitudinis. 

Ei.unj Loor dx vergr, nisi vita ex. mortuis) Id est, 
tunmum gaudium: nam Hebraei sicut tristitiam mortis, 
ita gaudium vitae nomine appellant. Hoc vult, Cum 
tantum futurum sit hoc gaudium, sustinete Iadaeos pa- 
tienter , sicut Deus eos sustinet, et serio Deum pro eis 
orate , neque eos contemnite. 

16. Zi ë j draoyng dyla, wal vo pugapa ,. quod si de- 
libatio sancta est, et massa} Haec quae sequuntur, eo 
etiam pertinent ne ex Gentibus vocati ludaeos, ideo quod 
Legis ritibus addicti essent, a se segregarent: nam sicut 
Ebionis spiritus inter ludaeos, ita spiritus, qui Marcionem 
postea agitavit, inter Christianos e Gentibas factos in= 
cipiebat se astendere. Contra utramque hoc hominum 
genus gravia fuere Apostoli certamina. Adeo difficile est 
servare mediocritatem. *Asragys plerumque respondet He- 
braeo norw. Ea erat liberalitas quae de frugibus matu- 
ris Deo offerebatur ante decimas : vocatur et Mum [pri- 
mitiae], ut Deut. 18: 4, 26: 2. Ea oblatione facta reli- 
quum frumenti coquere et eo vesci licebat. Id frumen- 
tum quia ad coguendum sumebatur, ideo hic vocatar 
pleeg, quod Latine alii materiam, alii massam vocant. 
Ea sancta erat, id est, usui humano permissa, sicut ci- 
bus dicitur per preces sanctificari, et uxor viro, 1 Cor. 
7: 14, 2 Tim. 4: 5. Pari modo sicut Abrahamus sanctus 
fait, ita et posteri eius fidem eius imitantes, ac propterea 
non debent veluti profani ab Ecclesia segregari. Philo 
totam gentem Iudaicam Deo esse velut dzagyyr dicit li- 
bro de Constituendo principe. 


Kal «l éla ayla, wal oi xdado: ‚ et si radix sancta , 


et 
( 


% 


208 IN EPIST, AD ROM. 


et rami) Altera sìimilitudo eodem tendens. Nomen lbs 
hic sumitur ouvendoyinö3 (comprehensive) pro toto trunco, 
únde se rami exteudunt: poniturque pro Hebraeo Vù, 
quod modo gildt , modo sédeyos [truncus] vertitar. 

17. BìÒé zives vr addBoor Eeuhaodoar) Ei Bé hic ve- 
let guamvis. Quamvis, ait, quidam rami defracti sunt, 
Utitar voce agricolarum qui inutiles rames deffingun. 
Vide Ioh, 15: 2. eVirgiliuss 

— Aut eummas defringi es arbore plantus: 
Cicero pro Caecina: Qui pfastereuntes ramum defrin 
gerent arboris. Id ipsum intelligit quod drrofohyy ante 
dixerat, ww [eradicationem) in Ps. 5a: 7, et eöpruops 
[mollior Jocutio] est, cum dicit quidam pro tonge pie | 
rimis. 

Ev òé dyorflaros dy dranerroloens ër aöroïg), tu aulen 
cum oleaster esses , insertus es in illie) Unum aliquen 
alloquitur pro omnibus. 'Ey avroig, id est, positut 6 
inter ramos illius arboris, Ovidius: : 

Venerit insitio: fac ramum ramus adoptet. 

Sant autem ineitionis plúra genera, quorum unum dicitur 
Graecis dvopBaduronog, Latinis inoculatio, quod hic vide 
tur significari per èyxersqibety, qua voce et Theophrasts 
utitur. Recte autem notant et Ambrosius et Hieronymü® 
in hac re eo maius describi Dei benefcinm, quod contr* 
morem est agricolarum feros surculos miti arbori insé- 
rere, cum contrarium fieri soleat, quod et apud rei rast- 
‘câe scriptores frequens est, et intelligi potest ex hoe 
‘eleganti Epigrammate Callimachi : 


“H mapos èv Öovuotor vodje Geldopog doovons - 
Axecs, Ongoporov sobuvor donpoourss, 
'OPvelois Bboroe uerbupvrog qqutoc GokÂho , 
Où ëuoy sjuertgoug nhooal pégovoa Bego. 
ToÀÀn cot, pvrosgyd, srovov yagug* edvena oeto 
Ayoas èp eönagrroug Òbvdpeorr êyyoopopar. 
[lila ego, per saltus sterilis telluris alumna 
Circumsepta feris, quae fera pyrus eram, 
Mansuetum pario peregrinis insita ramis, 
Et de stirpe mea, non mea poma fero. 
Vilis eram: sed sit tibi gratia, rustice, per quem 
„ __… Nunc in laudatis censeor arboribus.]} hi 
P 


CAPUT XI, zog 


Philo de Diris: ‘Ore rijy èn Övoyerslac dgeriy pvouérav 
Oos donaberar, vas uér dlbag döv yalger, vò Öl gederdder 
éovog , dri mevéBaker suegotdy 7003 evnagnlay, dnodeyduerog. 
(Quia libenter Deus amplectitur virtutem vel ignobilium, 
qui radices nihil moratur, sed solas stirpes suscipit, 
mutatas ad frugem meliorem|. Idem autem hic figurate 
indicat Panlus, quod apertins dixerat 4: 11, oleam autem 
potius dixit quam aliam arborem, quia et pulchra est et 
fractifera Ps. 52: 10, et ex ea unguntur Reges et Sacer= 
‘dotes. Vide quae ad Zach. 4: 3. 

Kal evysowovos zij Öllye zal rije sruoryrog vs Daag 
éyévov , et socius radicis et pinguedinis olivae factus es] 
Est Ep cat dvoiy (unum per duo]. Valt enim dicere, rij⸗ 
mòeyzoe zije Öllys vijs tÀatas [pinguedinie radicis olivae), 
nam a radice succus ad ramos diffanditar , et proprie id, 
convenit oleae, lud. 9: 9. Particeps factus es promisso= 
run, quae Deus fecit Abrahamo, mystice acceptorum. 
Vide Matth. 22: 23. Evyxouwowds UR. 

18. Mij saranavyö vör «Âador] Noli despicere ramos - 
defractos , multo magis adhuc adhaerentes. Verbum aa 
saxavyäodas Ier. 5o: 38, Zach. 1o: 10, Ier, 5o: 11, lac. 
2: 13, 3: 14} in Ps. Sa: 1, Vonn, si ëyzavyts [quid 
gloriaris ?) 

B d worgaravydoar, od où eijv Öllar Bagdleug, AAN sj 
dla ol, quod si gloriaris, non tu radicem portas, sed 
radix te] Abrahamus, Isaacus, lacobus et alii pii Pa- 
tres nihil tibi debent, tu illis multum: et propter illos 
etiam posteris._ 

19. ’Egeis ovv] Dicis igitur. Verba ponit Christiano- 
ram quorundam ex Gentibus, sicut ante Tudaeoram posuit. 

'EBendaobnoar ot uÂadoe, Twa Ey dynerrgat, dafracti 
tunt rami, ut ego inserar] Deus Iudaeos obiiciendo 9— 
mihi locum fecit. 

20. Kadds] Bene ; dixists scilicet. Formula dictum ap- 
probantis „, ut et ev, euye, walg ye (Bene, euge, prae- 
clare]. Plena locutio Marc. 12: 32, Luc. 20: 39, Ioh, 4: 17. 

Tij ârusig dEenhaatjoar] Ob ineredulitatem defracti sunt. 

Sv dé zj rige icxxs] Tu vero in fida stetisti, id est, 
hactenus mansisti in arbore. Nam DV saepe per. * 
ſmanere] vertitur. 


VI. Oo | | Mi 


aio . IN EPIST. AD ROM. 


Ma dynhopgiver, ne superbias] Sicut pore diximus 
supra 8 5, 7, 27, mon de intellectu, sed de affectu 
sumi, ita hic et 1 Tim. 6: 17, úwndogpgoveip est superbire, 
cui opponitur zareevogpgoveis (humitster de se sentire) 
Sic peeveir mbya dixit Euripides. Menander poortiv pi- 
yior. Et qui tales sunt, vmégggores -dicuntur, contra 
modesti gooveiy Ovyra (mortaliu sapere], pooveiy drôos- 
sou boa (humanum sapere). Superbia ingens vitium, 
maxime circa ea quae a Deo data habemus. 

“Alda oßoũ, sed, time] Timorem ob res temporales ex- | 
eludit fides: non etiam timorem Deum odendendi, Phil. a: 12. 

ar. Bì yag ò Oes vr zard pvois nhadwr our dpeloaro, 
si enim Deus naturalibus ramis non pepercië} Non peper 
cit eis, quo minus defringeret, | 

Mifraog odd ooö peloyrar, ne forte nec tibi parcat] ln 
Manuseripto, quem saepe laudo, tantum est, oudt oeì 
geloerur , quomodo et Syrus legit: nempe, si et tu a f- 
de deficias, ut illi.n Tim. 1: 19, 4: 1, unde serio mo 
Rentur omnes manere in fide 1 Tim. 2: 15, a Tim. 6 7 
3 oor: 16: 13 

. “18e our gonseryra wal dmoroutay Oeoù , ‘vide ergo 
bonitatem et severitatem Dei] In Glossario, drrósoper, 
rigidum. Sic dròtouos ders, drroropos xgiauw (ira dura, | 
tudicium duristimum], Sap. 5: 20, 6: 5. Sic droróps 
severe, 2 Cor. 13: 10, Tit. 1: 13. Origo vocis a medici, 
qui membra infecta absciudant: etiam Hebraeis yn est 
evvvépvery [conscindere] Dan. g: 2, unde yrm, quod out 
gors [durities] vertitur Esai. 28: 27. 

‘Ear êniuelono zij goneórns] Id est, si Dei adversus i⸗ 
bonitaters retineas. Sic fides vacatur èleog [miserioordie] 
infra 31, Si facias quod de se dicit David Ps. 52: 8, 
“Hhnea eis zò Èheog Toö Oeod els vor aldwa [Dei misericor- 
dia in aeternum confisus sum]. 

'Enel wai où dxxonson, alioquin et. tu excidaris] Euu 
hio est aliogui, ut supra 3: 6. Utitur sic Plato tum io | 
Gorgia, tum it. Hippia. minore. Ante locutas est de ra- 
morti defractione, hic de adhibita seouri, Teneri rami 
Jranguntur, exciduntur qui dia in arboze stetere, Vide 
Matth. 5: 10. k 


25. Kai ënciwoe Òë, êar uz Eramelveoar ej druslà ‚ daer 
| ‚sbo 











‘ 


CAPUT XL. ars 


Smodsjdoyrat, sed:et illi, si non permanserint in incredu= 
ditate, inserentur] Si cesset causa, cessabit effectum. 
Auvværos zag dew ò Oeos maden éynevrgloar adrour, potene 
est enim Deus iterum inserere illos) Nihil est praoter 
incredulitatem, quod Deum. impediat eos rursum pro suis 
assumere et paterne tractare. . Simile loquéndi genas su-. 
pra 4: 21, infra 14: 4, 2 Cor. g: 8, 2 Tim. 1: 12, Hebe, 
11: 19. . 

2. Ei rag ov è zig zaza pvow dEenorenyo dygiehalov ) 
zal maga pdw êvexertqians eip naAdstdaror, nam si tu ex 
naturali excisus es oleastro, et contra naturam.önsertue 
es in bonam olivam] Vocem hanc saAdÂdaior finxit Pau- 
las, ut melius eam opponeret dygsehalp, simul respiciens , 
ut saepe in hoc omni sermone, ad Ps. 52, ubi est.» mi, 
in Graeco êdaia zardeugros (oliva fructifera). 

loop uäddov] Quanto faciliuse: quomodo pâdkoy etiam 
supra habuimas 5: g, 10, 16. Facilior est artis effectus, 
ubi natura adiuvat. 

Otror of ward. ploi, hi qui secundum naturam) Nempe 
sÂado: [rami] ex -Abrahamo. nati. 

'EysertgeoOijeorzar wij dig dlaig, inserentur suae olivae] 
Sic euam arbarem dixit Ovidius: | 

Ut sua quod peperit vix ferat arbar onus. 

25. Ov zage Mélo Ouäg dyvociw, ddehpol, zo pveigror 
foöze, nolo enim vos ignorare , \Fratres , mystsrium hoc} 
Mvsijgiar est res arcana quam homines nisi Deo dante 
scire negueunt, ut 1 Cor. 15: 51, Apoc. 10: 7 ,'17: 7; 
Dan. a: 18, 19, 27, 28, 29, 50, 47, 4: 6. Dicitur et 
de hominum arcanis, Tob. 12:,7, ad. 2: 2, Sir. ag: 22, 
27: 16, 17, ‚ 21, 2 Macc: 13: at. 

“Iva wij Mse nag Eavroie poóriuor ‚ut non sitis.-vobie ip- 
sie sapientes] Ex Prov. 3: 7, ubi in Graeeo,. My toôe 
veouinog apa oerurij [Ne sie sapiens apud temelipsum |] 
abcundum LXX, Mij tod: oopôs [Ne sie sapiens] secun- 
dom alios interpretes. In Hebraeó est, Ne sie sapiens 
én vculis tuis. Manuscriptus hic habet ér éevtoig [in vo- 
bie ipeie], quomodo Esai. 5: 21, odel ‘óf ovverol êy éavrotg. 
Sensus est: Ne existimetis vos ita esse .prudentes ut ves- 
tro ingenio putetis vos quae faturâ sunt posse praenoscere. 
‚ YOre sroopovaug dmò uigovs zi “Bogoyd zéyover, caecitatem 


Oa ' ex 


212 EN EPIST. AD ROM, 


ex parte contigisse Teraeli] Anòo uigovs hic dixit, vt 
supra ves Tr xhodor (aliqui ex ramis}, molli locu- 
tione, cum siguificare. vellet plurimos : arro uégovs et és 
mégovs frequentia Paulo, abi valt dicore non omnes, aut 
non omnino. . 
- “Ago où rò sedsjpema Tör Ovör clalàOp, donec plasite 
do Gentium introierit] IIÀspoua, hic ut supra 12, est in 
gens multitudo Gentium facile exsuperans Iudaeorum nu- 
merum qui non crediderant. Impletum autem hoc per 
itinera Pauli, quorum multa suscepit post scriptam hanc 
epistolam. Introierint autem, intellige in Dei populum. 
26. Kol oöve zäs 'Iogasjd oOsjderat, et sic omnis Ie 
rael salvus fiet) Alludit ad dictum Hebraeorum, Om- 
nem Jsraelitam partem habiturum in futuro saeculo. Et, 
‚ut saepe faciunt Apostoli, in sensum meliorem hoc trt- 
‘hens, significat id verum fore de vero Irraele, id est, 
de iis qui Iacobi sive Israelis patientiam in malis imita- 
buntur, de Zsraele Dei, at loquitur ad Gal, 6: 16. Simdl 
autem innuit adesse tempus quo non pauci, ut ant, 
sed magna quaedam maltitado Iudaeorum Christum eseet 
amplexura. Id autem evenit primtm cum videre Iudeci 
impletum quod Christus dixerat, Idola Romanoruin, id 
est signa militaria, apparitara in conspectu Templi, qu 
de re diximus ad Matth. 24: 15. Tanc enim. multi Chris | 
tianismum amplexi simul cum ante factis Christianis ex” 
empti saat secuturis malis. Hi sunt illi signati Apoc. 7: 
Nam sicut olim Nahuchadonosoris: tempore omnes qui 
Legem Mosis erant secuti, et. propterea per n, id est 
men. Tegem], signati dicuntar Ezech. g: 4, liberati sut 
a maltoram exitio: ita .tano qui erncis signum gerebatt 
in corde. Post id vero excisa urbe, exciso Templo, 
cum iam multo clarius veritas vaticiniorum Christi appt 
reret, servitatis etiam personalis onus multorum fregüttt 
feroeiarn , quod et in Babylonio exsilia olim evenertt, 
anulti plane Iudaei Christum amplexi surt, Vespasian 
et: Tito. id non impedientibus. Iustinus Iudaeos in per 
sona Tryphonis alloquens: “Op ovr zgóror det. vous inra- 
æioxAlovus delvous viv doyijp. oùx dnipege vóre ò Oer, sr 
aöròr Tgónov wal vör ovdlrwo zijv solar ènsjweyner ij dnayts 
xixcoxuy eri nad’ niebgay verag wabnyrevondvovg cis vò bons 





CAPUT XI. 213 


roũ Xossoö wiroö zal ekrrodelnorvag viv don zis zavss * 
d wal Aaufeova: Bóuara , Exagog cis Äbsol slot, peorwdóueros. 
dia zoö dvoparos roö Xqusoü zTovrov: ó mir pag haufdves 
ovvéoeos nrveüna, Ò Öë Bovhijg, d Öl toyvos, ó Bl iearos, 6 
d mgoyvoooews , Ó dè didwonadlas, ó Bl pio Oeoö [Quem- 
admodum ergo propter septieu mille illos tum Dous iram 
auam non intulit, ad eundem modum nunc quoque iudi- 
ctum suum nondum protulit aut profert, sciens in dies 
adhse nornnullos disciplinam euscipere in nomen Christi 
sui et viam seductionis relinquere, qui etiam pro-se 
quisjue, ut digni sunt, dona accipiunt per nomen Christi 
huius illuminati, atque hic quidem accipit intelligentiae 
spiritum, ille autem consilië, alius fortitudinie, alius 
sanationis, quidam praeecognitianis , aliquis doctringe , 
idmoris Dei quispiam). 
Kaôos yéygantat, sicut scriptum est} Esai. 5g: 20. 
“Hia èn Zo ò Övoueros zal dsrorplwes docpelag dro Tae 
xoof} , veniet Sione qui eripiat et avertat impietatem a 
Jacobo} In LXX, “HEee Uweza Zer ó bvoperos val do 
soles doeBelag dro 'Taxoop [Veniet propter Sionem qui eri- 
piet et avertet impietaten a Tacoho). Apparet “LXX pro 
en [et eis qui redeunt] legisse UM [et avertet). Agitur 
de Cyro, Christi figura, qui venturus sit ad liberandos 
Tudaeos , nempe, eos qui ex Jacobo, id est inter Israe- 
litas, ab êmpietate se converterint. Ita habet nunc textus 
Hebraeus. LXX vero ita accepere, quasì.dicatur Cyrus 
liberaturus ITsraelitas, et impietates eorum, id est poe- 
nas impietatum, aversurus, quod ad Christum optime ap- 
tari potest. 
' 27. Kol aûry adroig sj rad duoö Ocaedspey, et hoc illin 
a me fedus] Hoc est quod ipsis promitto. Sequitur 
dicto Esaiae loco: Spiritus meus, qui est in te, et 
verba mea, quae posui in ore tuo, non recedent de ore 
tuo, et de ore seminis tui, et de ore ssminis seminis tui, 
dixit Dominus, a modo et usque in sempiternum: ut ha- 
bet Latina versio, id est, Prophetiae tibi mandatae im- 
plebuntur, ut ad illam locum diximus: sed Paulus qui 
diversa Propbetarum loca solet compingere, ut vidimus 
supra 8, alium eiusdem Prophetae locum arripuit 27: g. 
Ubi similia verba praecedunt, zal zoùzo égly eudoylaa ausoê 
0 3 Let 


14 IN EPIST. AD ROM, 


[et hoe est benedictio eius]; sequitur vero, deay cptie- 
pas ijjv dpagrlas adsoü (eum abstulero peccatum eius), 
pro quo Paulus pouit: ‘ 

“Ozar dplhoouar sao dpadslas avrdr, cum abstulero pec- 
eata eorum] Sensu plane eodem;:nam singularia saepe 
pro: rerum de guibus agitar universitate ponuntar. In 
Hebraeo est, nf removeat peecatum suum, id est, ut lu- 
daei semet corrigant. Sed recte ad Denm transtalit A- 
postolus , cuius est dare peenitentiae tempus et causa. 

28. Kara mir so edayybdsor dy9ool ds tasj Occasion 
Euangelii Iudaoi mihi et aliie adiutoribue meis mel 
volunt, hac maxime de causa, quod vos incireumcisos ad 
Eoclesiam admittimus. °EyOgol nempe eol, quod apad 
Hebraeos et Graecos saape subauditur. 

Kara 8ë zij èxdoyny, dyareyrol dea sous reastges) Id est, 
nihilominus iidem Iudaei mihi aliisque Apostolis chari 
sunt propter eorum Maiores, ratione eleotionis, id est, 
quia eos olim Deus elegit, hoe est, summis beneficis 
affecit. Elegisre Deus dieitúr quibus eximie benefecit, 
et sûlet id non sine magna causa dici de illis Patribus 
Iadaeoram; ut Act. 13: 17, Deut. 4: 37 , „Neh. 9: J 
Ps. 135: 4. 

ag. AntrœuAnræ pag ro yagiauoto wol q xÂfjoig voö Ooi, 
sine poenitentia enim eunt dona et vocatio Dei} Ta, id 
est, zaöra [Aaec], ut Hebr. 5: 4, Dona Dei quaedam 
sunt absoluta, quaedam conditionata, In eonditionatù 
tribuitar Deo , secundum nostrum loquendi modum, po 
nitentia, ler. 18: 7. Inter absolata hoc est, et quidem 
‘propter Patres quorum hic iam praecessit mentio, qaod 
nunquam interneciene exstingai valt Iudaeos, sicat alios 
saepe, pòpulos exstinxit, Lev. 26: 44, Ier. 4: 29, 5: 10, 18, 
16: 11, 3o: 11, 46: 28, Egech. 20: 17. Alterum est et 
quidem propter eoadem Patres, quod nunquam toti ist 
populo praecladere vult vias per quas ad resipiscendum 
- addaci possint: id vero est quod hic- vocationem appellat. 
Philo de constitutione Principis: To Ò’ aìrsor, ai. zò 
doynyerdv voö ÈPvoue meqiuaysjzoe Öswaroouver zal dgezal, d 
naddneg pora davara drapévoverr, deeBalla zagròs pgov- 
gat „ vols drwoyóvous coriero⸗ , wad 70e marre dpldspor nin 


avroi voos dpagvavorteg, lama » GÀAd uy navveldg oavlara 
[dn 








CAPUT IX dt 


[Ja cauza est, inolita institia virtuegne primoram anctou 
rum huius Gentis, unde quasi ab immortalibus plantik 
perpetui fructus, garminant , et proveniunt salubres etinm 
posteris , utilisnimique ad omnia, atque insuper peceatie 
…_eorum afferentês remadium, modo non sint proreus ins a- 
nabilia). Et hibra de Diris dicit Judaeos uti tribus ud- 
vocatis, primum Dei bonitate, devriop Öl zij vör doysy 
yevör vod EOvovs Oaioryes, Ors vais dperuévour deructwdor: pv 
goïs &nÂnsor wat yvurijs Evdeusrdperos Pgds zor Äpyorva 
Gegarelar Tas Úrèb viór wal Ovyartoor inerelag oön drekeis 
eieótraitt sroutodai, ylgag adroïs rragptyórtos' tod narpds vò 
Ersijnbor èv edyats [deinde, priscorum Gentis conditorum 
sánctitate, qui etinm exempti corpore nudis animis sins 
éerum suo principi cultum exhibent, pro filiis ſtliabuoqus 
indesinenter efficatibus precibus aupplices, hoe honows 
digni a Patre habiti, ut exandiantur facile]. Sinulliu 
habet Maimonides De poenitentia cap. 7 $ 5. 

3o. “orep yap zal Úpeis: more wpreiFijoare TP Oed, aien⸗ 
enim aliguando et vos non credidistis Deo] Vos Romani 
et Graeci, humaniores populi, non minus quam barberi, 
dereticto vero Deo, adhaesistis falsis’ Dis. In Maru- 
géripto abest xaí. * 1 
__Nör ë ikentnrve zij rotrov Bensel, nunc autemn mise 
ricordiam consecutà estis propter incredulitatem illorum } 
Vos credidistis , voeati. occasione Íneredalitatis” ipsoruai. 
Est werorvuta: (transnominatio]. ‘BAceïsOui: pro credere, 
ëAcog pro fide. Solent drelfere et desta Linreduditae) 
pro eodem poni. Et sensus idem qui/ supra a, | 

Zi. Oöro val ovror vÖr ijnelIodry, ito et isti nunc non 

crediderunt] Ovrou ladaei, Ny idem quod supra hik Tijs 
ofuedor ijulgag [usque in hodiernum diem]. 
* Tö duirloo ler, Ta vul adral lento, in westram 
iisericordiam, ut et ipsi misericordiam consequantur] 
“Iva hic est ënfarixov [eventualé}, et positum non initio, 
sed in: medio coinmaté, ut 1 Cor. 9: 20 et alibi. Is erit 
exitus, ut ipsi aliquando, id est, ex ipsis multi, ad fin 
dem. perveniant occasione vestrae fidei et donoram fidem 
eònsequentium.: ‘Vide supra 2 et 14» ‘ 

Sa. Euvésheue pag ú Oeog Tous wavrag eis meldt , 
Deus eniin omnes incredulitatis convicit] Id est, vicibu® 

‘ O4 res 


> 


216 IN EPISR AD ROM. 


res agitur, Olim vos convicti inobedientiae, nunc ill, 
Euyuhelerp est convincere, ut Gal. 3: 23, ubi est oͤno, 
eodem sensu quo hic els, nimirum quia qui criminis ali 
euius convincuntar, tenentur ita constricti, ut effaginm, 
id est excusationem, non habeant. 
. “Iva zon zrartag deon ‚ ut omnium jmisereatur} Modo 
hos,. modo illos bonis afficit ubi crediderint, Agitar 
enim: bic: zon de communi Dei bonitate in genus huma 
man sed de ea qua credentes. prosuvquitars 
Q Badog nhovsov, o altitudo divitiarum] Babs 
vignifest idem qaod &@verog ſabyenaua] ut 12 Cor. 2: 10, 
Apoc. 2: 24. Refertur antem ad tria sequentia quae negit 
posse penetrari. IlÀoözog' hic intelligenda abundantia, 
nempe bonitatis, quod nomen additar supra 2: 4; eam 
ait esse impenetrabilem, nempe quoinodo Deus olim Gen- 
Gum, deinde Tudaeorum contumaciam tam diu pertulerit. 
Kol sopias, sapientiae] Impenetrabilis et illa sapientia, 
quod Gentes non vocaverit nisi post ostensam Mundo 
Tudaeorum contumaciam. 
. Kal yyoocws Osoö, et scientiae Dei] Est et hoc impe 
netrabile, quomodo permoverit et Gentium ingenia et lu- 
daeorum, ut illos quidem miraculis nunqaam auditis, In- 
daeos vero partim invidia in Gentes, partim summis cale- 
mitatibus ad se pertraheret. In Ps, 139: 6, sop swr mp, 
Mirabilis scientia tua prae guam ut eam assequar, 
@ avebegebryva te xqipata adroö ul dveEryvlaga dl 
‘$8ol avro, quam incomprehensibidlia aunt decreta eius 
et investigabiles viae eius] Koluoza vocat Dei decreta, 
more Hebráeo. Respicitur locus Ps. 36: 7, ubi in Gree- 
co, rd, «oluard aov &Bvooog modi [decreta tua abyesus 
multa). Habes xolgara pari sensu Ps. 119: g1 et alibi, 
Per vias autem intelligit rationes illas per quas decrets 
sua Deus ad exitum perducit,. Hoc autem vult dicere 
Paulus: Ego, quem maultis revelationibus Deus honests- 
vit, dispensationis Divinae partes aliquas attigi, sed 
multo plura me latent:- et quae attigi, admiror, non 
pervideo, lob. 5; 8, 9 Jegimus ; Koror de zr zarws 
Ösonoryp Enuxadlaopar, zov nowoörra heyaha wal dosbeyvlagn, 
ëvdoba ze zal dEatora (Dominum autem omnium domjina- 
trom inpoeako : qui facit 'magna et, ingcrutabilia, glo- 
| rio- 





CAPUT XI. 227 


riosaque et magnifica}. Et g: 10, 0 nouöy weyaha wat 
dveBiyviasa , ërdoba se zal dEalora. Origenes adversus Cel- 
sum : Biol yap zure eiguol aal dxohovtiar &garo: zal aren 
Busjyayeoe seed vs zaza Tas dvOpoorivas pvyas dcapdoov olso- 
voulas [Sunt enim nexus quidam et cohaerentiae ineffa- 
biles atque inexplicabiles variae dispensationie circa ho- 
minum animas]. Arnobius lib. II: Neque enim promptum 
est cuiquam Dei videre mentem, aut quibus modie ordi- 
navit res euas, homo, animal coecum et ipse se nesciens, 
ultro potest rationibus consequi: quid oporteat fieri, 
quando, vel quo genere, ipse cunctarum rerum pater, 
moderator et Dominus scit solus. Salvianus:. Non ideo 
non iustum est quod Divinitas agit, quia cepere vim 
Divinae iustitiae homo non valet. Sicut plus Deus est 
quam humana ratio, zic mihi plus debet esse quam ra- 
tio quod a Deo agi cuncta cognosco. Hebraei notant ad 
Num. 15 : Non est curiose quaerendum post opera Dei: 
omnia enim sapienter Jecit ‚ tametsi absoondita sint ab 
oculis sapientum, 

34. Tic pag èyvo voïr Kvelovs ij zie ovuovdog avrod 
2ylvero; Quis enim cognovit sensum Domini? aut quis 
consiliarius eius fuit?] Sunt haec verba sumpta ex LXX 
Esaì. 40: 13, 14. Reges terreni habent consiliarios qui 
iutima ipsorum noverint: gt Deus ad sua consilia homines 
non admittit. Scimus quidem Dei consilia quaedam, sed 
a Deo patefacta, Matth. 11: 27, oh. 1: 18, 15: 14, 15, 
2 Toh. 5: ao, 1 Cor. a: 16, et ea ipsa exigua pars sunt 
consiliorum Dei, Sap. g: 18, BovÀnj» 8E aov zig Èyso el 

pij ov Edooxag ooplar, wal Èreupas zo Êywóy oov nveÜua dro 
vyssör [Sensum autom tuum quis sciet, nisi tu dederis 
sapientiam, et miseris Spiritum Sanctum tuum de altis- 
simis). Sir. 18: 25, Tívs enoloes Earyeihas za èoya 
oedroö , kat rie Eiyvlaae và ukyaheiae wdroös wears meyahos- 
ours atroö rie EapuOusjoerar ; zal vlo nrgoadsjoee &edenyij- 
gaadar zt Elly wùroï; on èoup Elarröoou, oùdd ngootdeivar, 
aal oux dein Eiyvicaar Ta Gavudaua Toö Kvglov [Cui dedit 
opera eius enarrare ? et quis investigavit magna eius fac- 
ta? virtutem mggnitudinis eius quis enumerabif, et quis 
adiiciet enarrare misericordias, eiua? Nan est minuere 
pegus adiicere, et non est inpestigare mirabilia Domini). 
O5 55. 


/ 


— 


218 IN EPIST. AD ROM. 
5. "H sie ngobdoxer adr, zal drranodehsjeera curu] 


Sant qui in hunc sensnm samunt quod est lob. 41: 2, 
Ban opn D [Quis ante dedit: mihi, ub veddam ei?) 
Est aatem positam pro ut. Hoc enim dicit haec, sententia, 
Quis prior Deum muneravit, ut wvicem reddere debeat? 
Senteutia autom eodem tendit quo illad in Eaangelio 
Matthaei 20: 14, Jolle quod tuum est, et vado. Qaasi di- 
eat -Apostolns: Si cai rationes Divinae dispensationis s 
me hactenus allatae non satisfaciunt, cogitet non de red- 
denda gratia, sed de beneficio dando hic agi: beneficii 
aotem sai quemque oportet esse arbitrum. Liberalitas a 
lbertate nomen habet. B 
36. “Ors &E auroũ, wal Bt avroù, wal eis adròy za rarra, 

quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omni) 
Ab ipso'omnes homines ad salutem vocantur, per ipsum 
bona aecipiunt ; idque ut ipsum honorent. °BÉ causam 
operantem siguificat, ut 1 Cor. 1: 30 et alibi; dux coopé- 
rantem ; eig vero sédoz Ó, id cuius causa fit aliquid. 
Duo ista eig et é£ habes et 1 Cor. 8: 6. TIuxræ refortar 
ad totam illam de qua egit dispensationem., Simile est 
quod ‘de Ptolemaeo Rege dicit Theocritus : 

Avdoör & av IIroheuaïog èrl sroosvorw: Aeytato, 

Kal nuparos zal uéooos. — 

[-Ast hominum primus Ptolemaeus et ultimus idem, 

Et medius celebretur. —] 





Auvrch H'OdEa eig vovo alövas. ’Auijy. Ipsi gloria in 


aeternum. Amen] Qaaeéunqae Deus agit, non a nobi 
diiudicanda, sed cam veneratione et laude excipiendt 
eunt: Stmilia epiphonemata habuimus bie supra 1: 35 
9: 5. Sio Deut. 3a: 3, Aóre peyahoouvys Tö Oes fp 
[Celebrate Deum nostrum). 


CAPUT XIL 


Cum docuisset Paulus neminem nunc ad institiam eem, 
quae ad vitam acternam ducit, pertingere misi per fiden 
Euangelig habitam, Denmque cur ita constitueret gra- 
vissimas habaisse causas, et ea quae obiici solent sol 


visset ‚ ad monita veniens, re ipsa ostendit quod suprs 
dixe- 





CAPUT XII. nig 


dixerat ohilor, per „Zuangelium Legem perfici, idque 
per singulas eundo Legis Mosaicae partes, ritualem pri- 
mum, inde eam quae regit iudieta vers. 1, postremo 
eam quae mores vers. 8. Ac primam incipit a ritualt 
sive Levitico, cuius praecipuum saerificia, et inter sacri- 
ficia , ny, id est : doara [olocaustum ]- 

1. Tagexakd avv” dus, dÖedpol, obsecro itaque voe, 
Jratres] Jd est, Cum quae dixi ita se habeant, monita 
vobis dabo doctrinam istam consequentia. Mos is est 
…_Panli, quem secuti alij Veteres ; post rò doygareson [doctri- 
nam dogmaticani) subiungere solent zò #@uóp (maralem]a 

Awt zöv olszigpdr zoû Ocoö, per misericordias Dei] Per 
las proprietates „Dai. descriptas Exod. 3ú: 6, 7. …Solent 
Hebraei, cum magunitudinam miseriaordige indicant, seurn 
‚ pare plarale oom oissiggaus, ut Nek. a: 2 et in Paalmíx 
saepe. 

Haqasijoas ze soiparta Öudy Ovolar Loar, ut exhibeatie 
corpora vestra hostiam viventem] Tagasijoas 32pN, aliter 
nqoopégerr [offerre), quam vocem habes de haolocausto 
Lev. 17 2 et aequentihas. Et Ovala nomen generale per: 
excellentiam dicitur de holocansta, ideoque ny vertitur 
Pvsia Exod. 20: 25, 29: 42, Num. 2% 5, 28: 13, los. 
23 27 , Tob. 1: 5,-Ezeah. 44: 11. Ostendit uno exemple. 
ritualia perfici per res solidiores-gaae umbris stis, ex 
. &dverso respandeent. Iudaei efferunt corpus martuum „ 
vos corpus vivum, id est, una eum ecorpore actiones 
eius: nam agere est vivere. Idem hic dicit cum allpsious: 
ad sacrificia (cui similes allusiones habes Phil, 2: 17, 
4: 18), quod simpliciter 2 Cor. 6: ao, 

‘“Aylay , sanctam) In Lege sanctam. dicitur qaïdquid 
Deo oblatum est, ut Lev. 123: 4, Matth. 23: 19. Quanta. 
Wagis hominum corpora ab. omnibus ‚vitiis iustificata „ id 
est, repurgata.  , . 

Eildqecov Tö Oe}, Deo plaeentem). Holocatatum dicita» 
dop eveo8las vB Kvgle [odor suave Domino} Lev. 1: gy 
13, 17 et alibi saepe. Id multo magis Christianarum. car= 
poribas et actionibus competit, ut videre est 3 Cors 2215 * 
Phil. 4: 18. 

Tijy dors aaroeia⸗ — rationalis cultus ‘weater} 


dargeloe MV Levitica erat dt dye: (per irratienalia} 
| id 


had 


220 IN EPIST. AD ROM. 


id est, per pecudes: nam omnia muta animantia &oya 
voeantar Sap. 11: 16, in Glossis animalia, Löx ddoye, 
Hinc ddoyeveotar (a tatione aberrare) in Canonibus. Nos 


. vero offerimus corpus, in quo est animus rationis excel- 


Yeutissimae compos, et actiones ratione directas. Sic do- 
yenòr yaha [lac rationule) dixit Petrus 2 Ep. 2: 2. Holo- 
causti victima tota consumebatur in honorem Dei: sic et 
vitiosos affectus in nobis consami oportet. Quod ii 
ignis, id hic fides in coelum adscendens. 

‚a. Ms evoyguorileade TP aldör: vovrp, nolite confor- 
mari huic seculo} Id est Ne vitam ducite similem ho- 
minibus amantibus sasculum hoo, cui vos in baptismo 
renuneiastìis. Sic Svoysuasibeadar dere Ovutars [Lconformari 
desideriis)bdixit Petras 1 Ep. 1: 14. Utitur eo verbo tt 
Platarchas, pro quo Colomella dixit configurari. Huic 
oppositum; est uerauoppoöodas, transfigurari. Seneca Epis- 
tola VI: Zntellige, Lucilê, non emendari me tantum, 
sed transfigurari. Sìc amygdalas ex dulcibus in amarat 
fransfigurari dixit Plinius XVII. 24, qui et VII. 55 Py- 
thagoricam wererdeuätwar transfigurationem appellat. Et 
Saetonius Neronem narrat conatum transfigurare Sporùm 
in muliebrem naturam. Transfiguratio, de qua hic «git 
Paulus, fit, ut ipse addit, per innovationem anim: nit 
#oör pro animo hie dixit ovvendoyinds [per complexionem}]: 
quïppe et Mm voös vertitur Esei. 6o: 13. Hoc sigtificant 
in holocaasto caput et iecur quae prima imponuntar &l- 
tari, Lev. 1: 8. . 

Tij dvanarvooer To vods Opdr, per innovationem animi 
vestri} Nunc explicat quid significent letioftes Sacerdotam. 
"Eis zò doxiudleuw Öpäs Tl Tò OlMna TO Oeoö zò dyator 
xol edagesor val zéheror, ut examinetie quae sit voluntat 
Dei- bona et accepta et perfecta] Estis Levitae mystici 
Levitarum legalium est examinare victimas ex Lege, 
Lev. 22, Deut. 15: a1, 19: 1, quo et allasum supra 2: 18. 
Id geopooxorety vocat in epistola Clemens: vestrum, qüpe 
actiones Deo placeant. 7'édcwoy respondet Hebraeo DD, 
quod Lev. 1 vertitar &popor (inunaculatum], et Exod. 


aa: 5 sédeor. Qaod autem hic dixit evagesoy , respondet 


Bexzór (accoptabile] Lev. 1: Zet 4, ler. 6: 20, Mal. z 13 


Hebraeo psh Lev. 2 21, ubi eladenróy vertere LXX, 


je 


CAPUT XII aaî 


2 etiem de victimis dicitur et pingues significat, Lev. 
27: 10, ubi zaAòy verterunt LXX, quod hie dya@òy Paulus. 
Ita omnes victimarum laades ad res meliores transtulit. 
Oédnua dixit perwvvuixös (per transnominationem] pro iis 
quae Deus amat, ut 2 Thess, 4: 5, quod in genere dixerat 
nunc ad rerum species deducit. 

3. Ayo yap dra zijs yaerzos zijs dodelans pot, dico e= 
nim per gratiam quaa data est mihi) Id est, Pro auc- 
toritate Apostolica, sed sicut omnia quae alii habent, 
ità et quae ipse habebat ad Dei bonitetem refert , ut mo- 
destiam doceat, quae Christianos tanto magis decet, 
quanto maiora sunt quae accepere. Est ergo hic gezorv- 
pla [transnominatio) causae pro effecta. 

Tavsì z@ bere èv Ópîp, omnibus qui sunt inter vos) Id 
est, omnibus qui in Ecclesia estis, sive Iudaei, sive 
Christigni. - 

Mij önegpooveis zag ò di pooveïy, non plus sapere, 
quam oportet sapere) Idem est ferme qaod dyydopgoveis. 
11: 20, Est autem infinitivus pro imperativa, more 
Graeco, ut infra 15, JVolite plus animorum sumere, 
quam oportet. Non debent Levitae sibi arrogare quae 
sant Sacerdotum, nec Sacerdotes quae sunt summorum 
Sacerdotum. Contra hoc praeceptum peccavit Diotrephes 
3 loh. g, et ferme omnes schismatum auctores. 

‚Adha pooveiw etc zò copgoveiy, sed sobrie sapsre] Zee- 
peooury hie modestiam significat. Sic et Graecis oppo- 
nuntur dÀalbopeiy et spoor ‚ ut apud Sotaden : - 

“Av dhatovfjs, roũr dvolas dst pevarma” 

“Ay dl ompgovijs, voöro Geör döpor öragyes. 

‚ [Si corde tumes , stultitiae teneris aestu ; 

Sin sobria mens est tibi, munus est Deorum). 
Similis srapovegadta (vocum allusio} apud Charondam: 
Teocnotulobtro 8 Yeagos Tür srokurör awpgovern mäddov Ì 
goevciy [Det pro se quisque civium operam, magis ut mo- 
deste ac bemperanter vivere, quam ut sapere videutur]. 

'‘Encgo co Ó Oes duégroe mÉrgor mige, unicuique sicut 
Deus divisit mensuram fidei] Est hic transpositio pro cᷣ⸗ 
Ésctoop, qualia malta apud Paulum. Quisque se gerat. pro 
donis quae a Deo accepit, nempe pro modo eius quam 
dabet fidei. Nam quod de internis donis ait Cyprianus, 
‘ Quan- 


/ 


an IN EPIST. AD ROM. 


Quantum illue fJldet capacis afferimue , tantum gratie 
inundantis haurimus , idem prinris illie temporibus etiam 
de donis extra conspicuis verum erat. Vide Matth, 19: 20. 
itaqae wisgpor sriges quod mox dicit dpehoyiay mige ost 
psa mensura Gratiae data pro modo Fidei, Vide infra 6, 
Eph. 4: 7, 1 Cor. 12: 7. ’Avahoytay proportionem pri 
mus vertit Cicero, quem secuti sunt Latini alii, Hiero- 
nymus aádversus lovinianum Il: Tantum gratiae Chris 
inftnditur , quantum valemus haurire, Etiam hic alle 
ditar ad Levitarum ministeria: alia enim imponebanùr 
iavenibus, alia provectis, alia senibus, ut diximus ad 
Lnc. 3: 23. Adde Nam. 4, 1 Par. 165: 15. Erant ils 
vetera, nostrorum äpslrura (esemplaria) Hebr. g: 24. Ia 
prima illa Ecclesia pro fide erant dona, pro donis mi- 
nisteria. Fiebat enim electio, sine gratia, sine ambity, 
sine frandibus, Spiritu sancto dirigente. Tertullianus 
Apologetico: Praesident prqbati quique Seniores , hono- 
ram istum non pretio, sed testimonio adepti: neque euin 
pretio ulla res Dei constat. Clemens in Epistola uera- 


vvuinds (per tranenominationem] yaouma ſdonum] dixit 
pro ipsa functione, KaBos èréôn èr rö yaclopaz: avro 


[Prout ipsius functio requirit). 
4, 5. Kaôarco rag és él — uéÂn rolla Epone, 


za Öl uéln navra od jv aurijs —* sgäbu: Oözoos oi zoek 
doitp odpa toudy de Koud, ó DE ame dAAGdoor pit. 


Sicut enim in uno corpore multa membra habemus, om 
nia autem membra non idem ministeriunt habent: út 
multi unum corpus sumus in Christo, singulë aufem al 
ter alterius membra] Frequens est apud omnes scriptorts 
comparatio corporis humani cam corpore sociali;, quale 
est corpus Reipublicae, ad quad simikittadimem a corport 
humano deduxit Menenias Agrippa ea ozatiene quam ha- 
bet Livius libro II. Tale est Ecclesiae Christianae cor- 
pus, cai similitudines ab humano sumptes corpore aptat 
Apostolus, ‘non hic tantum, sed et 1 Cor. 12: 12 & 
sequentibus , Eph. 4: 25 ; 5: 30. Clemens in Epistola ad 
Corinthios : AaBouer ro spa nudes 5 sepadsj dlya sr 
odr odd div, oüres odd of módss Biya vis zepalik: 
va de detyesa médn vo oeóuaros jus dvefxoïn wal et 
claw Dhn TD oware: dÀAa staven ovuns wal Gmotarij Mi 








CAPUT XII. 223 


goïjrae ele zo owbeodas âdoy [Proprium nostrum corpus 
consideremus : caput sina pedibus nihil est, sit etiam 
nihil sunt pedes sine capite: minima vero corporis noetri 
membra universo corpori sunt gecessaria, et utilia , om- 
niaque inter se consentiunt , et in salutem totius uni ali- 
cui eubiecta sunt imperio]. Ilgêluw dixit Paulus per me- 
sorvulay [tranenominationem] functionem , quod ministe- 
rium dixit Menenins indicata iam oratione. Sumus unum 
corpus in Christo, id est, per Christum, qui corporis 
istius compactor fuit, Tertullianus Apologetico.: Corpus 
sumus de conacientia religionis et disciplinae unitate et 
spei federe, Kabcig, id est, singuli, qua de voce dixi- 
mus ad Marcum 14: 19- Construitur hic cum plarali sa 
za aövdeous (per constructionem res non voces spectan- 
tem]. Dicit autem aÀÀydwos. uid et hic et Eph. 4: 25. 
Sicut Latine dicimus, Cives meus, municeps meus , de 
iis qui nobiscum eiusdem sunt civitatis aut municipii. 

6. “Eyorres dE yaolouara zara Tijn yap zij doteioar 
Gur detpopa] Dona (autem habentes] varia pro ea libe- 
ralitate , guam in nose Deus axercuit, Id enim dixit hic 
Ösdovae yoour [dare gratiam]. 

Eite noopyrelay , sive prophetiam) Subaudiendam in 
. singnlis membris, usj Önegpgorey dÂla pgoveir eis TO ow 
gooveiy [non altum, sed sobrie supere]: contineant ee 
infra limites singuli. Donum prophetiae olim rarum, 
frequens in Ecclesia Christiana, Act. 13: 1, 16: Ja, t 
Cor. 12: 28, 29, 14: 29, 37, 38, Eph. 3: 5, 4: 11. De 
Ápostolis , quorum primus gradus, nihil dixit, quod illi 
admonitionis non egerent. . 

Kara zij dvadoyiar tijs neiges, secundum rationem fi 
dei) Id est, pro prophetia, aut maiore , qualem Moses 
habait, aut minore, qualem Prophetae alii, quam Deus 
ipsì pro modo fidei elargiri voluit. Hac mensura con- 
tentus sit, nec egrediatur sibi revelata. , 

7. Eire draxoniar, dr rij Oraxórlg, sive ministerium ‚in 
ministrando] Supple oopgoreïv, Hoc est munus Bam, de 
quo multa Maimonides tomo III. Vide Act. 6. 

Eire ó 8e3atanor, dy zij Bidaoxalia, sive qui docet, in 
doetrina} Eire ò udaoxoy supple sit. At Manuscriptus 


ve OeBaonahiar (eive dactrinam], :aupple dye: (habet]. 
Oi 


2 IN EPIST. AD ROM, 


Of Biddonalor [Doctores], proximus & Prophetis gradus, 
Act. 13: 12, 1 Cor. 12: 28, 29, Eph. 4: 11. Eránt ili 
qui maultis Ecclesiis erant impositi ad instruendos eos 
qui Ecclesiis singulis pmmeerant, qualis Titus in Creta, 
Seniores Episcopi in Africa, alibi Metropolitae. His re- 
spondebant in ludaismo naor own [Zscellentes sapien 
tia] sive Da (Magistri] a Synedrio facti, Habes Doc- 
tores nominatos Canone nono Concilii Caesaraugustani 
primi. : 

8. Eise ó za » é» zij zragenhsoer , qui eshorta- 
tur, in exhortando] Hic significatur Presbyter soruör # 
doyp [laborans in verbo} 1 Tim. 5: 17 , id est, Episco- 
pus, cui respondebat in Iudaismo bman aon [ Sapiens mag- 
nus], sive ron [Praepositus], aut opn van aut KID UT 
{Princeps Synagogae]. Vide ad Matth. g: 18, Hebr. 
13: 7, et in Epistola Clementis. | | 

O meradrdovs, dy drones, qui largitur , in liberali- 
tate] Divitem intelligit. Est quidem opulentia bonan 
temporale , sed cum in usus panperam confertur, fit spi- 
rituale. Meradidovas est alioa partieipes suorum bone 
‚rum facere, Luc. 3: 13, Supra 1: 11, Eph. 4: 2, ! 
Thess. 2: 8. Habes id verbum et in Interpretibus, lob. 
Bis 17, Prov. 11: 26. “Anhórnp [aimplicitae) fallacitsti 
opponi solet, quia dolosi sant duplices, alii intus, ali 
extra: sed interdum pro diberalitate ponitar, ut 2 Cor. 
8: 2, g: 13. Non prae se ferunt minus se habere quam 
habeant : non sunt detrectatores opis propriae. | 

O ngoïsdueros , èy omovdif, qui praecst, in cura] Ios 
Stpevos hic et 1 Thess. 5: 12, qui et srpoegöres 1 Tim 
5: 17, Sunt of speofregor (Preebyteri] ooren [Pastores] 
sive Dap [ Seniores], de quibus Tertullianus, Praesident 
probatiì quique Seniores. Horum erat diligenter atten 
dere ad singaloram mores, monere titubantes, lapso' 
censura corrigere, praescribere poenitentiae tempus & 
modum, interdum et relaxare. Haec cura, omovòs) dice 
batur. 

O der, ty ader, qui miseretur, in hilaritate) 
Eleoörrag hic vocat qui aegrotis aderant, quos posterior 
aetas parabolanos vocavit, L. quia inter caetera, L. Par 
rabolani, C. Theodostano de Episcopis. Et L. Parabo- 


la: 





CAPUT XII. and 


lani, C, Tustin, tulo eodem. “ZAagdrns hoa loon promp- 
titudinem animl significat, quomodo et Bagòs dórns [Ai- 
laris dator] dicitur 2 Cor. g:7. Itaque yxv Prov. 18: aa 
et 19: 12 agor et Äagorys vertitur Interpretibus LXX; 
at aliië edBonla [bereplacitum} : Esai, 6o: 10 Beóg” — * 
seratio]. 
9. ‘H dycdun dvvuroxotroe, dilectio sine simulatione] 
Supple ècwo [sit]; sicut in-sèquentibus subauditur èze 
[eétis].‘ Sicut Levitae inter se fratres erant, Lev. 21: 6, 
Deut. 18: 7,“sic et vos. Vocem dyvrrongirog habes et 
Sap. 5> 18, 18: 16 et Tac. 3% 19. Tribuitar: dilectionë 
nún hic tantam, sed et a Cot. 6: 6, 1 Petr. 1: 22 s fideù 
1 Tim.1: 5, 2 Tim. 1: 5, | 
“"® Arnogvyoörres TÒ TtOvNOOr , —X rcõ zra08 ‚ odin 
tes malum , adhaerentes bono] Nempe sicut Levîtae olim 
Mosi at deinde” Phîneae adhaeserant, ardenti' odio idolos 
latriae ,'Exod. 52: 26, Nam. 25: 11, Deut. 35%: g. 
10. Tij piadelplg els AAArjhovs qudózoeyor, charitata 
fraternitatis invicem diligentes) Utantur hac voce piko- 
eópyov Aristotetes ‚ Xenophon, Cicero etiam ad Attieum. 
Hino ad verbium pidoedoos habes’ 2 Macc. gars  Signif; 
cat vehementen amandi affactum. ‘ 

oP viuij dAAfÀbvs’ mponyovperos, honore alios Gob! pio 
ponentes}) Idem sensus Phil, 2: 3. Levitae mihores cede 
bent maiorfbas, vos‘ultro euivis cöncedite. Sit hoc inter 
vos certaineri. Tgonyetofar hic:est sibi praeponeré, potio- 
rem ducere , sjyetvdus Öreedostas {arbitrart superbofde} 
Beto ad Philtppèzises loco. © 

“in. Tj sxovdif mij Ökesjgol, studio non pigri] Lovtas 
etant dueciricfi , Ezech. 44” 18, ‘quoimodo Propertitis atkie 
sxécinétos popas : nam poparum' Ròmae ea erat: functió 
qnâe Levitaram Hierosolymis.. Id signum sedulitêtis; gis 
in omni bono opere praestare debent Christiani. tij. 
TG nveiuore Clovses, Spirttu ferventes] Sicut- zige UIlao 
Levitarum, Mich, 5: 5, 2 Bats, 2: 18 et - ꝛeguntitns 
Ezech. 262 4. — 
TGG Kuolo Bovhevorres , , — servientes} Quod eri 
mie de Levitis dicitur, Nam. 1/50’) 8: 15,-Déus. zo: 3; 
2 Sam, a: 18; Erech. 45: AAE A EE 
12. Ti Barid yuigonzes, SP gaudentea] Neetdipe: adei- 

RP 


Vv ma- 


6 IN EPRST. AD ROM, 


marum Gfmrilfamque obventionum, sed ape vitae aeternas 
Ita spiritnaliter impletar in Christianis, gund, de Levitis 
dictum faerat; Deus portio ipsorum., Num. 18: 20. 

Tij Olie Onoudvorreg, in calamitate RAtientes) Sicut 
Levitarum munus fuerat ferre tabernacalum „ ita an Ee 
clesiae causa quidvis sustinete, 

Tj rgooevyij zgooragrsgoùrtes, in oratione aasidi Erat 
et hoc Levitarum propriug , Neh. g; 5 ‚kl: 17e 

13. Taig yeeloug Tör dyiap wowovoör:g. Tijn peholenar 
Biobkovrer. Necessitatibugs sanctorum opstulantes. Hor 
pitalitatem sectantes) Quidam codices habuero uvelaug [me- 
moriis] et sane Levitarum ‚et hoc erat celebrare memo: 
riam virorum magnorum, de qua re, ed Sirachiden dixi- 
mus: sed hoc receptius praefero. Levitae cum pauperi- 
bus et. pevegrinis de tertiis decimis epulábantur: at, Panlms 
wysticoe- Levitas hortatar ‚ ut ipsi de jleno, pauperes et 
peregrinos excipiant. Ausxciv hic est gectari, ut supis 
g: 3o. „In commato sequente, insectari, ut Matth. 55 do, 1, 
abi dicta, vide, . 

— o soie Ouinoprag ,Cuäs ; ie n * pj 
waragRsde,, ‚ Benedicite insectantibwa vos , benedicite ‚ nee 
maledicite] Sicut in veteri Lege Dei eúhoglag, pronantie- 
bant.Levitae, Deut, 10 J ia deus. derne} vero gli. 
Vide, Matth: 5: 44. <= 

de Xciqeiv geza vaaóuvon. Je * shaker. herd. alaaoreut 
Gaudere cum gaudentibus, et flere cum Hentibus] Alla- 
sug ed duas templi portas „quarum ung,erat spongoruù, 
altera Ingentium: utrisque convenientia Aicebant Levitas. 
36, To gvzo als dAMjÀovg geowoörreg], Ik, gst, Concordes 
inter, vos, estote. Id enim zo adrò poovûr a.Cor.-15 Als 
Phil. 2: 2, Et eis —XR intær vos, ub, infra 16: 19, 
1-Ehess;-3; 12, sicut * Milo Marc. st 50, Loh. 15 5, 
infra 15:. 5. 

My za. vid Poovoöreg ‚ „an alta sapientes] Repetit 
_qued supra dixerat 11: 21 et supra 3. | 

“Alha zoï zarevoïs ovvartayópevor) Modestiasimorum ex- 
empla.sectantes, Nam qui ductat dicitur vvverrdyerp Exo 
1s.6 , qui: duetantem sequitar ovvamdyerdat Gal. a: 13, 
a Petr. 3: 17. Levitae etiant pauperrimo cuique de plebe in 
ohlationikus. sarvire dehphant strotagin praebere miseris. 

Mi 





* 


CAPUT XII. aa 


Min yiveote puörsuos srag’ dueroïs, nolite essa prudentee 
apud posmetipsoa}- Repetitur ex supra dicto 11: 25, ubì 
notata vide. Nolite esse quales eruditi apud Iudaeos ple 


rique e Levitis, qui caeteros per contemptam vocabant 


populum terrae. 


17, Myderl gaxor dyrl nano) drrodidórreg , nulli malum 
pro malo reddentes] Non licet vobis quod’ Levitis illis 
licebat , sine iadicio occidére idololatras : vobis id Chris- 
tus non permisit. IÌlis licebat oculum poscere pro oculo , 
denten pro dente: vobis id non licet. 

IIgovoovperos zahd èvebrziop ndyror dyOgoror, providentes 
bona. coram omnibus hominibus) Manuscriptus habet, ëvoj= 
nioy so Osoù wal drwontoy mdyror dyBqonoy [coram Deo 
et coram omnibus, hominibus], quomodo idem monitum 
habes 2 Cor. 8: 21. Hoe quoque ad exemplum Levita- 
ram, qui in templo Dei, inspeetante omni populo, man- 
data.faciebant. Locytio ipsa desumpta est ex Prov. 5: 4; 
noovooö zal®& (provide bona] ubi in Hebraeo bow, quod 
diligenter procurare significat, 

18, Ei duvarov, vo EE Vuóv, gera mavror drHqorent 
Bogvevonveg, ai fieri potest, quod ex vobis est, cum omni 
bus hominibus pacem habentes] Etiam cum idololatris : 
secundum Christi Spiritum, Lac, g; 56. Hoa valt .dices 
res. Omnium dmici este, si fieri potest: si non potest. 
uiringue , certe ax vestra parte amici este. Bionvevet 
respondet vocibus Hebraicis nw, ow et opw quae signifi 
eant tranguitle et amice cum aliquo vivere. 

1g. Mnij éavrovs drduoörreg, &yanyrol, non voemetipsos, 
defendentes , charissimi) \d est, ulciscentes, ut sequentia 
òstenduut ::quomodo et Syrus ateepit et Graeci interpre= 
tes, ‚nec aliud voluit Latinus cum dixit defendentes. Nam 
Christiani eam vocem in ulciscendì senau sumebant , n& 
diximus in Anmotatis ad lib, I, cap, 5 $ 3 de lurè Belli 
ac Pacis. 

AM dte roénor òpyij, sed. date locum irae] Id est s 
Ne/occupate poenam quam eis infliget Deus per se aut 
per. ministrum spum, de quo paulo post acturus est. 
Relinquike tempus Deo. Sic Diabolo locum dare dicitur, 
qui éi aditum ad se aperit, Eph. 4: 27e 

Térgantat yag, “Euoi èrdixnoes , jo dvranodeoo , ecrip- 

Pa tum 


J 


Bal IN BPIST. AD ROM. 


Cum est eném: Mihi vindicta, epo ratribuam] “Bjol hic 
‘valet, ad me pertinet. In Hebraeo, rv/5 oon ops *, mihi 
ultio et retributio in tempore, LXX verterunt, 'Ep int | 
pa èxduerjoeos dyyanodoow (Die vindietae retribuam]. De- 
mini est punire servos, non conservoram, Sed Deus 
hoc ius in Lege veteri in certis casibus etiam singalis 
tribuit, ut in vindice sanguinis. At in Enangelio, obi 
nihil dandam affectibus, poena est aut Dei, aut.Legis 
publicae , quae et ipsa affectibus caret. 

20. ’Ear ouw neuvä ò ëyOpds aov, poule aùrór' dar à- 
Wi, mrózibe aùtor, si itaque esurit inimicus tuus, ciba 
iilum : si sitit, potum da illi}j Duobus notissimis exem- 
plis omnia beneficiorum genera indicantar, ut Matth. 25:36. 
Walle frequens apud LXX pro ram, man, ou. Haber 
idem r Cor. 13: 3 ac Sap. 16: 20, Sir. 16: 3. : Sic et 
stor{loo0 ponitur pro PU, WON, PJ Sant autem baec ver: 
ba et sequentia desumpta ex Prov. ‘25: 21, 22, Et ibi 
quidem consilia sunt, in Euangelio praecepta. Tertallis- 
nas contra Scapulam: Jta enim disciplina inbemur dili 
gere inimicos quoque- et orare pro eis qui nos persequur 
tur, ul haec sit perfecta et propria bonitas nostra, non 
cómmyunis. Amicos enim diligere omnium est ; inimisos 
uutem, solorum Christianorum, 

Toözo —8 —XVXLI ep « 
aki avvoö, hoc enim faoiens, carbones ignis congera 
super caput ipsius] Apparet ex Proverbioram loco: de 
poena Divina agi, quae per ignis simititudinem patsin 
exprimi solet. Sensus est: Si alter illa. tanta tua patien- 
tia ‘ac beneficentia ad meliorem mentem revocarì zot 
potest, gravis ei impendet poena. Dicimur facere, cui 
rei occasionem praebemus, ut Luc. 16:g. Tertullianus 
Kbro de Patientia: Plus improbum illum caedis, susti 
nendo. Ab eo enim vapulabit, cuius gratia sustines. 

21. My vixũ únò roũ xaxoö, ne vincaris a malo} Var 
eitur a malo, id est, ab actione mala, qui malos imi- 
tatar. Gelon Syracysaram Princeps apud Herodotum VII 
Spartae Legato. respondit cordate : °@ Eeiwe Enapsijru, óvel« 
dea zarwovra dyOoorro piÂéer ènavaren Tòv Pvuor* ov per 
zou drodeEtpevoe ÖBeloparae dy Tö Aoyp, oÙ me sreloers dori 
gova êy zij auouij yevéodar [Solent convitia, hospes Spar- 

ta= 











CAPUT XII. an 


Sane , biler movers et qul laeditur: at tu tamotsi con- 
tumeliosa orgtione usus, nunquam me adduces ut secus 
respondeam quam me deceat). 

Alda vlxa èy nv dyalùö zo kaxòy, sed vince bono ma- 
lum] Vincitur malum ferendo: contra quam in Graeco- 
rum Romanorumque publicis certaminibus. Seneca de 
Beneficiis Vil. 3o: Ut corporum, ita animorum molliter 
vitia tractanda sunt; saepe quod explicavit mora, per= 
tinacia trahentis abruptum est. Et capite sequenti: 
Vincit malos pertinax bonitas, nec quisquam tam duri 
infestique adversus diligenda animi est, ut etiam vi 
tractus bonos non amet. Est totum hoc caput Isocraticum, 


Adeo densa habet loóxada [paria] et aysiGera (opposita]. 
CAPUT ZIIL 


Tläca woys &Bovolaw oregeyovoais droraoaloto, quivie 
imperiis eublimioribus subditus sit] Absoluto usa Legis 
ritualis et ad mores pertinentis, venit ad illam partem 
qaae ad imperium publicum societalemque civilem perti- 
net: ostenditque in hac parte Mosis Leges non aboleri a- 
Christianis, ut qui, in Iudaea si viverent, illis Legibus 
parendam haberent, sed aequari cum aliarum gentium 
Legibas Deo non repugnantibus. Nec obstare quod Mosia 
Lex a Deo esset lata, cum et quae extra Indaeam sant 
imperia eorumgque auctoritas a Deo haberet originem. Si- 
mul praecidit difficultatem multorum in Iudaea, qui ideo 
quod dictum sit Deut. 17: 15, Regem legendum a fra- 
tribus, id est, popularibus, inferebant externis nullam 
deberi obedientiam, tacite innuens illam Legem valuisse, 
cam suì iuris esset populus Hebraicus: postquam vero 
Dei iudicio sub Romanorum imperium devenerat, illis 
quoque non minus quam Regi Tudaeo aut Iudaeorum 
Synedrio, parendam, sicat Nabuchodonosori pareri prae- 
cepit Ieremias, sicut Prophetae Chaldaeis- et Persis pa- 
xuerunt. Erat autem haec admonitio eo magis necessaria, 
quod supra a Lege Mosis liberos dixerat Christianos, 
unde incautus aliquis inferre potuerat, neque Legem 
Mosis politicam Hebraeis neque alias Leges civiles Chris- 


ed 


P 3 | tia- 


230 IN EPIST. AD ROM. 


tanís ullam ániicere parendi necessitatem: quod contre 
se habere ostendit ex imperiorum origine et usu. Tläoa 
vyij etiam Prophetae et Episcopi: nam et Prophetae et 
Sammi Sacerdotes Veteris Federis sub Regum ac Synedrü 
potestate fuaerant. ’Efovola respondet Hebraeo ‘Wob et 
Chaldaeo }9, per quae significatar imperium, Additur 
autem dsregfyovou, ut intelligentur Principes Regesque et 
quocunque alio nomine sunt Tutores status publici, ut 
Seneca loquitar de Clementia libro IV , quorum comsti- 
tuta potestate, simul constituta potestas est eoram qui 
sub illis regunt populos, nimîrum pro mandata ipsis par 
te, ut hoc explicat Petrus 1 Ep. 2: 13, 14, ubi similiter 
est Baal ós drregtyovrs (Regi tanquam praecellenti 
“Trozagoiadoo, id est, pareat in omnibus quae contr 


Deum non sunt. Est enim Niphal pro Hithpahel: good 


in verbo zaodeofas et inde compositis frequentissimam 
esse, alibi ostendimus. Si Dei praecepta servantibus ob 
hoc ipsum malum inferatur, non resistant , sed patienter 
id sustineant, ’ 


OÙ ydg deur iBovola el ui Ono Oeod* al Bl ovoar doves 


ënò To Oso zerayuivar eiol, non est enim imperium nisi 


a Deo: quae autem sunt a Deo constituta eunt] Imperia 
omnia post vocationem Gentium Deus regit ac motat, 


non communi tantum illa providentia per quam malt 


relinguit naturali ordini, sed sapientia attemperata sub- 


ditoram utilitatibus, aut, si ita meruerint, poenis. Fe 
cit hoc et olim Deus aliquoties, Prov. 28: 2, Ps. 75: 
6,-7, Dan. 2: 21, 37. At Christus hoc universaliter 4 
Christianís credi et pro certo haberi voluit, Ioh. 19: 1 
Quem sequens hoc loco Paulus, nullum ait imperium 
nune contingere nist Deo.  auctoritatem el euam dante, 
sicut Rex dat Praesidibus: quod ut rectins intelligatur, 





ait omnia imperia, quae sunt, id est, quamdiu manent 


ac durant, a Deo constitui, id est, auctoritatem snam 


accipere, nou minus quam sì Reges flli per Prophets 
uncti essent; ut quidam Syriae Reges. In Clementi 
Constitionibas habemus: 7'oy Baoshéa poBybijon, eidws dri 
foï Kveiov èsup ú gergorovia [Regem time, seions Domini 


esse electionem]. Irenaeus V. 24: Cuius enim iusau lic- 
mines nascuntur, huius iussu et Reges constituuntur, 


ap 








DAPUT XII. 83 


aps illie gid illie Semporsbus ab 'ípste regnartar, Tere 
tullienas ín: Apologetico : Nos ëudicium Del suspicimüe : 
in Imperatoribuê qui gentibus illos praefecit, Idem ad 
Scapulam ; Christianus nullius kostis est ‚ nedum Impe- 
ratoris , quem ‘sciens a Deo éuo eonstitui;, nècesse est ut 
et ipsum diligat et revereutur et honoret et salvam velit, 

“ge ó derrradoögevos vij Eovolg, zij voo Ocod Broett: 
vij ovBionner, itaque qui resistit imperio, Dei constitu- 
tioni resistit} "Avviraaoeotar: hoc est, per vim se oppo- 
nere, sicut Deus impiis se opponít, Prov. 3: 34, lac. 
4: 6, 1 Petr. 6: 5, Syrus hic posuit qui contra ineurgitt 
hon male, Respicit enim Apostolus factum Iudae Gaulo- 
nìtae et gectatorùm eius, quorum exempla brevi contra 
expressum Christi interdictam gecutari erant Iudâeorum 
multi non’ minus infeliciter , quam’ in Romano imperio 
Galba, Otho, Vitelhas: Et nota Dei edictum hic dici;, 
Ne quis Redibus vim bpponat, Est enim hio dearays} 
quod Esdr. 7: 10, Hebr, 11: 23 diavayua, et diaralis Ps. 
119: 91, quomodo et Romani Imperatores constitutiones 
suas Graece appellabant. 'Avsiracoópevop rursum passivum 
Sono , sensu reciprocum, 

Oi dè doBesnnoves éavroïg ngiua Aypoyrm, qui autem: res 
tistunt, ipsi sibi damnationem acquirent] Non minus quam 
apud Iudaeos qui Synedrio se oppurrebant, Deut. 17: 12, 
aut Regi, 1 Reg. a: 43, aut Parenti, Deut. 21: 18. Qui 
id facit, dicitur mvo MD, dreesdije wal dpedionge [protervus 
et contumax], quod: idem valet quantum dezeracoomerog. 
Koïa Anjworrar, poenam ferent. Sic Matth, 23: 14. Solent 
enim verba de rebus bonis ad malas transferri;, ut 2 
Cor. 11: 24 u 

5. Ol rag Bpyovrez oös etol póBog vör ayadör Eoyor 
dila Töy naxdy, nam Principes non sunt timor boni ope- 
ris, sed mali) Post argumentum ab origine, alterum ad- 
dit ab usu , cuius causa constituta sunt imperia, nempe 
ut improbitate repressa tutius vivant boni. Hoc antem 
plenissime praestant boni Reges, mali quoque aliquate- 
nas, vel sui causa. Et quanquam interdum aliquid vitii 
intervenit, nunquam tamen non satins est esse Principes, 
quam non esse. Nam ut recte Tacitus: Vitia erunt do- 
nee homines , sed neque haec continua, et meliorum ins. 

P4 ter= 


232 IN EPIST. AD ROM, 


serventu pensantur. Et: Quomodo sterilisatem, aut. imbree 
et caetera naturae mala „ ita dusus vel avaritia domie 
nantium toleranda, Vide quae de hac re fuse disse 
ruimus de Iure Belli ac Pacis I. 3. 4, et in Anno 
tatis ad eum locum: unde et ea qúae apud Paulum se- 
quentur, explica, Agrippa in oratione ad Iudaeos, qua 
est apud losephum Belli Fudaici II. 28, ait nullos a Rx 
manis magistratibus missos ut bonis noceant. Cicero lÌ 
de Legibus: Leges improbos supplicio afficiunt, et de- 
fesdunt ao tuentur bonos. Ds Manuscripto legitar: Ovs 
stol pópos sö dyadd doyp, adda Tj wand [Non sunt timer 
bono operi, sed malo], Recte, dam noris geswvvplar 
[transnominationem) esse effecti pro causa; nam opus 
ponitur pro operante. 

Oleg Öl wij popeïgdas ej dEovolar; zo dyatòr sole. 
Vis autem non timere imperium? bonum fao] Ostendit 
‘idem se significare cum dicht Bovolay , et cum dicit äg- 
gorras. 

Kal eis ämauvory „it adzijg, et habebis laudem ab ilio) 
Dicent, Bonus wir Caius Seiue, tantum quod Christia- 
nus , ut est apud Tertullianum., Cum haec scriberet Pau- 
lus, non aaeviebatgr Romae in Christianos. Etiam Iu- 
daei Romam redierant, Philo hunc sensum sic exprimit: 
Tucoolœs à dr dÄlnorg, we èn) Dezaloss zigal Befarovatar 
[Caeterum iniquis poena firma ac rata sit, eicut iustis 
honor et praemium], libro de Iudice. 

4. Ocoö rag Òedxonds dst oo elo To dyator, Dei enin 
minister est tibi in bonum] Idem vult quod Seneca Epis- 


— 


tola LXXII: Errare gaiki videntur qui putant Philoso- | 


phiae fideliter deditos contumaces esse ac refractarios ét 
cantemptores Magistratuum ac Hegum, eorumve per quo 
publica administrantur. E contrario enim nulli adver- 
sus illos gratiores sunt, nec immerito: nullis enim plu 
praestant quam quibus frui tranquillo otio licet. Itaqu⸗ 
hë quibus ad propositum bene, vivendi aditum confort 
eecuritag publica, nacesse est ut auctorem huius boni » 
ut parentem colant. Ac sicut hac in re Magistratus mul 
tum sapientibus prosunt, ita et sapientes, praecipue Chris- 
tjani, plurimum. Magistratibus, Nam multos corrigendo, 
et meliores reddendo etiam quam Leges humanae prae- 

cl- 








CAPUT XI. .… 233 


cipfunt,. detrahunt fllís magnam severitatie materfam , 
eficiantque ut placidius imperent, Tractat hoc pulchre 
Apologeticó. II Iustinus , et Chrysostomus aliquoties. 

'Eay dè rò waxòr sroufjs, si autem malum feceris) Contra 
Leges societatis civilis. 

DoBoö, tine] Si non alind, formido poenae te abeter- 
reet, Loquitur enim homini cuivis,. 

Ov zag eixij TIjv mäyaigar Pogeì, non enim sine causa 
gladium gerit] Où yag eixij est Auzòrgo [extenuatio], pro, 
gravi de causa gladium gerit. In Thalmudicis frequens 
illud est de Rege Hebraeo, Mex qui portat gladium. Id 
recte aptat ad Reges omnes: par enim nunc omninm ius, 
Et Romani Imperatores pugionem gerebant, quod ius 
vitae necisque civium interpretatur Tacitus Histor. III. 
Licet illis interficere, quod aliis non licet., Irenaeus V. 24: 
Et propter hoe et ippsi Magistratus indumentum iustitiao 
Leges habentes, quaecunque iuste et legitime fecerint ⸗ 
de his non interrogabuntur, neque poenas dabunt. 

Oet yag dranords dsuw, Euduxoo elo òoyyy TÔ zo wanòr 
mgaoooyTe „ Dei enim minister est, poenae vindex ei qui 
malum agit] Eie òoysy dictum est gezworvuixdös [per trans- 
nominationem], pro in poenam. Philo dicto libro de 
Tudice, de nocente: Aedpauas oux Mov (móder), add óp- 
yijs àBrae [Quandoguidem non miserationem (absit), sed 
iam meretur}. 

5. Aliò dvayag Önoraasecder, ideo parere neossae) So- 
phocles : 

“Aoyorrés clou 009’ vreuattore zl ui; 
[Principes eunt; obsequendum; quippe nie] 

Od udvoy Òië zijv dgyijv, non solum propter poenam)] 
Non solo poenae metu quam Leges minantur. 

"AN nad dik ej ovveldnouw, sed etiam propter cons, 
scientiam] Quia Christus id praecepit Matth. aa: 21. 

6. Ast zoöro yadg sal pdgovg zehetse, ideo enim et tri- 
buta praestatis] Non tantum metu commissi, sed etiam 
quia Christus ita voluit, Matthaei dicto iam loco. Iusti- 
nus Martyr Apologetico II: dógovs 8ë zal etapogas zoïs 
0P' Our Terayuivorg navrayoö nqò sdyror meguEda pé- 
gur, os EL ÖdyOper naq’ adroù (Vectigalia sane et tri- 
buta exactoribus vestris ubique vel ante alios pertdimus : 

P5 ut: 





25 IN EPIST. AD ROM. 


ut ille nos docuit). Tatianus: Tocrutre pbgovs zekr é 
Baarheug ; Iromoc ageren [Rex tributa imperat? praesto 
sum qui pendam), Tertullianus Apologetico: Caetera 
wectigalia gratias Christianis agent ex fide pendentibu 
qui alieno fraudando abstinemus, 

- Aervoveyoi yap Oeoö eier, ministri enim Dei sunt) Quod 
bis dixerat draxórovs, nunc dixit deerovgyous. Ita Meo 
Hebraeum modo Aeerovgyog vertitur, modo dicixovocç. 

Bis aöro soöro sngooxaoregoörres) UPM, id est, assidhi 
in hoc ipsum, nempe ut Dei iure malos puniant ad in- 
nocentium tutelam. Qui homini serviunt, mercede opus 
habent: illi Deo serviunt in re magna utilique, etian 
Ecclesiae, 

7. Anodore ovv mäo zag òpeihag , reddite ergo omni 
bus debita] Non Regibus tantum, sed et Praesidibas, 
Procuratoribus, Pablicanis, ministris Regum, Ts ògt- 
Aas, id est, ra Operhopeva, ut Matth. 18: 32. In Glosse- 
rio, òpehsj, debitum. 

Tòö zòy poor, zor pioor, TB zò zlAog, zò zllosy cul 
tributum, tributum, cui wectigal, vectigal] Tꝙ;, id est, 
@ [cui], supple, òpelderau [debetur} ex priore. -Sicat 
Poetae, ita et Apostoli saepe articulos commutant. lta- 
que sicut hic articulus praepositivus, vice articali sub- 
iunctivi, ita subiunctivas vice praepositivi infra 14: 2, 5 
dogos et zéhog sic differunt, quomodo Latinis éributa tt 
wectigalia. Vectigalia pro mercibus dantur: tributa pro 
solo aut capite. Quidam pogovs vocant elopopas [colia- 
tiones], ut et Iustinus verbis modo adductis. Sed satù 
diximus de his vocibus ad 3 Macc. 10: 33, dopous ét 


elopogds distinguit et Iosephus belli Iadaici II. 3. Pi 


respondet Hebraeo OD, 


\ T& röy pófor, zòr pópor, vB vijv esi, vj va 


cui timorem, timorem, cui honorem, honorem) Dopov 
nomine intelligit sollicitam caationem ne quid admitts- 
mus quod eos possit offendere: suus nomine omnia re 
werentiae signa. 

8. Mnderl uydèy Opeldere, el uij zò dyanèy dAAhowss 
nemini quicquam debeatis , nisi ut vog inwicem diligatis] 
Occasione vocis dpeehds transit a Legis Politicae parte ad 
eam quae mores instruit, ostenditque ea praecepta, sicut 
3 an- 


CAPUT XII. 955 


ante Mosem faerant, sic et nunc manere, sed oum sup- 
plementis quae se digna Christus adiecit. Est autem ar- 
gute dictam, caetera debita solvuntar nec manent: di- 
lectionis debitum semper et solvitur et manet, 

O rag dyanöy vor Eregov, qui enim diligit proximum] 
Jd est, hominem quemvis, eiusdem Dei imagine orna- 
tam, iisdem ortum primis parentibus. 

Nòpoy seenhijgone, Legem implevit}] Is adiecit quod 
Legi Mosis deest, Nm; nam qui Mosis tantum praecepta 
exseqaitur , ei adhuc aliquid deest, Matth. 19: 20. 

g. Tò ydp* Où pmorgevoers* Où povevoerg. Nam illude 
Non adulterabin, Non occides] Recitat praecepta eo or- 
dine quo LXX in suo Hebraeo textu ea legerunt in Exo- 
do, ut ostendimus ín fusiore nostra gd Decalogum exe 
— * 

Où nhbperg* Ov pevdogaorvonjoerg: Ous dniOvusjdeis. Non 
furaberis : Non falsum testimonium dices: Non concu 
pisces] Odx ènetvuwjoes hic valet, non ages ut aliena 
praetextu quodam favorabili ad te attrahas. Nihil fa- 
cies in fraudem Legis. Vide supra 7 et ibi dicta, 

Kal eì zu ézloa &yrolyj, et si quod aliud mandatum] 
Nempe eiusdem naturae, id exigens quod alter debemus 
alteri, puta Aonorare parentes, et alia quae sunt in 
Lege, sed extra Decalogum. 

'Ey vovrw tö Aoyw dvanepalawodra] Summatim [hoc 
verbo] comprehenditur, ny’2, Sic Aquila in priucipio 
Geneseos’ SP vertit vepadalp, id est, simul, ut ex- 
ponit ad Genesim Philoponus. Sie dicunt Hebraei 
won war ban 39 53 mere nam 552 murb, Les tota in 
hoe dvaxepadaroörar, Dilige Deum. toto corde et tota 
anima atque substantia, Et hoc praeceptum Déi aman- 
di, et alterum amandi proximi, dicúntur Hebrgeis, ut 
alii notarant, oom gobo, id est, eummae magnae, Graeci 
auctores draxspadalwoory vocant quod Latini causae con- 
iectionem. Augustinus: In quibus causa eummatim repe- 
titur, quam’ vocant dvasepadaimor. Ev vovrp 18 Aoyo, 
id est, in Joc praecepto: nam sic Hebraei “ar eximie 
usurpant. t 

‘Ev z° dyanjoers Top aAgolov oov ds Eavror, in hoe: Di- 


liges proximum tuum sicut te ipsur } In .koc praecepto nou 
Le- 





2360 INEFPIST. ADRON. 
Legis, sed Christi, Matth. i9 ag lubet quidem et Kez 


diligi proximum, Lev. 19: 18, sed prosximi nomine Lex 
ántelligebat eum qui eidem Legi sabiectus esset, ut os- 
tendimus ad Matth. 5: 43. Neque vero ea formula com- 
prehendebat eos, a quibus laesus graviter esset aliquis, 
guod facit Euangelica, Matth. 5: 44. Proximus ante 
Legem homo quivis, Gen. 11: 3. Sic et in Euangelio, 
quod non omni populo, sed omnibus datum est, Luc. 
20: 33. Comprehendantur igitar illa Legis praecepta in 
isto Christi praecepto, ut pars in toto, multas etian 
alias partes habente. 

10. H dyány soö srÂgoloy waxon oÙ warepyaheras, di- 
lectio proximë mali nihil facit) Puto veriorem esse lec- 
tionem quorundam Codicum quam sequuntur veteres In- 
terpretes Graeci, sö sAgoloy. Dilectio, id est, is qu 
alterum diligit, alteri nikil facit mali, Si nihil mali, 
ergo nec matrimonium eius, nec vitam violabit, nec rel 
gurripiet. 

IIdjgopa ove vópov sj dydnn, plenitudo ergo Legis est 
dilectio) Plus enim continet quam Lex. Est everriculum 
omnis iniuriae. | 

21. Kal zoöro} Hoc «al roùro [et hoc] valet prasser 
tim, et refertur ad id quod longe praecesserat, dilectio- 
. nis nos semper esse -debitores. 

. Eidóses vor zaugór) Coneiderantes quale iam sit tempus: 

“Oss Aga smês Hy EE Onvou dyegdjvos, esse horam qu 
fam de somno eit expergiscendum) Similitudinem sumit 
a re bellica, ut saepe, ut 2 Cor. 10: 4, 1 Tim. 1: 16; 
a Tim. 2: 5, Eph. 6: 17, 1 Thess. 5: 8. Cicero pro Ie 
Maraena de Duce: Jilum buccinarum cantus exsusciiak 
Horatius : 

Mec oxcitatur classico miles truci. 

Nör rag èyyósegos mjnös sj ovrngla, nunc enim propior 
est nostra salus) Loquitur tanquam de obsessis qui magno 
animo per medios hostes debent evadere, 

“H Sre dnugevoaner) Id est, quam cum credere coepi- 
‘mus, Verba enim talia interdum initium, interdum pro- 
gressum, interdum exitum significant. Sic Exod. 5: 10, 
in Hebraeo et Latino, Ex quo locutus es ad servam 
tuum: in Graeco, dà’ ov ijk hakey zj Gegarroyr: oo. 

. Sic 





CAPUT XIII. EJ 


sie Neh: 8: 3, WM [lux] dicitur pro initia lucie, út ex- 
plicat Kimchi in ea voce, 

12 ‘H vvf mroofxower, nox discessit}] Magna rerum 
bonarum ignorantia. Ilooëxoyer, cursum suum peregits 
‘Wy ut hic Syrus: transivit, Cyprianus. 

‘H Ol sulga iiyvixev] Pervenit ad nos dies: affulsit lux 
Euangelica, Sic Lament. 4 quod prius dictum faerat 
Sp Hyyixe, exponitur per MI, hbe [venit]. Par sensus 
1 Thebs. 5: 4, 3, 6. 

'Anobopeda: ovy zà Èoya To oxótovs, reiiciemus: ergo 
opera tenebrarum] Quae qualia sint explicat commate 
sequenti, 

Kal ëdvooueda rd Önla Toö qoròs, et induamus arma 
lucis] Id est, gozeerd [lucida]: arma falgentia décont 
milites, ut flle apud Plaatum : 

Curate ut splendor meo sit clypeo clarior, 

Quam solis radii esse olim, cum sudum est, solent, 
Quae vero sint Christianae mititiae arme, explicat Eph, 
6; 135 et sequentibus. ” 

13. Vo Ee lou edoynuóvas' megurarjowpen , sicut in 
die honeste ambulemus] Qui de die procedunt, eunt com- 
posito. gradu. Ovidius: Ì | 

Nox el amor vinumque nintt moderabile suadent. 
Tacitus historiaram IV: Omnem pudorem nox ademerat. 
Ita nos decet lucis tantas oompotos omnia agere: quam 
honestissime. — — 

Mij xouas, non in comeseuttonibus] Képoe sunt noe- 
turnae amationes',;'unde xondber [eomessarij. Vide I- 
dylliam Theocriti Kouasijy [Comessatdrem], ‚ et Sap: 14 
23, 2 Macc. 6:'4. 1 

Kol uéôaus, et ebrietatibus] Ham et voint solèt de 
nocte, 1 'Thess. 5: 7. ee | 

Mij zolzais, non in eubilibus) Kolen est oongressus vir 
cum muliere, ut diximus supra g: 10. Dixit autem plu- 
raliter xofzas, ut exprimeret concubitus vagos, ex quibus 
quae et quot sequantur mala facunde hic edisserit suo 
more Chrysostomus. 

Kal daehyelarg, et impudicitiis] Est —X vox Graeca 
Satis lete patens et omnia comprehendens quae lascive 
libidinosequg fiunt; sed hic eg intelligi putem quae âunt 


con= 


ld 





*208 ‚ UN RFIST. AD ROM. 


contra sexuum leges. Nam et Aesthinea contra Timo- 
cratem hoc sensu utitur, In Glossario dafdysa, impudi- 
gitia. Seneca de talibus: Quibus abscondendis nulla 
satis atra nox est, libro Ï de Natura cap. 16. 

Mij ëordt wal Cyjdop, non in contentione et ira] Mevun- 
sers (per transnominationem] per èpuy hic intelligit con- 
vicia, per-Lijkov, id est iram, pugnas. Sic zov eig Gavaros 
äyovza Lijkov [iram quar ad mortem ducit)] dixit Clemens 
in Epistola ad Corinthios. Utramque consequi solet 
tum vinolentiam, tum scortationem. . Epicharmus: 
en — Ex gêp Bualag 

Ootyn, èn Òé Boirs nróoug éyévezo, B. Kaper oc yl pos. 
A. Fu sróoroo de Kos" ès x0uov Ò' èyévero Ovaria' 
'En Òe Ovariag dla yévert én Ölung BE wozadien. 
IA Ez sacro convivium, 
Potatio es convivio. B, Miki quae placet. 
… À. Necturna amiatio inde, quae rixam, serit, 
„Judiciuin hing sex, iudicio condemngtio.} 
Idem: : 
„En dsafolijs 1 houdopia: én de zoden q MILD 
{Bx calumnia convitium, inde pugna se ezseril.} 
Enbulas de vini crateribus ; 
— 0d zlrngros obn des 
as Here is dÀN GBpeos: ò De méurrog foijsn « 
SExnsng Öé «aur: IPdegoe Ò. Oroorieor.: * 
— — Quartys contumeliae est, 
“ Non ultra, nopter : quintus. vociferantium : 

| „Settus, neguitiaa 4 tugiltarum septimus,) 

Mnesitheus.. de ‘vinos 

Toîs uèy métgror mrivovas val ‘wengaudvov 

5 BiVvider plger dàn Preofahe, Bar. … 

[His qui bene, temperatum, nec nimium bibunt, 
‘lat. hilaritaten , uiterius, insolentiam.} 

Ege ZAAN Erduoaade zov .Kvoror 'Ijodös Xousor, sed ir 
duke -Dominum lesum Christum) Ait Chrysostomus etiam 
anos tempore loquendi genus frequens fuisſe, ó deiva ld 
Beva Èvedvaaro [alter alterum induit]., ad significandan 
intimam quandeam conitufetdonem. Sio Xeisòr vycduoaobt 
(Christum induite] Gal. 3: 27. Sic et novus homo indu 


Aieitur Epb. 4: 24’, Col, 3: 10, et misericordia Col, 5: 1% 
Chris: 








CAPUT XIII. 239 
Chrsstum ênduers evet qualitates elas imbiberes Sicut di 


citar et Joma indui veste et vestis ab homine, sic homo 
induit spiritums et spiritus hominem, Jud. 6: 34. 

Kal zijs ouenòs srgovouar ej moueïode els ènuOvulac] Carnie 
curam ne gerite. Et quia hoc generaliter dictum male 
poterat accipi, quasi nec valetudo curanda esset, addi- 
dit, ad cupidines, explendas scilicet, et indistinste ut 
Epicurus dixit: Où zap $yoye Èyo sí vonjco r dræso⸗ 
—XV ag dia. gulöv újdovas, dpagör de zag ds 
dgooduotor zal ras Bt. depoopdeor zal zds did uogpas [Ne- 
que, enim intelligere possum, ubi sit aut quid sit ullum 
bonum, praetar illud quod cibo aut potione et aurium 
delectatione et obecoena voluptate et ex Jormis capia- 
tur]. Igòyorar, rosciy idem quod xgorosiy , supra 12: 17, 
‚Tim. 51 8, Du. 


*3 — 
24 3 


verh GAPUT: XIV. 
" * FEES 1. 4 J 


…Ex illo dilectionis,. de. quo agere coeperat, praecepto 
egregia Paulus, eonsettarig deducit, illis temporibus ac 
locis perquamonpsesgeria. Iudaei malti ad Christum can 
verd, omni. ‚moda, saryare volebant. et gliis.servanda im- 
popnere praecepta,, Megis ‚ etiam, rìtmalia,. Act. 15, ‚Hi 
vacatos px. Gentibwentata praeregta men servantes, averr 
sabantar. Contra vocati e Gentibus, conscii datae- per 
Christum. ‘libertatis,: Judaeos Tudaice viventes a sua com- 
manione volehant,excludere „ 13: 18, 21. „Unde aeeutu⸗ 
ram erat. schiama et mire in. ipsis dnitiis obstiturum 
Evangelii, proceasibus. Huic malo ut occurrat ‚Paulus, 

mediam jnatitit viam, ot Iudaeqa: qui in Christum ‘credir 
devant , monent, ita suam seguaptur.… ‘opinionenr, ut a 
demnandis crimine: impietatis qui aliter sentiebant, ab- 
stineant., Ex Gentibhus vero vocatos, ne illoram. gquam- 
via ludaice vivgntium. communiopem defugiant ‚ et ut 
imperitos: spernant. Multum Apostglas exercuere duo iste 
homirram genera, quorum dum nunc his, nunc illis se 
accommodant pro tempore ac locorum ratione, utrosque 
vero ad mediocritatem reducunt, cognitam faciunt suam 


et prudentiam et honitetem. Justinus in colloquio cum 
| | Try- 


#6 IN EPIST. AD BOM, 


Tryphone temperamentum hoo Apostolicum sia exprimitt 
Bioiy , drezourdune, o Toipor, zal unydd wouovein Ópslas 
À éslag zosourouw Tohmörreg: ois Èyò où ovsaurds slm àl 
dep odrol, Bt TO doberis so yvouns, wal za dou dvvarrus 
süy èn vr Modes, à Bua To okÂnpoxagdrop voö keoù voot- 
mey Buaterdydar, perd TOU dd voûrop tÔr :Xqisor Ehnilur 
zal zog atovlovs sal pioes Öezaorpalias zal sdoepelas gv- 
. Aaaosip Boukorras, zal aioörras vuld voïs Xqistavoï sl 
aruzoîï , cs mrgoeïror, mij meidovves aùrous wijze Bep sreoriin- 
veodar Öuolos aùsoïs, wijze oaparibew, wijve ERha doa vo: 
aörd Èst Tyoeïv, Kal movohaupdvertar wal zouwwovitig dries 
zov, cs Ópoordayyvoiu kzal ddeApots Bets drrogalsedu 
[Sunt respondi, o Trypho, qui" qúidem cum talòs 
neque consuetudinis neque hosplitli conmuntonen habero 
audeant: quos ego non collaudo. Sed: ipei, propt 
animi imbecillitatern, etiam quaecunque nunc possunt er 
Mosis constitutionihus, quae ;ob duritiem cordis populi 
sancita esse intelligimus, ùna cum concepta in hune 
Christum spe atque perpetuis naturaque comparati ius 
tilôae et religiònie ‘verde actionibus-, aeivare et: cum 
Christianis ſidelibusque vivers’ — 2 is" ahté dit, 
módo'illie non suudetnd patiter- cmt ' veiecirersmeidi; sw 
VSabbata agere , altaques etusmod —DAM ‘eos recipien 
os et ad communivriem'rerum ortindunt u fratrèé 'eo 
rundemque viscerum Nomines altri essb condi 
win]. 7 Er . * 
. Wôp dl doPevoörre zij selger, infirmum autem in on Al 
"ASevoürra ‘vel doberij Hij nge, Wie’ vocet qui Christit: 
nistrúin quidem amplekus est, sed non omnia a Chriëtò, 
sút 'Spiritu eius revelata: pernoscit, praecipdá vero. mys 
terlu ‘Sllud quoë septitto capite apetîre‘tóepit Paulun 
Talés fuisse in Paluêstina Nazaraeos' notat ‘Epiphanitn 
Siè Horatius, Sm paùlo infirmior „ ië::est; scrupulosien 
Cyrillus vocem hanc bene explicat contra laljanum vil: 
'Eoôlouer de ovverdor: nabagg, Oed ‘vijv 'Böl&y dvarrorss, 
Ws drrayrov quiv vór ddcodlgor Ehevdlgar ve zal dCju0r Ye 
oraauivcp rijv⸗ xenois. Ri Öl dobtytt vig: Ey vouzorg Oy Te 
oörroo wal ebgusor yes Tov. vor, oïerou doe elwal Te «dt teg 
Bvra «lbs, ob BeBpöre srepd vo yvijawoy eis tiger OUY- 
xabisdueda Honeg Tiyeg mrardoroifas Bruyvurdlorves va Hen 
ge 








tua drapipdlovrig va zarà Boyd mqds zeheeordrnps 200 
soyugrog durergtar [Munda conscientia comedimus, Deo 
gloriam tribuentes, qui nobis diberum et innozium edu 
lium omnium usum largitus sit. Sin quis est in hisce 
infirmior uê firmam ac validam mentem,necdum habeat ; 
eed immolatisia vero esse aliguid putet, huio, qui id quod 
dolidum est in fide nocdum apprehenderit, quasi paedo= 
bribae quidam asststimiuse, qui ita eseroent adolescentu= 
Jos ut paulatim eos ad absolutam rei peritiam provehant]s 
Constantinus Imperator apud Eusebiam : doberezlgoug det 
Ókoxaruxhivesdar Ady cvyyvchene [Rationi oonsensûs in= 
Armiores se accommodare oportet}. 

TIgoödanBeresde] Sociate Ecclesiae, sicut qui hospitic 
aliquem excipiant dicuntar eum srooodenfolveip , Act. 18: 26; 
28: 2. Eeclésia enim domui comparatar supr& 11:: 25. 
Samithr haec admonitio ex iis quae de Christo ‘dieta 
Matth. 12: 20. 

Mij eds dramelaeis Bator) Non sumentes vobis diiu- 
dicandas ipsorum cogitationes : nempe an legalia ‘ut ne+ 
cessaria usurpent, an ut utilia Msaxgivery, diiudicare ; 
Matth. 16: 3, 1 Oor. 6: 5, Iob. 9: 14, 16: 5, Eocl 5: 18, 
a Sam. 19: 9, Lev. 24: 19, Exod. 18: 16, Aeadoysopot 4 

cogitationes, Matth. 15: 19, Mato. 7: 21, Lué. 2: 36, 
5: a, 6: 8; 9: 46, 47; 24: 38; supra 1: 21, 1 Cor. 3: 204 
“Og uêr mgeve pays ndvta]. Sapple dEeïwas [licere]s 
Patat (hic) Zicere omnibus wever: ta ‚ id est, omnia 
generis edulia. 

O d8 doderör Magyar doOles, qui autem infirmus est 3 
oleribus vescitur] Argamentum a maiori. Tolerandi sunt 
ii qui ab omnibus animatíis dbstinendam putant, quod 
quidam factebant religione quadam, alii quod id melius 
existirnarent. Religione id factum multis docet nos Aelius. 
Spartianus de Imperatore luliano loquens? Saepe autem 
nulla exsistente religione , oleribus leguminibusque con- 
tentue sine carne coenawerit: Iden eum asperum recta 
vivendi prasceptorem vocat Sextus Aurelius Viotor.. Eos 
ram qui id melius’ existimarent exemplum sit.Sextius 
Philosophus, cuius meminit Seneca Epistola CVIII, eius- 
que exemplum se quoque aligugndo secutum ait animali- 
bus abstinuisse, Dicebat erga.is-Séxtins, referente Ori- 

VI. | Q 8e: 


44 IN EPIST. AD &OM. 


genè , ‘Euyugiw ef, — —XRX virox de Koyu 
oor. [Animalitem meus. „quidein indifferens abeatinenti 
werg, rationi magis conveniens est], Qua de, ve exstak 
eruditus Porphyrii lihellae, Atque ita ‚sansiese physicis 
de eausis Kenocratem et Polbmonem natat Glemens, Stro- 
mateon VII. Addit Philp, in loco quem -spryawit Eusebius 
in fine Octavi Praoparatianië: A wal wéyor-vüv oïg, kóyos 
éyzoarelds grater dbgoptas (Sctcoe, nempe). daravilo 
——VVEXXVVX errohavoe pd 
gevoe (Jéogse cum il quihus temperantia. cord eet, üt 
omnihus Lanimalibes) etiamnum sibt abstinendum sta 
tuunt , oleribus arborumgus pomis, obeoniorum locb, 
vitam akaptseime tolerantee}e Ubi clâre explicatur quod 
hie. dieitsr Ayora ZoPles, Abstinentiam ab animatis De- 
wioli et sodalibus eine tribuit losephus, Antiquae Histe- 
wine: XiJj -Rssenis idem tefbuit Philo libro de Vita coï- 
templativa. Vetus id fuisse apud plurimas gentes, maxi 
ine :apud Aegyptiornm. Sacérdotes et Cretensigm et Elen 
tine, apud quosdam etiam Persarum Magos, ostendit Hie 
xonymus IT, contra loviniatum, Apud Indos etiam molt 
id, ohserwant, et- vetus id esse Indis notavit Abenesdrt 
ad Gen, 46: Ja, Imitatf sunt id in Christfanis multi, alii 
quod:id melius putsrent, alii sorupuloss. opinione, Ole 
mens Paedag. II: Mar@aïos mèr ouw Ó 'Arósohog onsgpdr 
zal degodgror zal haydviar Eren zotör merdaugorer [Mai 
thaeus ikaque Apostolus zeminibus, baccia ek oleribus abs 
que carnibus utebatur}. Augustinus lib. XX cap. 30 ad 
Fauctum, lacobum ait.fratrem Domini geminibus et ole 
rihus uaum, non carne. nec vino. Canon Apostolicus 
distinguit inter eos qui per. exercitationem abstinebant, 
et eos qui exsecrabantur res a Deo conditas. Sic enim 
habet Canon L: Ei zú brlouonos 3) mgeapregos ijj diro⸗o 
î Ohag toö xaraloyov Tou trgarwmoë, yanov wal ue4dr zal 
etvov où dd kaungoe Ela Bà Böeheglar dniyyrar, veidats- 
merog Öru nrayra waka der, zal Öre Äpoer. wal. Dijkw droolgen 
ó @còs zor. Ërgoonos , ela Biaopyuöv duafadhes iv òr 
wobgyiar , új Örogdovolw jj uabarpeisto «od: zis luxlneis; 
droBalMfo8o* cover wal Aotxós [Si quis Episcopus aut 
Presbyter aut Diaconus, aut quivis omnino de sact”” 
dotali consortio, nuptis et carnibua ek vino abatinueris, 
| non 








„ CAPUT XV. 3 


Ban propterea quo mene ad cultum pistatia reddatün aaa 
ernitatiok , sed. prbpter' abominafionen., oblitus quad ome 
sia pulchra valde, et. quod masoulum et fominam Doùs. 
craadit hominem, end, de creätione isdigne zentië camque 
valursniatur: aut cotrigitor, dut deponitor et ex Eeele- 
4 reiicitore similitar et Laicua). Ideo Tatiammm et 
tlios ab Ecclesia: reioctos discimus, quod tanquem dogma 
nesessarinm intradneerent ut naptjerum ita dawvgoer dro 
toe (anissalium abetinontiam]. Meminit Irenaeas. 1. ‘30. 
&t Sie. Duo ista genera abstinentium bene et Origenes 
distingnit contra Celsum IV: “Ooa 8d wal vr drcpogtis 
roõ airiov zis bind du puyos — sör duo $oö Tuαναοον 
sal zr iv futs deeytr. “Euejvou mids yap du zor seed 
gezi perevongarovudrgg bor ——— des xoyxtas, 
— Kai sig ꝙilor vior delgag 
Zpale êrevyoneros piya vrwor.. 
‘Hjeto Oe är và zosoùro ngerrouen, roomer avrò, drzel Urro- 
mabouer EO GOua zal dovdareroüper, zal Povdueda vengoör 
ta uéÂn za del zis vig » sopvelar , duadagelar , dotÂyerar , 
Rddos., éretoular vangy, zal worza ye noarzopen, Twa zag 
woubeis Foù ewuarog Oavatomouer (Hic. considerandum dis= 
crimen quid Pyöhagericos, quid. nostros in virtutum. stan 
dio as exerventes ad abstinentjiam ab animatis monsat 2 
ilk. abstinent propter fabulam de migrakione animae in 
varia corpora, _ … 
—Atquæ aliquis exa pignora chara 
Mactabit faciena stultissima voka. ne 
Nos axters quanguam idem facimus, eo facimua quo cars 
pus.nostrum contundamus e& servum feciamus ;. membra 
denigue haec terrena „ saortationem , impuritatem , lasoi- 
viam, affectus, cupiditates pravas oecidere. canantur om- 
niagne tentamus, que actiones corparie extinguamus ]. 
Et :Zonaras ad dictum aamonem. Apostolicum licite ahsti- 
nere. aliquos. ait Os dyugpareur, où Pôcduszoudwous. [per 
ternperantiam „ non aborhinanter). .Quicom, convenit Ane 
eyranas Cancn XIV : Tous dr uèsjoep wgesBustpoug jj daad 
toug Öpzas ‚wad drteyomérovs nqeör  dÒoZer dpanzeobas , zal 
oÛrig „ et Bevlauvve, zoute éavrr* el dd Bdshörrouze, Ke} 
kpdë va: geva. oeh Baldonene — do0law, wal ay Órsela 
ner id xayórt, nemavalar avrovs zij zals. [Presbyter 
Q a ros, 


/ 
zi IN EPIST. AD BOM, 


ros: diacohosve ; qui dn clero eumt eb carne adetinent, 
plaast; eam degustare, atque ita deinde, st velint,; 
abstinere : sin neque eo aversentur, ut nee eo obere quod 
cum carne coctum sit, vesti velint ; mec. Canoni cedant; 
placuit soe ordine moveril. „Tertalkanus II de Cultu fe 
cninarum: Numguid nos ekqui ipeam Det creaturam sibi 
dnterdicunt , abstinenten vino vt animalibus esculentisj 
quorum fruotus nutbi perioulo aut sollicitudini adiacent; 
sed humilitatem animae suae in victgs quogue castiga* 
bione ‘Deo. immolant? Prudentins hymne. æbuxwo⸗ 
E@ubhidianorum] tertio t 
ee „Absit enim procud sla famei ; 
NN - …… _ Caedibue ut pecudum libeat 
‚…" Sanguineas lacerare dapes. « 
Sint fera gendibus indomitis- 
Prandia de neooe quadrupedum: - 
Noe olerie coma, nos —— 
Fota logumine multimodo 
Paverit innoouis epulis. 
Eusebius Hist. IV. 3: “Adssfradou yap srvos dE avrúr or (ex 
Christianis) nar Broövsos ‚ «ol. deden üheng 0 
woöregen mevalopfcvorzog, dÀN ij Äprep pose wal Oder: pee 
gebaou., rreugoudvov ze wal dy eigerij. obs Budyeer , "Arvulm, 
para: zov: moözor dyöra Ov èy zj dupvdeare ijvvoer , „dte 
nalopdn, Öse wij wals seouoln Ó "AÀniBicdne, wij zoomen 
fois xvtonas: voö Oeoö zal Äldoug rÔroy oxovdadou drolt- 
aropevog” meudels dé Ahmifleddns rrdvroor doêdtje gevehanper 
ub pöywolgee rò Oep (Cum enim quidam ex eis (Chris 
tinnis) Alcibiades nomine squallide ad modum viverd) 
neque initio uila alia ré praeterquam aqua et pane ves 
ceretur, itaque et in carcere agere eonaretur, Aitalo, 
poet primam eum in:Amphätheatro pugnam, patefactum 
est „non recte facere Alctbiadem," qui nee rebus a Doo 
oradtis uteretur, et aliis suo exemplo offendiculo eusel. 
Porsaasit porro Alcibiadi, ut promiscue dehinc omnibut 
uteretur et Deo grater ageret]. Habes eandem-histornan 
inx Martyrologio Adonis:ad IV- Nonas Iunii, ubi- haet 
verbe: „Nihil cibi volens aecipere, sed tantum sale el 
pane cum agua uiebatur. Landat Chrysostomus, in ÏÌ 
ad Cay: Q» zò Ooroiors Ovrantrop doneiddas (ez qui le- 
‘ gu: 

















CAPUT XIV. 245 


xuminibus potess esse contentus}. Fuit ipsius temporibus 

… Olympias, Diaconissa Ecolesiae Constantinopolitanae, quae 

‘ sb omnibus animatis abstinebat, teste Palladio. Et in 
Aoctione II Synodi Octavae fit mentio eorum qui carnibus 
nullis vescebantur, Poterant ergo tolerari inter Chrie« 
tisnos, non modo qui exereitamenti causa, veram etiam, 
qui ex opinione aut veteri more animatis abstinegbant , 
dum ne eo. procederent confidentiae, ut alios aliter vie 
ventes abominarentan : 

3. O dadboop, qui edit] Nempe carnes ex aninralibra. 

Tay urj éobioyra, non edentóm)- Abstinentern ab animas 
Hs, et ob id oleribus contentum, 

Mn ovderelvo ;- ne spornat} Tanquam rudem: etqise 
imperitum. De- verbo Eordereir vide quse Ginb ad 
Maro. 6: 31, g: 2D : 
Kol Ó us tales ; ot gaf non edit} Pythagoras s zectater 
aliquis. : 

Toy èoBtorra ; edentem) Proïniscuo' viotu utentem. 

Mij xouvéroo) Ne damnet, id est, pro deplorato habeat, 

O zag Gees adròr ngoocdapero, Dous enim illum:assumpe 
sit) Deus Gentes vocavit sine ulla eibornm lege. 

4. Zò zis ei 6 uolwoop addorgsaroidrrjv, tu quis os 
qui iudicas alienum servurg}. Nempe ubi Domimì legem 
habes nullIam, quis tu es, aut Iudaes aut Pythagorista, 
qui id inris tibi vindicare audeas ? ed! 

Tò 2Dlep svolos orjner. Ì} vebrever, Domino suo stat aut ca- 
dit] Id est, Demini iudicio aut pro se aut contra se sen- 
tentiamt feret.' Sare dicitur qui in causa victor est, ut 
Ps. 196. Cadere causa diousstar et. Latinis qùi judicium 
tontra se referunt, . 

Eraôwjoerar Öl; stabit auster} Est bene ominantis. J— 

Avvorròg yd dsw 6 Ooo glijd eÜrdy , potons est enim 
Dens ‘stabilire itlum] Avvaròg hie somitur ut supra 12: 23. 
Seruipulosa ista opinie Deum non impediet quominus eum 
sententia sua servet, si caetera Christiane vixerit. In 
Maánuscripto' est, —* zag [ potent enim}, ut a Cor. 13: 35. 

5. “Os pèr volver sjuigar tod’ suiger, nam alius gestin 
mat diem prae die} Cum. de eibis egisset, venit ad alte- 
rum genus ritualium, circa dies festos et non festos: eX 
Leges Keiser; aestimat; ut 1 Cor, 2: 2. Sic molpe. zake 

Q3 pl 


us6 IN EPIST. AD ROM, 


plous, pro kostibus habeo, apud Demosthenem. ; ‘Huloas 
zag: Duégpar, diem prae die, quamodo zagd samitur a 
Graecis Interpretibus Ps, 49: 8, Sic et supra habuimas 
a: 25. Praefert Sabbsta, Pascha, Pentecosten, axtsorn- 
„lay (festum: Tadernaculorum), Interlunig diebus aliis, 
Sic, solehant Hebraei dicepe de nocte Paschali, Quanten 
praastad haec nox aliis .noetibus ? | 

TOr dl xptver zâoar nuégur ‚ allus autem aestimat om 
nem diem) Id est, quemvis diem pariter sgnctum habet, 
serviens Deo ab interlunio ad interlisniung a eabhata ad 
sabbatum, secundum vaticininm Esaiae 66: 23, 

“Exasos ès zj idicp vat hgeopogeiedeo) Manuscriptu, 
YEsasas zö ilp sot. zrhygopageladu.. Hebraei dieunt U 
Bb nx Mo, id est, fruatur quisqut sua sententia. Sie 
Eccl. 8: 11, 'Endnoopoenty vagdia viër zou drOgenm 
de adselz voö: aorijvoe và mesnoes , An mddis perpetrandis 

sibi placuit [hominum animus]. Ponitur enim zegen: 
geïotas:-etiam: pro: vhapoïattas, Sic zdpeapagtuiror dys 
fehdritabe repletua} ‘in; Clpinentis epistola,, Sanaut hie 
idem quiín isto Sophoaleot . 
. “Osp dé * zé dour dn rvan vile, À 
_ Kelaog Ff drelwa gegyézo, nady vade. 

FSi cuius animo non’ placent saneus. mei 2 
Meos mihi relingde, pee adamst wor} 
Et Ever 

* Kat waor pede zodkenvg: „axel —* da Ö ssadarbg 

‚Sol mèr zarùra Ädsaürr tard, èpal de vade, 

…… (Mis ega censuarian:vetus hoe. debere reponi ’ 
COC Ue, dla tibi plaseant, dum magis ista mihi] 

6. 0 pgovär viv úutear, Kveip penvet, gui attendil 
ad diem, Domine attendit} Hoovels cum acousativo sig: 
nificat in his scriptis operam aligui rei dard, ut vidimus 
supra: 8: 5, 12: ‘16e: Kodie ; id est, én Zonorem Dek 
Observat dies festos pia anima; guod, hae in lad⸗i 
Deo placere exzistimet, 

_Kal-d wì geovör viv indgar, Kopie al goardt, ot 1 
non «ttendit ad diem, Domino non attendit] Et ille qu 
dies omnes pariter Deo,dedicat, mihil aliud in hoo quam 
Dei hondrem respicrt. - A, 

J ó gadiop, ok gui. 4 grs carpes vlee 

ye 


N 





ee 
i 


CAPUT XIV. 247 


Koeien ioblee, Domino edit} Hunc quoque verveidi ae- 
tum Deo conseerat. 

Eiyaq:set rie 13 Oe, gratias enim agit Deij ì Des 
pro datis gratias agit, ut mos erat Iudacorum et Chris- 
tianoram, De hac more Miximas Matth. i4: 18, i5: 36, 
26: 5, 

Kal ò uy décor , ) Koele oſon lodles, et qui hon édit, 
Domino non edit] Abstinet quod id: tutias exiatimet » et 
eo ostendit se Dei-reverentem esse. 

Kol evyagiger zp Oe, ot gratiae agit Deo} Pro i ipsa 
illa qua utitur temperantia. 

7. Ovdels ee nudy , nemo” ‘enim noatrum] Noetrörm ; 
qui Chrástiani sumus, 

‘Eavrö Lif, sal oddelg laurd droPrsjoner. ‘Els vt rag 
Cöues , s$ Kooi Cduer, dap ze dro@sijondner , sj Kooten 
&roOpsjaxopen. Sibi wvivit, et‘ nemo sibi moritur. Sive 
enim vivimus, Domino vivimur} sive morimur, Domina 
morimur] Id est, Christo qui nos suos fecit, et vitam, 
et vitae omriia, et ipsam mortei' consekrare debemus 
et parati sumua. Nonne hoo tantum eat ut propter haes 
levieula diasimnlari debeant? «°° 

8. 'Edy se ouw Luv, dar té drio0wbosoper ; Toö Kvoio8 
èoudw, ive eêrgo vlvimus, sive morimur , Domind sumus} 
Vide Eph. se 21, Servorum nihil est propriunn Ommia 
sunt Dominĩ. Nos servi Christi samus, empti aummo 
pretio, ipsius sanguine: Hoc est ‘quod sequitur. 

ge Big wodeo dg Xpusig mad anibare wal dylon nat dbs 
Croey, Wa wal vergr zál Gobvrwv zvgtevan, ad hoe enim 
Christus et mortuus est et resurroxit et ‘revisit, ul el 
in mortuos et in vivos dominebur) Debetur èi- hoc domi- 
nium ex Patris decreto, qui ideo erm mori sivit at sus 
citaret , suscitavit ut vitam ei coelestem daret ; ‚ coniunc« 
tam cum regia potestate in BEectesiam et pro Eeclesiás 
In Manuscríipio tantum est driduve zal nae. Et eié vid 
detur legisse Latinus et Theopltylactns. 


+ on 


10. Zò dl sl noires von dep ov, duw autem quid 


iudicas fratrem tuum] Ta, Christiane, Legis ritas ob- 
servans ; cur pro impio habeás. alterum non minus gaem 

tu praecepta Christi implentem ? 
H zai av zl &Bovddets tón —XR aov, aut fu quid 
24 as- 


249 IN EPIST. AD ROM. 


aspernië fratrem tuum] Tu, Christiane, liberam te a ri 
tibus credens, cur alteram Christiane viventem asper- 
paris tanquam imperitum, quod ius illad a Christo datum 
nondum satis intelligat? De verbo dBoufeysiy vide supra. 

‚ Túyzeo rag mraqasysdpeta zij Prjuare voö Xqusoû, omnes 
enim adstabimus ad Christi tribunal} Quid occupa 
illius officium? Illins est de occultis iudicare, Solus novit 
quantum cognitionis. guisque acceperit, _quantam ab eo 
pro talenti sui modo exigi debeat. Tribunal Ohristo ut 
iudici attribuitur et‚2 Cor. 5: 10, et. stare solent quo- 
rum causa tractatur. Solent autem res Divinae ad hu 
mangrum modum explichri, - 

11, Téyparrzar zag, scriptum est enim] Esai. 45: ad 

Z.. ëywos: Nye. Kuguog, viva ego, dicit Dominus] In 
Hebraeo. et Graeco Esaiae, zat’ èuavroù divi (per mt 
ipsum iuno]. Hoc autem:Dei iuramentum aliis lacis eY- 
primi solet per verba, Vivo ego, ut Eaai. 4g: 18, Ezeeh: 
17:16, 29, 18: 3, 20; 3, Soph. 2: 9. Deus loquitar ad 
Esaiam; aed et honor u, Christa habetur, ad Patreu 
pt auctorem redit. 

“Ove Èuol zauwer är rdvw; quoniam mihi. flectet omn⸗ 
genu} Sie et LXX dicto Esaiae loco, et intelligitur «aaps 
dave »,e flectet , quomodo sumitar Hebraeum yon. 

Enoveævlcav zal Enyyelor. sai naraydovkoy , coedestiun 
et. terrestrium et imferorum} Haec huc non pertinent, 
neque habentur in ‚libris, melioribus, neque Syrus id lee 
git; neque Arabe, meque. Origenes ‚ neque Chrysostomu, 
neque. Oecpmenina, . Jrrepsit huc in. gaibasder Libris ex 
Jaco. Pbil,:2: 10. 

Kat mâaa; yÂdong:; zp layioeras sd 0d; J ‘et omnis lingua 
confitebifur. Meo) In Hehraso et Graeco, dueîzat zoa 
yhägaa zov Qsôr [iurabit.omnig lingua Deun]: sed sensus 
recte expreasus est, Nam ut ad Esaiae locum diximus, 
sultug omnis Dei, per epeciem , ‚anam ‚id est, per iura 
mentum exprimi solet, ut ‘Eee. 19: 18. ; Recte igitur 
Paulus, fgaram Wam evalvens ‚ pro specia genus rede 
did. J 
„ “Aga ‘ovv ‘tac ude meed éayrod Aóyor Bevaes TÜ 
oi: itaue unusquisque noſtrûm pro se ratianem reddet 
Deo) An: respondorit mpnenrae coguitionis quam accepit 
n dee 





Amasus pro ermodedes, quomodo Lac. 16: 2 enó8os vòe Ad- 
voy, et Hebr. 13: 17 ag Àóyoy dmodpiooryzes, et 1 Petr, 
ú 5 drodsovor doyov. Sic et Dan. 6: a. 

. Mijuérs our dAAnhovs zqivoper, ne ergo amplius 
nos. inyicam iudicemus} Periculosum enim id in rebus 
dubiis, quia quale de alio iudicium tuleris, tale de te 
feretur, Matth. 7: a, ubi dicta vide, 

"Alla voöro xolvare päâhkoy, sed hoo. iudiate magis) 
Sapple faciendurm. Similis locutio 2 Cof. 7: 37. Est 
autem dyrayaxhaars [refractie], «eivoer et —* sensu 
diverso, , 

Tò ui rabivg —ED sz Oep jj oxardador, 
ponatis offendiculum fratri vel impactionem) Id est ne ne 
pccasionam temere detis alicui, aut non accedendi ad 
Christianismum, aut ab eo recedendi: illad zgoosdpparog , 
hoo oxaydadow voce, quae gravior est, significatur. Vide 
Matth. 4: 6, 1 Cor. 8: 9, Matth. 5: 29, 13: 41, 18: 7, 
infra 14: 20, 23. Hoc autem faciebant et Iudaei qui Genti- 
bas insuetis imponere volebant Legis iugum, et e Genti- 
bus Christiani qui Iudaeos hac jn re haesitantes ab Ec- 
clesia repellebant. Occasiones omnes alienorum lapsuum 
vitare non possumus, sed vitandae sunt eae ad quas ne- 
£essitate. nulla aut utilitate impellimur. 

14. Olda «al srémesopar èy Xaus 'Iyooë, ecio et certus sum 
per Christum Tecum] Id est, per Christum, qui mihi 
hoc apertius quam aliis revelavit. Vide supra 7. 

Ors oddiy wasvòr Òs Eavzod, nihil commune per se] Per 
se, id est, natura; souyòy Tap, Vide quae dicta Matth, 
1ó: 12 et Act, 10: 14, Etiam serpentibus gentes quae- 
dam vescuntur, Supponit autem nullam esse de ea re 
Gentibus Legem datam, et ab Judaecis ablatam iam ante 
ostenderat. . 

El uij zö Joystopéro zl wouwdr , slvar, : deelroo wouw: >'niad 
existimanti quid commune esse,illi commune est], Quia 
nihil licitum ei qui illicitum aliquid credit, dum id cre- 
dit. Diximus de hoc.axiomate librq II de Ture Belli ae 
Pacis 23. 2. Moyubouérp existimanti, ut supra a: 5; s 
3: 28, 6: 11, 6: 18. 

15. Ei òl dua beõuæ .ó dBslgos aov —E si enim 
Propter cibum frater tuus contristatur}] Idsest, Si liker- 

Q5 ta- 


— 


PN IN EPIST, AD ROM. 


tatcm taam ita defendis ut ipsf: Imperitiam ex probres, 
Tò Bode NPD in Lege et Thalmudicis. 

Oùx èrt wara dydrine negiraveds, iam. nan secundum die 
tectionem agis] Dilectio unde totus hic sermo · fluit 
non modo vult ‘folérari eos qui nondum omnia pervi- 
dent, sed etiam illorum bono libertatem nostram circum- 
cidi, Est argumentum a maiori ad minus, Fandamentam 
autem in loco Os. 6: 6. 

Mij zö Baspari sau éncivan crroAheg nie oÙ Kuss à dnt- 
Bove, noli cibo tuo illum perdere ‚ pro qua Christus mor 
tuus est] Christus pro omnibus haminibns mortuus est, 
in quibus aunt et ill qui peribunt, loh. 3: 16, 1 Tim 
2: 4, 5, 6, a Petr, 2: 1, 3: 9, Hebr, 10: 29. Plan 
idem quod hio ‚ dicitur 2 Cor, 8: 11, Qui istam libertaten 
mon intelligit et ob id daris tractari se videt, facile co 
perduaci potest ut de Eaangelio dübitet primum , deinde 
et sequius existimet. Qaare leniter tractanda, et ai feri 
potest, edacenda, non obtundends sant ingenîa einsmod. | 
Mij ardAhve , MNN, 

16. Mi Blaopyuelota avv Îpör vo chabo⸗, ne ne itaque 

valumnientur bonum vestrum) Syrus et Latjnus legerar! 
judy [portrum) , ‚bene: et zo dyafroy succincte pra 
dyaBòv Èoyau [bonum opus}, Idem loquendi genus in 
Epistola ad Philippenses, Bonum est libertas Christians: 
sed si inde schisraata oriantur ‚ male audit apud ex 
traneos, 
“17. Od vaa der % ; Baoiele zoö Osaö Bodors val 7065, 
won est enim vermin. Des cibus et polis} Est uertayvuio 
ftransnominatio): Non dibendo neque edendo paratur 
ius ad ragnum coeleste, 1 Cor. 8: 8. Alris actibus opus. 
Simile loquendi genus habtimus supra 8: 6, 

“Adha Öexaroourn , sed iustigia) Innooentia, Rospiek 
tur leca Esai. 54 et 62. * 

… Kaì eloúvn, et pas) Id est, pacis studie, 

Kal yao& dy nrvevpar: * , er gaudium in Gypiritu 
Sancto} Cura exhilapandi alios per dona Spiritus Sane 
ti, hon’ autem eea irritandî, qued -modo dixit — 
Vide sopra 1: 12, 

18. 0 yag dy vòórois BovÂevor zö Noud, gui onim ito 
servit Christo] Per talea actuse 


Ev 





CAPUT XIV. | 


Bdagegog np Oe, zal domspos Toi drBgooroe, places 
Deo, et probatus est hominibus] de et Dei favorem sibi 
pollicere poterit, et laudem ab hominibus piss. Vocem 
wagigov habuimus supra 12: 1, 2. Beagegas sr Gaj, est 
Dit gb 2. Adsipog est qui prabatur, ut infra 16: to, 
1 Cor, 11: 19, 3 Cor. 10 18, 13% 7, 2 Tim, ” 15, 
lac. 1: 17, Proprie de auro aut pecunia dicitur, ut vin 
dere est Gen. 2% 16, 1 Reg, 10: 18, Zach. aa: 18, 
1 en 28: 18, 29: 4, 2 Par. q; 17. 

ge “Agu our za sIje elorjvns Stoner, itaque quae pa- 
cia ani secteur} Ut supra 17, 

Kal ra zijs oìxodauijg zijs eis dAdijkovg, et quae aedifica» 
tionis aunt mutuas] Fideles aant templum Dei, 2 Cor, 
3: 16, 27, 6: 19, 2 Cor, 6: 16. Id templam aedificatur 
bonis documentis et exemplis,. Et hac mystice referenda 
quae apud Masem sunt de Tahernaculo, et in historia 
Regum de Templo. 

20. My Evenen voö (lgospaver naralve To êqyor Tad Ocod ; 
nali propter cibum destruere opug Dei] Persistit in coepta 
Templi £gura. Vide Matth. 26: 61. Quod hio xaradver , 
id pôelgeiw 1 Cor. 3: 17, smw Hebraice, Id ft acerbia 
altercatjonibus, per quas veritas saepe, charitas certa 
amittitare. 

Iaysa uèr zadagd ‚ omnia quidem sunt munda] Nempe 
Pongaza [alimenta], tum suapte natura, tum Christi perw 
misen. Idem dictum Tit, 2: 25. 

'Alà® zandw si} drOgnp sj Òus ageonduparag doBiars: , 
sed malum est hamini qui cum offendiculo vescitur) Aid ita 
hic valet geza, ut supra 2:27, 4: 12, 2 Cor. 5: 11, Koxop 
subandi zò Bgdiud [alimentum]: rea pra actione, Mala 
est eius actio qui per eam temere occasionem praèbet 
alteri recedendi ab Euangelia, dum se contameliose trac- 
tari videt. | 

21. Kakor zò u payed nobu, uIÔë sicin cisor , bonum 
eet non manducare carnem, et non bibere vinum] Melius 
get: positivum pro camparativo, ut Matth, 18: 8, ge 
Idem aenaus 3 Cor, 8: 13,. Quidvis potins mobis sastie 
nendum est, quam ut faota noſtro non wecessario fratreus 
jn ruinaan. impellamus, 

Hdi én Hehpig ou woaandarn, neque per quod 

Jra- 


ava IN EPIST. AD ROM. 


frater tuus offendatur) Sapple, facers. Et bv eo, valet 
per quod, more Hebraeo. 

“H oxapdahibezau 1 dodepei, aut laedatur aut infirme 
tur] Haec absunt in Manuscripto: neque legit Syrus. 

22. Ev nig Èyes, tu fidem habes] Tligus hie est per- 
suasio ea per quam quis credit licitum esse id quod facit, 

assensus conscientiae, MDK magistris Hebraeis. Cum in 
terrogandi nota haec legerunt Chrysostomus et Oecume 
nius: recte, 

„Kara oeuvròn Èye dvoormoy vo Geod, tecum habe coran 
Deo] Id est, tunc utere cum alium non habes testen 
quem offendas. 

Maxcguos ò usj xplvoor tavròr E 5 doꝝxiuctes] Felis qú 
semet non damnat (xoivees enim pro waraxpiver perfre- 
quens) in ea re quam praefert, id est, quam agendan 
suscipit. Idem sic elognitur Iohannes 1 Epist. 5: 21, Bis 
oj wagdla py wij waraywoorn uÖr , radónyotar Èyoper m% 
zòr Osós [Si nos mens nostra non reprehenderit, fdr 
eiam habemus ad Deum]. 

23. 0 dl dsergivouevog] Qui dubitat , qui Aaesitst 
Vide dietum locum de ure Belli ac Pacis. Aasgier ' 
ast dubitare, ut Matth. a1: 21 et supra 4: 20. Quibu⸗ 
locis dicta vide. 

‘Ear payn, warantegrras, oi ederit; damnatus ei A 
semetipso „scilicet. : 

“Ors oöx è nriceos , quia non ex fade) Non eum firma 
persuasione lcitum esse quod facit.. Optimum enim il 
lad, Quod dubitas, ne feceris , apud Ciceronem tritum 
et Hebraeorum proverbio. 

Hy 88 8 oùn èx srloecos, duagsla èdy) Peocatum est 
‚ quidquid fit conscientia non adstipulante. Hoc monitum 
Tadaeos. qui Christiani facti erant spectat, ne alioru® 
exemplo id facerent quod ipsi aut licitum non patabazts 
aut certe. valde de ‘eo dubitabant. Bost-haec verbá in 
Manuscripto illo quo saepe utimur, non minus quam Í? 
aliis Manuscriptis vetustissimis ,- sequuntur-commata tfit 
quae fine epistolae habemns. Et hoo loco illa legis® 
apparet Chrysostomum, Oecumenium, Theophylactät'. 
Videtur Paulus primum hic finire volùisge epistolam, 
sed postea. aliquanto.plus, quam speraverat, nactus tem- 

‘ pe 





CAPUT: XIV. 58 


poris, alia quaedam adiecdiass. Marcionis wewylari hio 
epistolam fmiebant ‚ teste Hievonymo, 


 CAPUT XY, 


‘Huis ol duwarzod, nos KArmiorés] Avvureve hic vacat 
provectiores in reram cognitione, quibus oppasití eupra 
deôeveig Finfirmii}. Sic duvardg dp Aopoo [ potens. ‘termone} 
Lue. 24: 19, Act. 75. 22 

Tà aoterqaara sûr dÔvvasor Besc , smhoaidlitaten's in= 
Jrmorum sublevare) Similitudo dacta ab itinerum sochië ; 
quorum validiores qui sunt, minus validos parte sarci- 
narum levant.. Onus allevant, dicit Cicero. *dAAsdoog 
Ben Bagaler (alteruds altorius onera.portare) hie Apos- 
tolus Gal. 6: 2. Videtur autam argumentum duci ex Lege 
Exod. 23: 6, lac modo, St sublevandum eet iumentum 
inimici, qudnto magis homo amicus? Sensus est ‚alemis 
ter ferre nos debere aliorum. hallucinationes, - | 

Kol usj davtois dploner, et non nobie placere} Agtouer 
hoo loco, mt…et 2 Cor. 10: 33, est rom gratam fa- 
cere , quomodo et Xenophon. disit zeizors datoner [wi- 
cino pladere]: est. geswrvpie [trenenominafle). „effectus. 
pro causa. 3 

2. Buacoc út — itaquo nag wisque vestrum] Mas 
nuscriptus, Exacns sjady (unweguiaque. noetrum], quod cum 
praecedentibus'. melius cohaerete. … 

TS sshyotar dgeantsoo eis zò dyafov srpos —E prox- 
mo suo plaesat ad bonum, ad aeédifiqationem] Nen in. 
omnibus gràtificari alteri debemus, sed in iis quad ipsius 
beno ceduant, id ést, per quae fieri. melior potest: Nam 
pest elg.sò dya@ór subauditar eòtad [eius], ut supra 8: 28, 
et 13: 4, et eius interpretatio est illud z1g0s oiwodopsy „ 
de quo-vide supra 14: 19. Apaastzo ‚ id est, scire’ debet 
hoc sibi curendum. | 
5 Kal yao  Kgios, etenim et Christus] Is scilicet qui 
nobis pro exemplaxi debet esse, a Petr. 2: 21. 

Oöy avsö eest, noh eibi- picuie] Non quaesivit sibi 
dudeia, 

’ Adha 1, sed] Suprk Jecit, ut supra 143 23 

Ka 


*84 IN EPLST. AD ROM. 


Kabss plygomtai* Oi drsrdrogol zr Operdshdrrur de id. 
sregop dr dud, sicat soriptum esb, Corteicta tuorum con 
viciatorum in me ceciderunt}] Verba sant Davidis qai 
figure Christi, Psalmo, ‚(inxta Hebr.) 6g: 10. Vide Matth, 

27: 3942. Omnia’ haec sustinait Christus Dei ac homi- 
am causa. 
4, “Oba pag nooerodpys eis Pijp suerbgar ddaondis 
xcoeyecipy, guaecunque enim’ ante stripta sunt, ad not 
tram doctrinam scripta:sunt) Ooenrrit tacitae obiectioni, 
‚Ad Davidem ista pertinent. Sil ita: at constat inker 
Judaeos omnes fstas reà ſiguras esse rerum Christi 


Vide. 1 Cor. 10: 6. IIeoergdpy, ante ncriptum, et spel- 


yeaya, ante scripsi, Eph. 3: 5; sicut stpogvsacapeda, 
ante evicimus, supta 3: 9. Bie vir spesdgap didacxaliu-, 
idem’ hie quod ergos wovdsotar Huy (ad admonitions 
nostham] dieto-loeo 1 Cor. 10: 11. 

Seu dek tijs Osvonorijs zal. dra Tijs —*— teõy goe 
—XX ntda ëfooper}- Ut inter mala gwae ferimus, et 
inter solatia quae nobis. praestat Sacra Beriptura, spe” 
perpetuo. retinsamue. Vide supra St 5, 4, 80 25 


5. “084 Oedg- zig Onouorijk zal vie vropondsfocg, Deet 


autèm putientiae et solatti] Ocog vijg örtouovijs- est ie quen 
soberaintig Christiana respicit, sicat ikfra 13; d Oeds SH 
èÀridog [Deus speil: Ocòg vijg stagdudnjoeog , i 
battu vortunt. Genitivus enim in bis Jibyrie modo eb 
jeetum; modo catsam effectricem denotat>. ' 
deon duty tò adtò pgoveis: èp-dAhfdoug , des wobds iden 
studere inter vos] Id est, det vobis omnia quae ad ei 
cordèam mutuam prodesse possunt. Vide Supra 12: 18. 

'Kotsd Mqusòr 'Iydoüy , secundum Chrietum Jesum] Te 
dem, inquam, concordiam quae pietati Okriètianae mr 
obstet, Nam Jesu Christi nomen ro praoeexti ent 
adepe ponitur. 

6. - “Tya: óuofvuador pn éel goncer. Doldlwee zón Oer sd 
matige roð Kvolov uv 'Inooö Xouoü, ut uranimes BP 
ere honoriftcetis Deum et Patrem Domini nostri Ieau 
Christi] Id est, Ut eum Deum landatis eique preces fan” 





ditis, faciatis sd Ron tertum eodem verborgm, sono (sic! | 


‘ÖoEohoytae [laudationes] et Auraretar [precationes] fieri 


solebant) sed et animo pleuo mutuse dilectionis, sine 
cop⸗ 











lj 


CAPUT XV 46 


dend 


gpiemptd, sidë gdio. Habes hanc vocem duotbinadip 
Act, 2: 46, ubi foxme est Ecclesige. perfectássimae., Adds 
ad eius vocis explicationem id quod est. Act. 6 32. Deus 
eximie. Christi, et Deus Eph. 1: A7. et Paten dicitur 
Epl 1: 3, et per ipsum noster.. … … 

7. Aiò ngoohauBareode dAÀGAows ‚propter quad. aarimite 
vos invicem] Haese cum ita se habeant, id est, cum, in 
Enaagelio praecipmum sit dilectio, nolite ob zes tales 
alii alios a fraternitate abscindere. Vide Sqpra 13: 1e, 

Kabas sal ò Xerdss mgooehdpero $uâs ee delay Brod; 
ticut et Christus assumsit nos in honorem Dei) Id est, 
Sicut Christus nos sibi soctavit , ut aliqugndo Divinae 
gloriae cum ipso simus participes. Tok. 17: 24. 

B, Aipo dd 'Iyjnoëm Kqugon Öeanovor peyenijodar magt ro 
wijs ijnèg dÂndelgs Ged, dico autem Christum Tesum mir 
nistrum fuiese circumcisionis propter veritatem Dei] 
Manascriptus Aéyw vage Hatianem reddit praeceden- 
tum, et, quo minus. ex Gentibus vocati Iudaeos prae 
seso spernerent, egregio utitur argumento, quod veri+ 
taten Dei, id est,.Eaangelinm, Christus ipse per ze 
hon nisi eircumcisiani , id est, ladaeis cironmcisis (vide 
aupra 3: 30, 4} G, 32) praedicaverit. Vide Matth. 165, 24, 
Christus, quanquam filius, recte Sraworog dicitpr, quia 
eam personam susceperat., Matth, 20; 28, lah. 13: 24. 

Eis zò Befassoes zog drayyshdug vöv mtastgtor, ad.confir- 
mandas promissiones Patrum] Nam Hebraeis promisaus 
erat Messias, non Gentibus, quanquam et de Gentibus 
Vocgndis vaticinia praecesserant. Geuitivas stazégen hic 
obiectum significat, Patribus enim, nempe ludaeorum , 
facta erant ista promissa. 5 

9. Ta 8 EOry vdo ddous Bolsa sor Oer, ; Gentes 
autem ob misericordiam celebrare Deum): Subanditur et 
ly [dico] ex praacedentihus, et ver Mum Öpeide , debere. 
Similis 2AAespig (defectus] supra 4: 13. Debent Gentes 
maximas Deo gratias pro tanto beneficio ipsis exhibito 
ex uulla promissi obligatione, 

Kaêwg , Öta rocro cEopohoyyaouas cos êy Eovea, 
Kegse, wal si dvóparl cou wal, sicut scriptum est: Prop- 
terea celabrabo te in Gentibus, Domine , et nomen tuum 


Cantabo} Sunt istg verbe LXX ex Paalmo (secundum 
Hebr. 


480 IN BPÍST; AD ROM. 


Hebr.) 16: Sa. Dicìt Dávid'ge etiam vicinis alienigetis 
narraturum Dei in se beneficia, Optime autem haec ad 
mystiedm Davidem Christum aptantar. . 

10. Kal srader Alpe, et iterum dicitj] Id est, alid loco, 
‘ut Matth. 4: 7. Hebraei-dicerent mat aw', verbum enim 
aw pet midduy solent vertere LXX. 

" Eöpbdwônre Ory merà roõ Aaodadrod, Taetamini Genel 
cum populo eius] Dubitari non debet quin sit ex Deat 
. 32: 43. Nam ibi in editione LXX:eadem verba exstarit, 
et apparet eos bis Tegiëse litteras d, nempe hoc modo; 
wy op Ona wrv [Cantète Gentes cum populo eius]. 

tr. Kol ordkdep= Aipeire zov Kopuor srávra tà Ory, ul 
ênaiuvkoure avtòy staytes: ol Aaol, et iterum , Laudate Do- 
minum omnes Gentes, et celebrate èim omnes populi) Èx 
Ps. 107: 1 iuxta Hebraicam editionem : verba hic éadert 
quae- apud LXX, nisi quod íbi orittitar copula quae et 
ih Hebraeo non est, sed subauditur. 

12. Kal nah "Hoelag Afya “Eoae új ólba zoö 'Jeobdl, 
mal 'ó dviedperog Egger Ovòy* èn avréj Opi miodoi, ed 
rursus Esaias ait: Erit radiá Tesse; et qui exsurget ad 
regendas Gentes: ‘èn hune Gentea spérabunt) Sunt heee 
quoquê ex LXX Essai 11: 10: ubi quod in Hebraeo ett 
039 in vexillum gÒtoriae ‚ verterutit Apyey quia v 
xillum signum imperii. Locus Prophetaé de Erechis 
agit, sed qui et ipse non obscura fuit Christi imago. 
Orietur, inquit, ‘ex Jessae domo soboles quae erigeiu 
Gentibus pro vexillo, nempe in id, ut Gentes ei se com 
mittánt cum bona’ fiducia. Haec pertinent non tant 
ad ostendendum Gentibus quid Deo debeant, verum etiam 
ad retundendam Iudaeorum ferociam. Quid est ? Vali 
vos aègre ferre si Deus promièsa praestat 2 

13. 0 dd Ovis zijs êdmtdos nAnpwoor Àkês zrxors gags 
xol ‘elis èp TÔ misederp, Deus autem spei impleat # 
bmnë gaudio et pace in credendo]. O Oeos rijs aids 
est is Deus quem spes nostra respicit, ut-diximus supra & 
Tille Deus nos impleat non rixis et iufgiis, sed tranuil 
litate (id enim yapap vooat) et concordia, ita tamen W 
communem fidem retineatis: neque enim Deus pacem proe 
bat eum detrimento fidei in Christum. - 

Eis vo megiooeverp Huâg Èy vj êhnide, dy Ovvames me 

Ke uu 











CAPUT XV 259 


c 
werog dylov) Ut ex illa tranquillitate et contordia spes 
vestra in Deum erescat, ope Spiritue Sancti, qui non 
Rmat contentiosos: Vide Gal 6: 22, Eph. 4: 3. Teoiooevei⸗ 
pw, foecundari. 

14. Tlérecouas 88, dÔeApol gov, zal atròs je dyoò srepl Ouör, 
certus sum autem, Fratres mei, et ego ipse de vobis] 
Solet Apostolts monita sua emollire quasi ex superabur- 
danti adhibita, ut eo magis suos ad officium excitet, 
Simile loquendi genus 2 Tim.'1: 5 et in Epistola ad 
Hebr. 6: g. Et verdm erat quod dicit, sed in parte 
eorum quibus seríbit, . 

“Oss zal adrol mezol dze dyadwourys, voe et sponte ple- 
nos esse dilectione] Spero vos sponte vestra sine meo 

‚ monita abstenturos a condemnationibus et contemptn. 

TlertÀngeoutvor staans yvoidews, repletos omni scientia] Sac 
tif intelligentes esse vos plerosque libertatis Christianae, 

Avveueros wal àÀÀovs voudereir, ita ut possitie et alios 
monere] Alios, id est imperitiorês, instituere de ista 

‚dibertate. 
‚15. Todunoötegor dd Eygparpa duir, ddehpol, dro uigovs „ 
asdacius autem scripsi vobis, Fratres, ex parte] Id est, 
paulo liberius , ut hic accipit Syrus: nam dtrò uégovs et 
ix uéoovg diminuit aliquid de eo quod dicitur, ut infra 24, 
1 Cor. 13: 9, 12, 2 Cors 1: 14, 2: 5. 

Qs ênavaniuvnjoroy Ouds dra spy zag vijv Òodetoar poe 
érò zoj Ocoù, tanguam in memoriam vobis reducens prop- 
ter gratiar quae data est mihi a Deo] Quasi dicat onev- 
Dorza vat adiùr òvouvo [festinantem hortor et ipsum): et 
necessitatem officii excusat: nam per gagey Íntelligit gen 
Tovyvuuxcocç [per transnominationem) ipsum - Apostolatam 4 
ut supra 12: 6. 'Enavanilrijenoy TWD. 

16, Big zò eival pe Aervovoyor 'Insoù XKousod els td &Op7j] 
Eese pro conspicis Ut factis probem me ministrum eése 
Christi ad Gentes missum. Vide supra 11: 13. 

_ STeoovgyoüvra To evayyiluoy roß Otoũ, sacrum Dei Euans 

gelium adrministrans) Dum obeo sacerdotium non Leviti- 

cum, sed Christianum ex vaticinio Esaiae 66: 21. 

fya pEvnrai új mrgoopopd Tv iHvör eörododerros , ub flat 
oblatio Gentium accepta} Non pecudes Deo offerens, sed 
homines multos per ma ad Deum conversos. Persistit 


VI ⸗ R in 


as8 IN EPIST. AD ROM. 


in similitudine victimae, ideo dicit eusrgöodentog , quod 
idem cum evogegos , quod supra habuimus 22: 15 2, obi 
dicta vide. .Vocem eumgoodtuzou habes et infra 31, 2 Gor. 
6: 2, 8: 12, 1 Petr, a: 5) Luc. 4: 19. Aecxroͤe respondet 
Hebraeo je | 

‘Hyuaouiyg êv sivevpat: dyloo, consecrata Spiritu Sancto] 
Non sale, ut Leviticae victimae, sed ipso Spiritu Sancto 
Vide quae dicta Marc. 9: 49e 

17. “Ego ovv naúyne dy Xqued 'Igooö za srqde zor Oer) 
Sensus est: Cum tam multos ad fidem adduxerim , habe 
quod laeter in rebus Dei,-non quasi per me ista eflece- 
rim, sed per Jesum Christum, Kavyäotau modo inniti, 
modo laetari ob rem aliquam. Ym interdum aavyäsdu 
verlitur, alibi dyalduâv (exsultare]. Sic tw per utram- 
gue vertitur, nec minus y et j3\ 

18. Od rag todo Àakeiy] Vis audeam eloqui. kst 
honesta wrgofsgarera srepravrodoytag [praeparatio praedi 
cationis de se ipso}, quales multas adhibet Paulus, ut ? 
Cor. 12: 1 et sequentibus. 

Ti ov oÙ sarergydoaro Xqusòs Bt mou élg drraxorpp iOvûr, 
quid per me non fecerit Christus ad Gentium obedier 
tiam] Quid non fecerit, id est, quam multa et magut 
fecerit, ad Gentium obedientiam, nempe efficiendam. 

Kat hoy zal yep, et verbo et re] Vide Act. 7; 23 
‚ 19. 'Ey Övvdper onpelaov wal Tegarow, signorum et pro 
„digiorum vi} Solent haec saepe coniungi, ut Matth. 24: 4, 
Joh. 4: 4B, Act. 2: 43, 4: 30, 6: 12, 7: 56, 14: 3, 2 Cor. 
12: 12, Talia erant Daemonum eiectio, morborum omni 
generis sanatio ‚ mortuorum resuscitatio. , 

‘Ev Övvauér nwevgparos Ocoö, vi Spiritus Dei] In Marr 
scripto èy Övvager mrvevgarog dylov, quomodo citat Athe 
nasius. Hoc ad illas revelationes , de quibus agitur 3 Cot 
12, et linguaram dona pertinet. Haec erant Paulin 
tegovgytas [ functionis sacrae] signa, multo magnificentiors 
guam cidaris et poderes et tintinnabula. 

“Ve ge dro “Fegovoahiju, ita ut ab Hierosolymis) Tur 
gitur illa historia quae est Act. g: 26. 

Kal wúxÂp] Hoe «úxhp hie adverbialiter ponitur, pr 
circum, ut Tob. 6: 3, Gen. 23: 17, 35: 3, 41: 48, Exod 
7: 24 et alibi saepe, Sic et Matth. 3: 34, 6; 6, 36, Luc 


$ 











| CAPUT XV. 269 


gein Intelligit Phoenicen, Syriae alit, et Arabiam, 
Act. g: 20, 125 25, 13: 1, Gal, 1: 17. ° 

Méyge zoö "IAdwgsnoö, ueque ad lllyrieum] Recte; nam 
Macedonia quam peragravit Paulus, Dalmatiam attingit, 
quae pars Illyrici, et ipsum mare Illyricum. In eo tractu 
est Apollonia nominata Act, 17: 2. Vide Ptolemaeum. 

Uenhagostras zo evayyéduor zo Xqusoù] Id est, implesso 
munus praedicandi Euangeli. Est pescorvuia [transno- 
minatio]. Sic. nAsggwoarres zijv Oeaxortar [impleto minis- 
terio] dicitur Act. 12: 25, eis zo ègyov ò dnhsigwoar [in 
opus quod compleverant] Act. 14: 26, et nÂgpdaac zòr Àd- 
yov roũ Ocoù (ut impleam verbum Dei] Col, 1: 25, 

30. Oso: dd prdorimovgeron edayycMleada, sic autem 
annunciâre Euangelium studui} Deloriueistae quanquam 
ab honoris appetitu originem trahit, usa tamen traduc- 
tam est ad id omne quod studio’ magno ac contentione 
&gimus. Ita enim usurpat Plato, Xenophon, Plutarchus, 
alii, et noster Apostolús a Cor. 5: g, 1 Thess. 4: 11e 

Oöy Öömrov odrouacty Xorzos, iva usj èn dÀÀotgsor Hepbluop 
oikodoud, non ubi nominatus est Christus, ne super alie- 
num fundamentum aedificarem}) Vere de se hoc praedi= 
cat Paulus , plerisque in locis se iecisse Euangelii semina, 
Similitudine autem fundamenti et alibi hac in re utitur, 
a Cor. 3: 10, Eph. 2: 20. 

21e "AANG nados réyoanrar, sed sicut ecriptum est] 
Feci scilicet. Ellipsis qualis supra 5. 

Oils woj oevnyyélag megl aùzoö, Öworzar* nat of ovn dunpeón 
aoe, ovvsjgovde, quibus non est annuntiatum de eo, ùide- 
bunt; et qui non audierunt, intelligent) Verba ipsa LXX 
apud Esaiam 52 in fine. Videbunt res non ante nuntia- 
tas, et intelligent non ante audita, quod, primo sensu 
dictum de iis qui videre eventum vaticiniorum leremiae s. 
mystico sensu optime ad Euangelium refertur. 

22 Aid zal dvenorróuyv zà rrodda zoö AG ngòs due} 
Saepe , cum scilicet vellem ad vos wenire , ênhibitus fui, 
nempe quia alio trahebat me cura populorum, ad quos 
nondum Ì ut iam ad Romanos, Euangelii notitia perve- 
nerat. ’Eyuónteiy sensu inkibendi -habemus et Gal. 5: 7 et 
2 Thess. 2: 18, In Glossario, dyxóntw, incido, impedio. Si- 
militudo ducta a carribus aut navibus quibus palus infigitur. 

Ra 23. 


nd IN EPIST. AD ROM. 


‚45. Nuyl 8d pyxér Tonop Èyor èv vo uÂlman vovtou} 
Non inveniene locum ubi nunc fundamenta bacienda sint, 
ip so «higadt xoutout , in his regionibus ; Graeciae sci 
licet. In Glossatio, sxÂima, regio, tractus Sic «hars 
tAchaiae, Syriae, Ciliciae, habemus 2 Cor. 11: 10, Gal, 
1: 21. Proprde xhiga vocant Geographi spatium quod a 
duobus parallelis intercipikur, Sed Historici modo arc- 
tius , modo latus sumunt. 

‘Enurodiar Òë yv voù MOEy moos Ouâs dro nolhör ber, 
cupiditate autem ad vos veniendi ex multie iam anni 
ductus) Vide supra 1: 11, Act. 19: 21. Bminobia hie 
quod drero@goig 2 Cor. 7: TJ; 1 

24. % dr mogevwuart eig Tjv ‘Tonarlay, devoonas 10% 
vuãg, ↄi quando in Hispaniam proficiscar , veniam ad 
vos) In Manascripto os dy, et sic legere Graeci Patres. 
Sic cs är, 1 Cor. 11: 34» In Manuscripto etiam est, es 
Sravlay, Alii codices, els sny Sraplag. Scribit sic 
Strabo et Glossarium * vetus: et ‘Scholiastes Iuvenalis ſad 
Satyram XIV et Martianus Capella, ut ad eum annctt- 
vimus. Sic habent et codices Iustini et Cartii Mam- 
scripti, et Iudaei scribunt ab, ut Kimchi ad Obadiam: 
interdum et corrupte mop, ut ab aliis notatum. Malte 
itinera in animo habuit Paalus quae exsequi situs nou est, 
sive per dictatum Spiritus, sive per occasiones enasceutes 
quae praevertendae videbantar. Sunt qui in Hispania 
ivisse Paulum putant post primam causae dictionem apud 
Neronem: certe Clemens in Epistola ad Corinthios ait 
eum fuisse Praeconem et in Oriente et in Occidente. 
Paribo yag dranopevdperos HedoaoBer óuäs, espero enim 
fore ut in itiners videam vos] Quia ex Graecia per lr 
liam iter in Hispaniam capere volebat, obiter vero Ro- 
mam invisere.- 

Kal Öp' duöv srooneupdijvas dnet, et a vobis illue ded 
car] Per Galliamr scilicet, Italis optime cognitam. Simi 
lem rem vide Act. 1: 16e 


Ear vudy n0ÜTOy dro géoovs durnhyo0ë — et vobi⸗ pri 








“mum ek parte fruitus fuero] ’Anò uépovs non quantus 


vellem, sed quantum licebit. Vide quae diximus supra 15. 


'Eunhnoôö, tale illud, Amplexu extremo satiare tuorum 
Syrus ab odoribus sumptam translationem putayit. 
, so. a) 





CAPUT XV: 964 
25. Nord nogevoucu elo Zegovaadijn Òtarorss toìs dn 


lou, nuno autem Hierosolyma proficiscor sanctis minie= 
traturus) Ferens illis quae endique in eorum usum col- 
legi. Vide quae diximus in, Prolegomeuis ad hanc Epis- 
tolam. Zlogetapar, id est, ad iter accinctus sum, Vida 
quae dicta ad Matth. 26: 28. ” 

26, Eedougoar vaq Maxedonla wal Ayate) Placuêt. enim 
Macedoniaa et Achaiae, id est, Ecclesiis quae sunt in 
Macedonia, et Achaia, Tacite Romanos ad pares. libera- 
litates invitat. 

-„Koworlay swa srocjoeodas es vous serwis ro⸗ &yloon 
zör êp “Tegovoadsju) Id est, facere pauperibus illis parten 
de suis opibus. In Glossario, woevoorta , communicatio, 
De nomine srxtoyaï. diximus. ad: Matth, 26: 11; srrwyovs 
zò ayla, id est, pauperes qui sunt inter aanctos. Talia 
sunt’, nigrae lanarum, ovorum oblonga. 

5. Edenaar yap, placuit enim ais] Est egregia Aran 
gopa [repetitio] simul cum drarogtwast [correctione]. 

Kal dperdlran würiw eiol, et debitares sunt eorum] Pro- 
prie debet & quo in iure exigì quid potest, improprie 
quem honesta aliqua ratio ad agendum impellit. De utro- 
que hoc debendi significatu diximus lib. II de Iure Belli 
ec Pacis 7. 4, 14: 6, 22. 16, Sic gratiam debere ali- 
quis dicitur, Vide Gellium I. 5, Sio vocem opesÂéras 
habuimus supra 1: 14, 8: 12, PN. 

Ei yopo voïg nrvevparsaoïg aùvòn êxosveornoar za E9vy, nam 
ei epiritualium eorum participes facti sunt Gentiles]) Cum. 
prophetias de Christo ab. illis acceperint et eorum exem- 
plo in Christum crediderinte, Neta xouwoweip sicut Lati- 
num Participarę ‚ et agendi et patiendi sensu dici. 

'Opzilovoe wal èy voïg aagxexois Aesrovgrijoar avToig, den. 
bent et in carnalibus ministrare illie] Par argumentam 
habes 2 Cor, g: 21. Saqxxa vocat quae ad hanc vitam 
eustentandam pertinent. „deszovoyijea: hic est “AV inservi- 
7e, nempe alicnius necessitatibus, -Sic Aesrougyòr yoelag 
Iministrum necessitatis] dixit Apostolus Phil. 2: 25, et 
ípsam hanc lergitionem dsaxortar zis Aeezavgylas Imuneris 
officium) 2 Cor. 9: 12% 

28, Toüze ouw drmvellaag wal opgeyredpevos avroïs zor 
xagnòy vouvor, hoe igitur eum consummaverd et assigna- 

R 3 vee 


262 IN EPIST. AD ROM. 


vero eis fructum huno] Est ‘pereovvjlee [éransnominato): 
nam consignari solent quae deponuntur. Ita consignatam 
dotem dixit Suetonius in Claudio. Et fructum vocat id 
quod ex beneficentia nascitur. Sio zagrol geravolas [fru 
tus poenitentiae) Matth. 3: 8, meer) ëdéovs wal agnör aju 
8ûv [plena misericordia et fructibus bonis) lac. 5: 19° 

‚ *Anehedoouai dt Opdr eis vijv “Tonapiar, per vos profs 
eiscar in Hispaniam) Etiam hie libri meliores es sp 
Enravlay. Dictum autem est ds’ vucv, id est, per veotra 
terras , sicnt eamuê ad me, id est, domum mein. Talo 
illud .: a 0. 

— Prosimus ardet 0 
Vealegon. 

ag. 'Ey sAyewuare edhoyiag Tod eday yow woö Xanti 
Èhevoopat , cum abundantia benedictionis Buangelii Christ 
veniam) In Manuscripto illo, ut et im aliis, êr srhyougar 
eöhoylas Xpuod, quomodo legit et Origenes et Ambrosi- 
us et Latinus interpres ‚ id est, venlam cum uberrimis 
Christi donis, ad vos confirmandos scilicet. Vide supr? 
1: 12e TÀjoopa, abundantiëm significat,' ut. Foh. 1: ib⸗ 
Sic et Cant. 5: 12. Eùdoyia omne id quod in nos libero 
liter confertur, ro3 Eph, 1: 5, Gal, 3: 14. Est enim 
translatio a voce ad res. —E— — êp Angers (be 
nedicta per abundantiam) , est in inscriptione Ignatians® 
Epistolae ad Ephesios, 

3o. Kal did vijg dyenis zoë stweluaro;) Per illam di 
dectionem quam in nobis effecit Spiritus Sanctus. 

Svrayowlaaadat pot èy tats srgooevyaig Örnig dpod me 
zòy Otovr, ut mecum certetis in precibus pro me funde 
ad Deum] 'Ey vat ngooevyats, per preces; Dixit auten 
non fondelp [iuvare], sed ovvayorlaactdar , quia preces 
cortamen quoddam sunt, ut apparet Col. 4: 12, Eius ver- 
taminis iguram gessit cértamien lacobi cum Angelo. 

31, “Iva ÖvadS dnò zöp drsdousror èv zij ‘Tovdalg, # 
liberer ab infidelibus qui sunt in Tudaea) Ut eorum mä 
nus evadam. Prospiciebat enim periculum ex eorum sâé” 
vitia. Vide Act, a1; 11 et gequéntibus, Par loquendi 
genus 2 Thess. 3; 2, 2 Cor, 1: 10, 

Kai iva íj dvanoyla mov, et wb ministerium meum) Oper? 


haec nam sumpsi 1u colligendia perſerendisque pecuniis 
Tar 





CAPUT XV. 265 


Talia enim deanonlag nomine vocantur, ut Act, 6: 1, tu- 
pra 12: 7, 1 Cor. 16: 16, 2 Cor. 8: 4, g: 1, 12. 

H els ‘Tegovaadyju)} Erga Christtanos qui sunt Hieroeo- 
Iymis. Loeutio similis ei quae supra 26, 

Eöngoodenros yévnrai voïs dylorg , acceptum fiat sanctis] 
Ut nempe ludaei' qui in Christum crediderant vocatos ex 
Géntibus sincere ament, conspecta hac ipsorum in se be- 
neficentia. 

Sa: “Joa ds: fl Ado 7000 Ónäe, u} cuùm gämdie ad 
vòb voniam] Taetus' tam bono operis suceessu, 

Ait Belduatos Oeot, per Dei favorem] Id est, Deo iter 
meum ad vos prosperante, Sic éy DeMjuat: voö Oeoö ha= 
buimus supra in re eadem 1: 20. 

Kab ovvagenavoouas pir, et solatio fruar vobiscum} 
'Avonaverdart MI est solatium accipere , ut videre est 1 
Oor. 16: 18, 2 Cor. 7: 13, Phil, 2: 7, 20. Evvavanavertas 
est solatium dare et accipere. Sensus plane idem, qui 
súpra in verbo Ovurragexhndijver ‚ t: 12, Gen. 5: 29 ‚ ubi 
explicatur significatio vocis Noe, in Graeco est, Otzeg 
draparrtavoer sug dro zr èoyov uy wal dro zr Avrdy 
rõy yergör sjudr, In Latino, Zoete consolabitur nos ab 
operibus et daboribus manuum nostrarum. 

33. 0O B Ozòe zie elorjvjs, Deus autem pacis] Deus 
pacis auctor, Loquefdi genus, quale supra 6, Osòs vijg 
wagexhijascog [Deus consolationis). Hoo dicit, ut hoo ma- 
gis Romanos a rixis avertat, 

Mera rravtov Úudy) Vobis adsit, faveat , opituletur. 
Vide quae ad Matth, 28: 20 et ad Lue. 1: 28, 


CAPUT XVI 


1. Surlenuu Öl Ópip;, commendo autem wobis} Sicut 
epistolae quaedam sunt tere ovgarsxal quarum et Paulus 
meminit 2 Cor. 3, et exempla exstant apud Ciceronem , 
ita et epistolarum quarundam partes sive adiectiones,. 
Commendat Phoeben, tum ut adiuvetur in negotiis, tum 
ut locum suum ibi teneat, sicut in Synagogis moris erat. 
De epistolis commendatitiis est Canon VI Antiochenns et. « 
XI Constantinopolitanus. 


— 


R 4 ' Doi 





__D64 IN EPIST. AD ROM. 


Dols} Sient Phoebus nomen viri opd Martialen ; 
sic Phoebe mulieris, 

_ Oboar dudxoror ‚ quae est Diaconissa) In Tadaer Dis 
coni viri etiam mulieribus ministrare poterant: erat enim. 
ibi liherior ad feminas aditus, quam in Graecia, ubi vi- 
ris clansa yvyasorisiug (mulierums conclave]: ideo daplici 
in, Graecia foeminaram auxilio Ecclesiae opus habnere, 
Alterae erant argeopúrideg (Presbyterae] sive ngaxzôngern 
‚Epriors loco sedentes], quae feminarum mores formahant, 
et ante Laopdicenam Synodum manihus impositis ordina 
hantar, ut videre est Canone eius Synodi XI, Aliae erat 
Öraxovor’, Latine etiam Diaconissae, quod Plinius in Ppi- 
tola ad Traianum vertit ministras, quae, feminas paapes 
Tes aut aegrotas pecunia atque opera sublevabant, 

‚ Tije èxxÂnolag zis êp Keyyoeats, Ecclesiae quae est Cow 
chreis] Cenchreae portus Corinthi ad Saronieum sinum, 
Vide Act, 18: 11, 

ia Ia ads rrgoodtknode ër Kaolan, ut eam euscipiatit 
in, Domina] Id est, ob Christum cui fideliter inserxijt, 

‚ ’Ablag rõr dyloor] Id est, eicut sanctos excipi oportet. 
Sic saepe adverbium délws regit genitivum quem regertt 
adiectivum. 

« Kel zragasijrts avsij éy à ày óuöv vork modypart et opis 
gulemini ei in quocunque negotio v&tri indiguerit) Inlie 
nus. in Epistola multum crevisse ait Galilaeorum (sie ille 
Christianos appellat) religionem per riſv zrgog vous, Eévous 


\__pedardgorter [humanitatem erga haspites] Est autem. hie 


mragtsûvar, ut ef Latinis adesse, opitulari, 

Kal yag aöen rgogaris —* ëyenij0n wal adroö èuod, 
etenim ipsa guogus patrona fuit multis et mihi ipsi] 
Non dixit sragagarig; adiutrix, sed magnifica plane titalo 
eam exornans dixit mgosdrp , id est, patronam. Sic Á 
thouts dicebantur peregrinorum defensorea. Et Plutarchus 
Latinam veeem patroni ngogdsyy solet reddere. 

‚3. Aondocobs IIgiosiddar wal "Anúhay, salutate Pri 
cillam et Aquilam] Origenes docet TIgloxav ecriptum fuise 
se hoe loco, quomodo et habent quidam Manuscripti € 
Jegit Latinus; et coniicit eandem esse quse in Actis Prise 
cilla dicitur, reate: nam feminaraum nomina moda aim- 


plicitor enancisbantur , 1 ‚ modo dronogiges@g (Jiminutise) 
— bio 





CAPUT XVI “65 


Sic Livia Drusi uxor Tacito, quae semper Suetonio Li- 
villa. Sic quae Claudia Tacito, Suetonio Claudilla, 
Tales sunt Secundilla, Tertulla, Quartilla, pro: Secun- 
da, Tertia, Quarta. Discas hine edictum Clandii con- 
tra Iudasos non, diu viguisse, acribus, ut ferme talia , 
initiis, incurioso fine, ut loquitur Tacitus, 

Tos avvegyous wov dy Xqtsd Tpood, adiutores meos in 
Christo Iesu) Merito hoc nomine eos ornat Paulus, cum 
zon vir tantam, sed et mulier. aliis ad Christiendermam 
perdacendis operam dederint,' Act. 18: 26. . 
he Ofrives omio Tije Wvyijs nον zr dover —** ont 
Oyxav , qui pro anima mea suas ceruices ppraebuerunt] 
In ista seditioge: cuins mentio Act. 18: 17. Kat autem pro- 
verbialis locutio rpaysjÂop ùrozsêégar quomodo dare cergi= 
ces et praebere cervices est apud: Ciceronem et Juwenalem, 
Sic et caput. obiicere pericadâs, frequens locutio.. 

„Oig evn êyo góvos evyagrs, adle sal zäcar al Zenkaolaa 
zöy êbyöry, quibus non solus ego gratias-ago, sed et 
cunctae Foelecia⸗ Gentium) Nempe quae circa Corinthüm, 

Kal vijv «at oisop adtöv ènxdnalav, et quae edt ipsie 
domi Eeelesia] Eodem modo de'illorum domo loquitur 
Paulus 12 Cor. 16; 19. Quid: redens ab exsilia redibant 
Christiani, credibile est, cuin haec Paulus scriberet, nul- 
las Romae fuisse communes Christignorum ‘conventus , 
neque Preabyteros, quos alioqui salutaret Paulus, : Teli 
antem tempore quaeque domus Ecclesia est, sicut Tertul- 
lianus ait, Ubi tres, Boclesia esé,‚ licet Bleh ‚ Vide 
Bezam ad ‘Act. 21: 4. 

5. ’Aondoasde 'Enralverop vor drager pou, ‘salutate 
Epaenetum dilectum. mihi}. Magma. laus eximie digi ah 
£o quì omnes diligebat. ae 

Os ieuw draayn tijs "Ayatar eis Xser, qui est primiua- 
Achaiae in Christo] "Aolas legit Origenes et Latinns ins 
terpres. Et nunc quogue nonnulli Codices sto habent: et 
sic aliguoties citat Hieronymus, et id rectam. arbitror, 
Nam drragyij Achaiae, nan. Bpaeretus , sed, Stephanas 
2 Cor. 16; 15, Sic vocantur qui-im quaque gente: prijni 
crediderant, similitudine ducta ab illis oblationibus quae 
Mor [oblationes , quae dabantur ante deoimam] Hebraeis;, 
drapyas Hellenistis, Vide. supra 8:-235, 11: 16, Usurpat 

R5 | —R 


65: IN EPIST. AD ROM. 


drage todem sensu de his qui primi erediderant etiam ° 
Clemens in Epistola ad Corinthios, 

- 6. “Aor«oacte Magie , salutate Mâriam] Nomen ex- 
primit Syriacum dxÂiroog [indeclinabiliter). Vide ad Matth, 
a: 16. Nomen erat valde frequens, ob sororem Mosis 
ita dictam. 

.°Hees nolha dxontaoer els 1jpâs, quae: — * laboravit 
in rd Id est, pra.noabis. : ee 

—— 'Asdpovezor ; valsstate-Andröniëumi) Cees. 
ie ‘faerit Judaeus, quippe Pauli coghatus, est hoc nomex 
Graecunî expressum de ludaico : quod puto fuisse MIJ KD, 
Masinissa Poenis. 

Kal. Towvlas ‚]- Videtar faisso uxor Andronici cui no- 
men TW3, - 

. Toùs ovyyertis mov, cognatos meos] Qnia forte èrrixhngr 
[ fliam hertdem ex asse] propinquam duxerat Andronicus 
. Ked avvaiypaherovg poù, et captivos meoum} Crescit 
oratio: maior enim honos est passionum ob Christum es 
participeni, quam sanguinis. Pari honore Aristarchum 
afficit Col. 4: 10, et Epaphram Philem. 23. Saepe autem in 
vinculis fuit Paulus, ut videre est 2 Cor. 6: 5, Clemens | 
in Epistola ad Corintkios de Paulo, érezansg deoud 9 
efaag [in.vincula septies condectus |]. 

‚ Ofrevie cioiv drioypoe dr Toi drogdhous) Id est, gui etian 
eaeteris: AMpostolis bene sunt cogniti; quomodo et Syrus 
videtat accepisse: nec id mirum, cum sequatur , 

Ol zal 10 èuoùü peyovaaw èv Kous, qui et ante me fu- 

runt in Christo] Id est, in Eoelesia Christi, Fuere bi 
aut'sen- LXX illis qui in Pentecoste Apostelis adfucre, 
aut tec:primmie per Petrum conversis. 

8. Aonciocoſſt “Apndiar zòr aparydy pov èn Koole: 
salûtute. Ampliam dêlectissimum mihi in Domino) Manr- 
scriptus’ habet "Apmrhuartor , quomodo et Origenes legit et 
Latinus, Est id nomen Romanoram ex párticipio past 
vo, qualia Donatus, „Amatus, Praestolatus , Benedictus, 
Graecum Zwlögeyog, Hebraeum Baruch, et alia. 

9. Aondocobe OdoBavòy) Et hoc nomen Romanum, 
quo appellati sunt Episcopi complures. 

Kal Zrayvy] Nomen est Graecum. 

‚ “Aordouode Andam] E Est nomen Laconicum, quod 

fuik 








CAPUT XVL 26 


faît' et Philosopho apud Plutarchum et nobilissimo pictori. 
Anth, concio, drreddalberr , concionari. Merito dubitat 
Origenes, an non hic sit Apollos in Actis nominatus; 
nam et alius qui ’Aroddâg Athenaeo (quod contractum ex 
’Arnoddddoogos) est Apelles in epitome Artemidori Ephes 
et apud Clementem Alexandrinum. 

Tòy-Öonepor dy Mew], probatum in Christo) Id-est, 
qui magnie experimentis apparuis êseo bena fsde Ohrisì 
tianus. Vide supra 14: 18. De 3 

. “Aordsacde vous dx rör —e — aulutate que es 
Aristobuli. sunt fämilia]: Mortui, ut arbitror :"nam sic et 
8e Onesiphori familia loquitur 2 Tim. 1: 16. 

11e “Aornacacde “Hoodlova zr avyyerij gov, salutatò 
Herodionem cognatum meum] Herddes nomen est Átti- 
cum: Tochßyg Parthicum. Pato autem Idumaeos illos no» 
men , quod a Parthis tunc potentibus acceperant, in Grae- 
cam emoliisse; ex quo ad Romanos se transtalere. Ab 
hoc nomine ‘“Hoeodicor , ut Katoagicor et similia, 2 

’Aonuoaote toug èx rör Naoxiadov, zous òrras dy Kvglop, 

salutate ede qui sunt ex. ‚ Narcissi domo, qui sunt èn 
Domino)’ Puto intelligi Narcissum Claudii libertum, EE 
cuius domo aliqui faerint Christiani, 

12. tAenddaode Toupasvar val Tqvpösar) Nomina haee 
an sint traducta ex Hebraeis mn et Mou, an vero Roma- 
nae mulieres faerimnt, vitae antequam Christo erediderant 
impudicae, qualis Tryphaena apud Petronium ‚ daubitari 
potest. 

“Aondoacde Hegotda) Fuerit ancilla aut libertina alierte 
orta a Perside et nomen a patria habens ‚ ut Mysa, Sy- 
rus, Davus. 

„15, Povuvor zop dndenzòr èy Kool) Eximium inter Chris 
tianos, filium Simonis Cyrenaeis' Vide Marc, 15:' af; : 

Kad zijv uystga adroö wal èpoò} Huft matrem nature , 
Pauli affecta: quomodo Maria Virgo: mater Tohannis As 
postoli, 

"‘Ehe "Aoyugiroy) Nomen Graecum bont ominis, ut multa, 
dDhéyovra] Et hoc nomen apud Graecos frequens, qúod 
habuit et Adriani Imperatoris libertus, ortu Trallianas. 

Eoucu] Est nomen liberfini hominis , cotitractum ex 
“Eopóöwgvs. Vide quae in Prolegomenis ad Lucam. Putant 

Ori- 


\ 


„68 IN EPIST. AD ROM. 


Origenes ct eum secuti Veteres huno esse. qui Oraect 
scripsit librum Pastoris quem habemus Latine „ et frag- 
menta quaedam apud Irenaeum et Clementem. Miram est 
sum librum quondam cum Epistola ad Hebraeos certasse 
de auctoritate. Epistola ad Hebraeos -utebantur rigidi 
disciplinae defensores, qui post. Baptiamum lapsis in gra 
viora erimina , id est, idololatriam „ homicidium, adul- 
terium , miserieordiae quidem Divinae spem omnem nan 
adimebant, mon tamen eis reddebant commuaunionem Éc- 
elesiae.. Hermas, qui ipse post. Baptismum lapsus ese 
gicitur., uni crimini ppenitentiam, volehat dari, Angeli, 
ut ipse dicebat, auctoritate. In Oriente videtur Herma 
kaùbuisse lanitatis suae approbatores : sat in Occidente et 
Africa praevaluit. geveritas » primusque Zephyrinus Epie- 
copus Romanus ‚ non idololatras, neo homicidas, sed 
semel ‚adalterij, convictos aut confeasos,gd „paemitentiam 
&% past eius, exactae. tempus ad communiogem admit; 
contradicente Tertalliano: quae disputatio postea Novato 
_ geïndendi Ecclesiam praetextum. dedit. Non malgm fie 
zat, si, retineri potuissat primus ille rigor; sed rectóri 
bus, Eoclesiae ‘prima esse debet unitatis cura; et vider 
‘dam non modo quid. ait optimum. ged et quid. optineri 
possit. Nocuit antiguus rigor at, nimia sovaritas tui dam 
pares nan sumus ,-ait Tacitas. 

: Zlergogas ]. Martialis. hoc nomine, ligt guendan De 
mitiani. appellat. te, 

‘Eopijy) Hermes nomen est t apud Martialem. Talia ao· 
ers Phoebus , Phoebe, et similia, 

„ Deldlegor) Et hoc nomen libertini alicuius ilk 
baas instituti, atque in eam spem sic a domino: nunc 
puti. vSie Atteius Hibertus Atteii Capitonis dictus Philo 
_dogua-teste Suetonio qui causam explicat; Philologs ap 

petlatianem assumpaiese widetur, quia sicut Aristopha- 
nes „qui primus.hoo cognomen sihi vindicavit, multiplië 
variaque doctrina censebatur, 

…Kal 'Tovktay] Et haec libertina fit mananiissa ab ie 
aus de Caesarum domo. 

Notar] Est nomen Sabinum Neria, Vide Gellinm XIII. ai- 

Kel ‘Olwurnêv) Et hoe contractum pro ’Ohvyrevodeeor- 
Vide dicta Prolegomenis ad Lucam, 


; “ 


16. 








CAPUT XVL' Bg 


16. ’derasaode dÀMrjhoue & pehsuars dylepy: saluntute. 
vos invicem osculo sancto} Qui mos Christianis post ora- 
tiones, in signum sanctae dilectionis. Vide 1 Cor. 16: 20 ; 
a Cor. 13: 12, 1 Thess. 5: 26, 1 Petr. 5: 14, Iustinus 
Apologetico II: “AâÀsovs peÂsuar: doratouedae zravooreros 
rõy evyöy (Finitie precibus nos invicem osculo saluta- 
mus]. Tertullianus de Oratione: Quae oratio cum di- 
vortio sancti osculi integra? Quem omnino officium fa- 
cientem impedit pas? Quate sacrificium ést a quo sine 
pace receditur ? Nam osculum illad pacis nomine appel- 
labant. Praecesserat enim: Cum fratribus eubtrahant 
osculum pacis, quod est signaculum orationis. Hinc ad 
Uxorem II: Alicui fratrum ad osculum convenire. De 
hoc oscnlo Clemens Paedag. III: Apiov ausò nixdaner ó°A- 
nosoÂos. "Aroyevopérns afloos zij PBaardelas noksreveoueda rjg 
worijs Tijn eövorar du gopazos ooopgovos zal pegexóros, dr’ ov 
pahuca Ösanoverrars vqoros Íjueoos (Sanctum illud vocavit 
Apostolus, Noe ergo, ut degustato Regno dignum est, 
clauso ore et modesto curemus, at animo invicem benevo- 
li simus., Hac ènim maxime ratione vitu ipsa benignior 
et quasi mansuetior efficitur]. Meminit eius moris et O- 
rigenes hoc loco, et Martyrologium ad II Idas Septem- 
bris de Sosthene et Victore. Ostendebant eo modo Chris- 
tiani se omnes inter se pares esse. Nam apud Persas et 
alios Orientis populos pares os inter se iungebant, supe- 
riorés dabant manum osculandam inferioribus. 

Aondborzar uês at dunhogoles zoö Xouzod, salutant vos 
Bcelesiae Christi) Quae sunt in Graecia. 

17. Hapaxalö Òë dus, ddehpoi, ononeiy zovs zag Biyo- 
gaolag wal sé oncydada srapd vijv Oidayijr ijp Ojueis èudOere, 
mouoörTag , rogo 'autem von, fratres, ut consideretis eos 
qui dissensiones et schismata doctrinae quam wos didi- 
eistie contraria, faciunt] Sxoreïy, considerare. Idem 
verbum im eadem re habes Phil. 3: 17, Miyosastas prae- 
cedunt, sequuntur ordydadw, id est, schismata. Vide 
dicta ad Matth. 13: 41. Notat autem hic eos qui, cum 
ipsi Iudaei mon essent, vocatis Gentibus imponere vole 
bant Legis Mosaicae iugum, contra et praecepta Chrísti 
pacem commendantis, et praeceptum Apostolicum , quod 
nbique Paulus gervandum docuit, Act. 16: 4 Confer E- 


Pistolam ad Galatas. 
Koi 





470 IN EPIST. AD ROM. 


Kat dexdivare dn’ adrûv, ab his declinate} Et hoc ar- 
gamentum facit ut credam non faisse tunc conventus 
communes aut Presbyterium Romae, Alioqui voluisset 
tales excommunicari. Ubi autem sine tali regimine est 
Ecclesia, nihil aliud possunt singuli quam declinare fa- 
miliarem convictum cum iis qui non ex regula Christi 
vivant, ut diximus in Commentario ad secundam ad 
Thessalonicenses, ubi géddeofas dro nartòs adelpoö drd- 
«voos smequrazoûrros (vitare omnem fratrem ambulantem 
inordinate] idem est quod hic ëuudbyeotas. Vide et quae 
diximus ad Matth. 18: 17. 

18. Of rag zosoözor zij Kopie sur 'Inaoö Xquis oe dov- 
Aedovorr , diÂa zij Eavrör waeddg , neque enim tales Christo 
Domino nostro serviunt , sed suo wentrij Eadem nota 
eosdem, homines describit Apostolus dicto loco Phil. 3 
18, 19. Nimirum isti homines duo spectabant, primum 
ut semet et alios Christianos libergrent a cruce: nam [u- 
‚ daeis ab antiquo permissa erat per Imperium. Romanum 
suae religionis libertas, non item Christianis. Deinde, 
ea ratione Tudaeorum sibi amicitiam et inde utilitates 
parabant. Hoc autem noverat Apostolus non ex coniec= 
taris solis, ged, dictante etiam Spiritu Sancto. Non dis- 
simile est quod de Demade dictum narrat Plutarchus li- 
bro de Divitiarum studio: „AMùros pag eis. rijp yasioa dp 
maywye: [Js enim ad rempublicam accesserat , ut easet , 
quod ventri largiretur). 

Kal dit zij yorsohorlas, et per Alando⸗ aermones] Ken- 
gódoyot sunt homines blandi magie quam benigni, ut in- 
terpretantur eam vocem ii qui Pertinacis vitam scripsere. 
Est hoc pars ageoxelag [comitatis assentatricis}] cuius de- 
scriptionem habes apud Theophrastum. Mulieri extra- 
neae tribuit Salomo pe pam blanditias linguae. 

Kal evhoylas, et laudes] Kuühoyeie Isocrati et Aristo- 
phani est laudare. Solent autem qui aliis placere volant 
eos in os laudare , et culpas etiam eorum extenuare, De 
‘talibus agitur 2 Tim. 3: 4—) , quales utinam non tam 
multi sint nostro etiam saeculo. 

'EEanaröo tas waodlag zr deaxor , fraudem faciunt in- 
nocentium animis] U$ illi qui dicebant, Pax, ubi non erat 
paz, ler. 8: 10,” Asnunos hie per gapsevziogor (molliorem doeu- 


tao 








CAPUT XVL 01 


tionam] dicuntar Aomines faciles decipi. Plutarchus: Of 
&xaxos ónò zör Aeyoysor gâddoy Blanvorras [Hominibus 
minime malis plus etiam nocet mala aliorum oratio). 

19. “H yap Öpòy Önaxornj eis navtrag dpinero, vestra 
enim obedientia in omnem locum divulgata eet] Quia 
ubique celebratur vestra in Christum fides, ideo multi ad 
vos undique concurrunt, nimirum sperantes in opulenta 
urbe optimum sibi fore aacupium. ‘Ysraxosj hic ut supra 
1: 5, 15: 18. Idem plane sensus qui supra 1: 8. 

Kaigo ours Tò dg Óuir, gaudeo igitur ob vos] Maiori 
parti Christianorum gratulatur quae se non siverat ab 
illis lucripetis eeduci; attamen quia 

Cuivis potest accidere quod cuiquam potest, 
addit monitam : 

Oéloo Bë Úpâs aopovs udy eivar eis TO dyadòy, dxeonious 
Òë eis zo zaxòr, sed volo vos sapientes esse in bono, sim- 
plices in malo] Ita prudentes ut non fallamini, ita bonos 
ut non fallatis, Idem sensus qui Matth. 10: 26 et 1 Cor. 
14: 20. Big vo ayadòr, id est, ut in bono perseveretis. 

20. O dé Oeds zij eigijvns ovvroiwes vor Zaravär dad 
tous nódas Opdr dy vayer, Deus autem pacis brevi Sata- 
nam sub pedibus vestris conteret] Explicatur sensus, vo 
sola [abditus] loci Gen. 3: 15. Nam ibi per serpentem 
iutelligi Satanam consentiunt omnes Hebraei. Ideo Satan 
dicitur Hebraeis ‘sop wr, òpss deyatoe (serpens anti- 
quus] Apoc. 2: 9, gaxor [draco] saepe in eadem Apo- 
calypsì. Habet Satanas calliditatem et studet nocere, 
ut serpens aut draco. Hoc autem vult dicere Apostolus : 
Satanas est qui per novos illos doctores eam, quae inter 
vos Christianos ex ludaeis et ex Gentibus vocatos erat, 
concordiam coepit rumpere, Sed non diu darabunt eius 
astus : facile pars maior et sanior cacteras ad sanitatem 
redacet. In Genesi dicitur mulieri et posteritati eius 
DUN, evyzqies, sensu non malo. Sed Christianorum est 
quam apertissime omnia ad Dei gratiam referre, ut hic 
et alibi facit Paulus. In Manuscripto est ovvsplipas , ut 
sit votum, non praedictio, Nec aliter legere Syrus, 
Latinus et Origenes. 

H yäges roũ Kugiov sjuör Inooõ Xousoö ue’ vur, gra- 

tia Domini nostri Jesu Christi vobiseum] In hoc quod 
’ di- 


ad 


zn IN EPÍST. AD ROW. 


dixi Christus vobis faveat ef opitaletur. Hic iterum f- 
nire proposuefat Paulus, sed tempore dato pauca adietit 
et ipse ‚ et scriba eius, ut solet subter epistolas fieri. 
ai. “dHondlovtart òuäs TepdOeoo ó vvveoyde mov, salutal 
#os Timotheus adiutof meus] Vide Act. 16: 1 et seqg. 

Kal Aotus} Car non esse hunc Euangelistam Lucam puté- 
mus, diximus in nostris ad Lucam Prolegomenis. Sed est hie 
Lucius Cyrenaeus Act. 13: 1, frater Rufi, ut quidam putant. 

Kal °Iacer) Hospes Paali Thessalonicae Act. 17: à 
Unus Iudaeorum in Christum eredentinm , ad quos script 
est Epistola ad Thessalonicenses quae secunda dicitur, 
ideo quod serius Ecclesiis innotuit, ut diximus in nosto 
ad secundum caput eius Epistolae Commentario. ' 

Kaì Zooinaroos] Beroeaeus Act. 20: 4. Idem enim no- 
men est variis dialectis Zertargos et Zwolbsrargos.: Et Grac- 
ci eidem scriptori alii hoc, alii illad dant nomen. 

Oi ovyyeveds pov, cognati mei] ludaei ergo fuere, L- 
Goy Hebraice vocatur Vw”, Sosipater vero VEN. 

aa. “Aondbopat Ópäs èyoò Téorios ó yocpas ejv Emco 
de Kool, saluto vos ego Tertius qui scripsi epistolan 
in Domino] Téoriuos legerunt Syrus, Arabs, Origenes, 
Ambrosius et Graeci. Qaare in Latinis quae aliter he- 
bent error est exscriptoris. Primus, Secundus, Tertiut, 
Quartus, Quintus, Sextus, nomina frequentia apad he 
manos. °Er Kvoíp construendum cum donelouor ut 1 Cor. 
16: 19. Hoe ad marginem adscripserat Tertias, dan 





hanc epistolam ex Pauli archetypo describit. Tales Graë , 


ci drtoygaptas vocant. 

23. "Aoralerart vuês T'is o Elwos mov; salutat vo 
Gaius hospes meus] Nomen fait multis, etiam Christit- 
nis eius temporis, commune, sed hic bene notant erudif 
designari eundem qui 1 Cor. 1: 14. Hunc postea fais 
Episcopum Thessalonicensis Ecclesiae ait ex tradition 
Origenes. Latini scribebant Caius, pronuntiebant Ge- 
ius, quia olim C fait T, ut in Graeco Alphabeto: inde 
Tiovs; Ceres, multaque similia, Graeci ut pronuntit- 
‚ ‘bant hoe nomen, ita scribebant, F'aiog. Ita semper Po 
Ilybius , Dionysius Halicarnassensis ‚ Plutarchus, Dion et 
inscriptiones.. Sévop dicit, sicut Latini hospitem , eum 
qui alterum excipit, 


Kal 








CÂPUT XVI. - 273, 
Kal tje tæxqolauc OÂng, et universae Ecelosiae] Hoc 


ideo addit, quia cum haec scriberet, solebat conventus. 
Christianorum haberi in Cai illins aedibus, 

“Aandberar Cuäs ‘Egagog ò oïxovópag zis sródeag , salutat 
vos Erastus Arcarius civitatis] Eraetus frequens apud 
Graecoâ nomen paris significatus cum Ágapeti, Pothini „ 
bimilibusque nominibus: Olxovduos zijs seóheeog nempe Co= 
rinthi. Id Remani veteres dixissent Quaestorem. Sed 
oikordibe vox a domo ad urbem translata est, sicut ex 
vox Arcarii quam hie posuit Latinus. Nam id antiquitus 
nomen ſait privati ministerii, ut apparet L. Thais i in fines 
D. de fideicommissariis libertatibus. Vides iam ab initio, 
quanquam paucos; aligúos tamen fuisse Christianos in 
dignitatibus positoss, 

Kel Kovagtos. Ó, —ER ‚ et Quartus frater] Quartus 
Horiëri quale mode. Zertins. Romani hi fuerint negoti- 
antes Corinthi. 

he 'H xcieis tou Kelov guy Inooẽ Xousoö mera stip 
tor ouöv: ‘oduys. Gratia Domini nostri Jesu Christi 
cum omnibus vobis. Amen) Eadem verba quae supra 203 
pisi quod ibi abest ztarran Sed Paplus earidem senten- 
tiam rursus scripsit sua manu, ut, „meris ipsi erat a, Thesse 
5. 173 i8, 1 Cor. i6: „2. Sic. et ‚quae supra posuerat 
manu scribae fine capitis i4 j: tepetiit- hic sua manus, 

251 Tg dë Doven ree uäs-sygikon,, ei autem qui potené 
gei; pas confi irmare) H— oc engikar Deo : saepe tribuit Paulus; 
tt, 1 Ahoss. & 135 2 Thess. 2: 395,5) 1 Petr. 5: 10% 
Alibi de hominibus idem verbum uengpat ‚ in suo scilicef 
prada atque ordjnes Quod homines fapiunt verbis et ex- 
emplis, id Dens facit suo Spiritus „Hoc est rme Trsà 
—S— raddern viam] ; Gen. 24: 56, 

Kata zò edayyehör uov] Ip ea dòctrina, quam ego deeg; 

Kad. zò jou ja ‘Inopö, XKouwou] Crescit oratio, imo in et 
quam praedicauit ipse Christuk: nam. edayyédor et sipuya 
pa idem ‘esse ostendimus in Prolegomenie ad Matthaéùid, 

Kierdt « dreonchanper uverglgv zeóposs aloovio ceo jd vou; 
tecundurs. patefactionem. mysterii diutissime taciti}, Non 
de sola vocatione Gentium, sed de tota Christi dectring 
agi facile credet qui consideraverit loca Eph. 1: g, 6: 19, 
Col. 1: 36, qkì multa yerba- eadein quae hoc lòco, ibi- 

VI. 8 dem 


9E IN EPIST. AD ROM. CAP. XVh 


dem 2 a, 1 Petr. 13 12. Aliquid dixerunt de eo Prophe= 
tae ut iam sequetar, sed id ipsum nunquam intellectum 
est nisi ex eventu. Xgóvorg aioovlous (temporibus aeternis), 
id est, dongissimo tempore, ut a Tim. 1. g. Idem est 
droxexouuuévor drò zör alovor (absconditum a seculis] 
Col. 1: 26, Eph. % 9, peveats étégaig [aliès generationi- 
bus) Eph. 3: 5. Vide Esai. 42: 9, 16. 

26. “Davegwdérros dl vr, did Te voapdr nrgopymwär , 
zat èrmuraysy To aiovlov Otoũ, eig vrraxonps nigeos, eig navra 
rà ëBvy yvoguodivros, nunc autem revelati; et per scrip= 
turas Propheticae secundum praeceptum aeterni Dei ad 
óbedientiam ſidei effciendam in omnes Gentes patefacti] Hic 
Toù aimvlov Oeoö positum est vice pronbininís eius, more 
Hebraeorum qui saepe nomina ponunt pro pronominibus. 
In omnes Gentes, id est, apud plarimàs Gentes, pate- 
Jacta , id est, probata est illa doctrina, per seripturas 
Propheticas, eventu nimirum ad vaticinia respondente, 
Vide tupra 1: 2, 3 21. Els önxoqu nléewg: ita ut etiam 
doctrinae isti fù ides sit habita, Vide supra. 1: 5, 15: 16. 

27. Movop oo Öed, soli sapienti Deo) Sic explicat 
id quod supra diëtum èrat r# Bvvaglvoo [ei gut potene és]. 
Deus solus sapiens dicitur et hic et 1 Tim. 1517, qoia 
bolas aúctor est omnis sapieritiae , sìc et solus immortà- 
litatèm habère dicitur 1 Tim. 6: 16. 

7 “Tyooë XKbigoë , : d ij8dEa eis vous aiövas, per Tetum 
Christum eut gloria: in: gaecula] Árticutid additus idem 
valet quod alövas albvoón ‘Teaecula taeculoumY’, id est, 
n aeternum, stie fine, Sicùt 'gratiarum actio supra 7: 24, 
gaùdiam 5: 11, ia et ‘BoBodoyta (Candatio] per Iesum, 
tanquam viam ád ‘Patrem dirigitur. 


Toòs Ponulové Èrodpn, ad Homunos scripta fuit] A- 


‚ mötationes, istae quae Paulinis epistolis àdiuriyì solent , 
hullius sunt auctoritatis, quia nec in onthibus exemiplèri- 
‘bus ‘pparent, et ‘aliis sunt aliae, &iscrepantijue EE 
‘Sj rincis et Arabicis. - Hoe tdmen quod hic dicitar, ve- 
rum esse credo, non ob istam antiotatìonem, sed quie ex 
Ephstdla idem colligitir. “Vide quae Bikihmus i in Frolegöime- 
nis ed hane Epistolam, 


Dd + 
d 
xXXV 


— — 








ÁANNOTATIONES 


iN 


EPISTOLAM AD CORINTHIOS 


PRIORE M, 


Corinth:is ex angusta Achaiee limite hine Tonium, ine 
de Aegaeum prospectans mare, ex commercie. magnae 
adepta divitias, ita ut Homero ob id dieatur dprecog (di- 
ver], Pindaro vero oÂpia Kdgerbos, “TaOplow ngódvgor Te 
Gadörog , ayhadxovoor [Beata Corinthus, Tsthmii ueſtibu- 
lum Neptuni, florens iuvenibus], ex divitiis ad tantum 
pervenit Juxum, ut inde nstum sit proverbium , 

Où zravròs dedgos eis Kógemter dad” d snrhoës. 

[Non cuivis homini contingit adire Corinthum.) 
Scortis vero plarimum semper indulsere Corinthii, adeo 
id non turpe habentes, ut publicis precationibus adhibe- 
rentur meretrices , essetque in iis precationibus, ut an- 
gerent Dii numerum proventumque meretricum, etiam 
voverent quidam se novas meretrices adducturos: quae 
ex Athenaeo et Aeliano docomur. Ibi Lais de tota Grae= 
Cia tributa exegit libidinis, denis drachmarum millibus 
tsum sui indicans, et mortua sepulerum habuit omnium 
Poetarum versibus celebre. Et hínc Kogurdialheotas valgo 


Graecis scortari, et Kogurêla xóga (puella Corinthia] 
Sa Pla- 


476 IN I. EPIST. AD COK. 


Platonì ea quae de vulgat. Et Suidas proverbium comà 
inemorat , "Asgoxogirdlg toiag gouporwdjoep (Corinthi vie 
deris meretricium quaestum factura] additque, ayzil tod 
miodagssjoer èy Kopisdop* sroddal zag èxei Eraïgac [hoc 
dicë, pro, Corinthi torpörs qyuaëttum factura : multae 
eniin ibì méretrices]. Semper celeberrimäs mieretrices Co- 
rinthi fuisse notat Scholiastes Nazianzeni ad priorem in 
Jalianum:, Aelianns etiam ebriosos ait faisse Corinthios. 
Divitias solet et superbia comitari, quam in Corinthiis 
eximiam notat Plutarchus. Erat in ore illis: Oùt dyéfen 
zas ò Audg Kogurtog [Non feret haec Tove genitus Corin- 
thus). Haec éupefbia cum eos ad contemptum’ usque Ro- 
mani nominis inflasset, excidiam eis attulit, victore Mum- 
mio : sed restituta per Tulium Caesarem urbe, ut Strabo 
niarrat, et in fragmentis Diodorus Siculus, brevissime ut 
opulentia, ita et vitia illa rediere. Philosophiae iki 
studia ab antiquo floruere, Periandro eius urbis principe 
inter septem Graeciae Sapieùtes. ännumerato , maltumgque 
ibi versato réceptarum inter homines opinionum derisore 
Diogene. Quantum temporis ac laboris Apostolus Paulus 
insumpserit ad serendam ibi Christianismum, ex Actis 
@iscitkus. ‘At sicut apud komines ingeniosos , fäcile fait 
commeéntitios Graecorum Deos, quorum praecipua Corie 
thi Venus, evertere, ite inolita vitia ron ita facile me- 
Hori disciplinae cesserant. Itaque sicut a Gentibus aliis ; 
ita a Corinthiis aegre obtineri potuit, ut scortationem 
pró-ré illicita ducerent. Incestos etiam qui dicântar 5 
concubitus'fn.se nìhil habere mali, sententia fuit Dioge- 
nis; imo et.Stoïcorum et Epicuri, ut et Sexto Philoso- 
pho, Theophilo Antiocheno libro III, et aliis discimus, 
Hoe quogue illis inhaesit. Resurrectura corpora nec Ple- 
tonici credebant, qui in poenam corpora. animis data cen 
sebaht; neque vero aut Epicurei, aut Peripatetici , qui 
reram hemanarum:curam nullam esse Deo-docebart : ilũ 
‚apertiue, hi vero éy êowregenoïe Aoyoes (in arcanis sermo- 
nibus]. Arrogantia vero causa fait, caf in Ecclesia paas 
tes quisque facere maliet, quam de principatu altért con- 
cedere. Haec ita se habere, non ex kis-tantum Paak 
‘Epistolis coguoseas, sed'et ex ea quae posterius aliquanto 
a Clememe ad eosdem Corinthios scripta est, Passim 
enim 








INL EPIST, AD COR. 875 


enim aocusat în eis c«dalovelar, avOdderar, zókune; Vreeg- 
gpavlas, Gijkor, ëardae, prdoveislar (iactantiam, arrogan- 
liam, audaciam , euperbiam, aemulatianem, lites , alter 
cationem]. Unde factum ait, ut nec Presbyteria, nee 
eorum gyovméworg (Praesidibus] pareretur, nascerentur 
schismata, et inde seditiones. Monet praeterea, ut serio 
fugiant pcagac wal drdyrsovs ougssdonac , pOac, Bdedverds 
émiBuglas , mvengav mosgelan [coïtus impuros atque inces- 
tos, ebrietatem , abominandas cupiditates, detestanda 
adultaria). Resurrectionis autem dogma maultis modis in 
illa Epistola Clemens tuetur. Paulus igitur per amicas 
edoctas inter illos Corinthi Christianos esse quidem non- 
_aallos vere pios, sed esse et alios philosophicis opinio- 
nibus et fasta vitiisque adhuc imbutos, sermonem ita 
temperat , ut modo adhibeat solatis et laudes, modo li- 
beras castigationes , ut quisque prout sibi esset conscius , 
ita aut haec aut illa sibi aptaret: quomodo et Spiritus 
Ganctgs ip Apocalypsi agit eum Serdianoram Ecclesia. 


CAPUT HE 


° Tlaödog wÂyros drósolos, Paulus wocatua Apostolus} 
Vide quae dicta ad Rom. 1. 

… dra Bedsjmaros Oeaö, per Dei benignitatem) Sio Corine 
hiis, sAevoïs sjyeaudvorg dr Oehyuars Ovoü (vocatis ef 
consecrttis per Dei benignitatem), scribit Clemens. In 
Epistola Ignatii ad Ecolesiam Romangm, srepcariuouérn èp 
Gelsjuorve Oeoù (illuminatae per Dei benignitatem]. 

Kal StooBérns ó dòedgos, et ‘Sosthenes frater] Modes- 
tiam ab initio iam docet Paulus, hominem multo sibi im» 
parem (videtar autem is esse cuius mentig Act, 18: 17) 
sibi socians: 

a. Tij èxadneiqg voö Ozoö zij oton èy Koivbep, Ecclesiae 
Dei quae est Corinthi] Ita loquitur et Clemena, et Igna- 
tius saepe. 

‘HyiacgEvous do Xqisë 'Inaoö, ceneecratie per Christum 
Iesum] Sic et Clementem loquï iam diximus. Ignatius 
guoque , bnxhoig vriaonivn [Ecclesiae consecratae). 

Amoĩ⸗ dyioss > ou ros voïs êriwadovpivor TO — 

83 toũ 


298 IN 1. EPIST. AD COR. 


zo Kovglov duöv Inoob Xousoö, dy warrt zón, adrör LL 
sal sur, vooatie santties, cum omnibus quë invocant 
nomen Domini nostri Lesu Christi, ir omni Joco, ipso- 
rum et noetro} Ostendit vocationem omnibus esse com- 
munem, ac proinde unum esse corpus debere, non tan- 
tum unias loci, sed et omninm locorum, puta Achaise 
et Macedoniae, in qua tum erat Paulus, Eeclesiam. 

3. Xagss dir val eier, gratia vobis et pax) Vide 
Rom. 1: 7. 

4. Eòyopisö v& Oe gou, gratias ago Dea meo) Rou, 
12 8. 

"Enl ej ydgers zoë Ocoö, ob gratiam Dei] Est hic nomen 
quod praecessit positum pro relativo avsoö [eius] hic et 
infra 8, 12 Thess. 3: 12, 2 Thess. 1: 7, 8 et alibi 

5. 'Endovsloôyse) 1 Id est, abundatie, Vide Rom. 3: á) 
a Cor. g: 11» 

Er aur) Per Christum. 

'Er navsl Aôyp, in omni verba) Est dvapogu (repeti 
tio]: nam praecesserat dy zraysi. Iutelligit autom hio 
dona linguarum. 

Kal mac yywoe, et omnia scientia] Hio intelligit 
dona prophetiae. 

6. Kalos so paorderop zoö Xossoü êBeBuusdn rv Opds, 
sicut testimomium Christi confirmatum est in vobis) Muo- 
suguov Xqusod vocat Euangelium, ut infra 2: 1, 2 Tim, 
1: 8. Befauoùp est rei veritatem testimonio oonfirmare, 
Marc. 16: 20, Phil. 1; 7, Sic iuramentum dicitur. esse 
el Befatooory (ad confirmationem) Hebr. 6: 16. Kespon- 
det Hebraeo opn. 

7. “ze Óuäs mij Úoeeeladas èv uydert vaptagar:} 1d est, 
ita ut nihil minus habeatis quam qui alibi sunt Chris 
fiani. Vide Rom, 5; 25. 

‘Areendeyonévoug zijv dronadvyer zaö Kvotou dudr 'Ipeed 
Xousoö, exspectuntes patefactianem Domini nostri Jesu 
Christi) Dum eos laudat qui reaurrectionem exapectant, 
tacite aliter sentientes castigat. *drondhugig ‘Iyooù Kou 
so est ipsum tempus resurrectionis, 1 Petr, 1; 7 et 1ó 
Vide et Rom, 8: 48, 

B. “Os zad BeBaruoee Öpdy és vélovs dveyadnjvous, qui eν 


gonfirmabik voe usqus in Jom sine crimine) Potest * 
a 








CAPUT 4 | 278 


ad Christum, wel gd Deum referri, sed vectius ad Deum 
ob id quod sequitar ssusde ó Oeog [fidelia Deus]. Confire 
magt autem Deus non cogenda, sed laborantes et orantes 
novis semper auxiliis armando: facit quod saarum est 
partium:, infra 10: 13, Phil, 2; 13. 'Aveyudijvovg, id est, 
iustos aa sanctas, ut Col. 1: 22, duopovs, djswijroug 
1 Theaa. 2; 20, 3: 13, Eph. 5: 27, Phil. 3: 36, Cal, 1: 23, 
2 Pets. 3: 34, lud. 24, Apoce 14: 5. 

Ev fl sulog zaö Kuglov dude 'Inooö Xoesod, in diem 
Domini nostri Jesu Christi] Pro sig zip suigar id est, 
ut in illa die Christi tale appareatis, Eph. 5: 37. Si- 
mile loguendi genua, sed per eig, Epb. 4; 30. 

ge Jide ó Oeog, är ou dedsOse els mouwoviar zoö viod 
atroö 'Inoaö Koso zoö Kvalov sur, fidelis Deus, per 
quem vooati estis én societatem Filië eius Jesu Christd 
Domini nostrij Si vocavit vos ut Christi sanctimoniam 
imitemini, dabit etjam quae ad hac sunt necessaria, ve 
de de hae cammunione 3 Ioh. 1: 5, Tiçòos ô Oeds , 
Esaia 49: 7e 

10u “pa so adrò — TavEe, ue idem laquamini om» 
nes] Idem loguamini in ijs quae ad regulam fidei pertin 
nent, cuins pars. est dogma de resyrrectione. Philosa- 
phorum varia sant placita: Christiani omnes idem sentire 
debent , in regula ‚ inquam , fidei. | 

Kal ws 7 dr pdw ayfauasa, nec sint in vobis schisma» 
ta] Deinde, ne etium alia quavis occasione partes fa- 
ciatis in Ecclesia. Zylaga apud Tohannem de studiorum 
varietate habuimus. Hic, et infra 11: 18, 12: 25, ali- 
quid amplius, id est segregres, notat. Usurpat sic et 
Clemens in dicta Epistola, 

Hre 8ë wargovwopivos, eitie autem perfecti} DI, per= 
Jecti, ut hic vertit Syzus. Vide Luc. 6: 40, Eototo 
guales vos decel asso, 

‘Ey s5 adr vo, aadem mente) Ut idem credatis. Un- 
de sequebatur ut et loquerentur eadem, aicut iam dicere 
cogperat. 

Kai êv zj aörij yvan, et eadem sententia] Hoc iam ad 
affectua animi refertur, quod alibi explicatur per ggoveis 
et pedengua. Sie yrgy sumitur Apoe. 17: 13, 2 Mace. g: 20. 
Utuatur sic et Plato et Demosthenes. . 

54 | u. 





Rän IN 1. EPIST. AD COR, 


zie 'Prò zr Xóns, ab tis qui sunt Chloes] Pato Íne 
dicari mortuae Chloes liberog. 

' rs Ègrdeg dy Oud cia, diten inter vaa oese) Hac voce 
schismata etiam Clemens exprimit, 

‘ 12, Afzw Öë zoöso, hoo autem dico} Nota Berries 
[explicationie), ut, inguam, Latinig. 

Exacose ónds Aye 'Eyò péy eius Favdoy, Eyed dè Arval 
hoo, dy de Knpê, unusquisque veſrum dicit, ego sum 
Pauli, ego Apollo ‚ go Cephae] Intelligendam hoc 
non de ‘omnibus, sed de multis, ut infra 14: 26. Et, 
eum Pauli, Apollo, Cephae;, nempe sectator. Quidam 
putant Paalum haec momina usarpasse, ut alios homi- 
nes denotaret, umde factiones Corinfhì nomina trahe- 
bant, Argumento utuntur, quod infra 4; 6, dicat Pau- 
Jus se ea quae dixzerat transformasse in se at Apobbon., 
Nerum ibi agitur de modestia ,- quam prae se ferre de- 
‘bent omnes Euangelii ministri, omnia ad Dei bonita- 
tem: referendo, At hie quod-dicit, res erat intellecta 
ex Chloes familia, Adde quod Clêmeng in Epistola-de 
hoc tempore loquens gon obscure ostendit quid actum 
fuerit : LAvahapere tjv drsgodey vo paxaoplou Tlavkou zoë 
drosóhou® zé ngöërov niv èv doyij vaë- eday yedkov ëyoorper ; 
rd dAndelas nrvevuavinds ênbgeder nld megì adroj ze val 
Knpä zal 'Anólho, dra To zal zó mrgoanddossg Sus Te- 
moiſſobat dAN ij mgdordeors tutivn IeEop guagtiar piy seo 
gveynen moooendkânte rag drosólou mepaqzugrdvau ‚ zal 
dvòqì Bedoxsgaoudva nag avro vuyl Òë uaravonsare , ziveg 
Öuäg Orësgepan (Apistolam beati Rauk „Apostoli in nanus 
sumite. Quid primum vobis statim in initio Buangeli 
gui scripsit? Certe divinitus inspiratus, de sa ipso, da 
Ceplta et Apollo per epiètolam wos monuit, erant enim 
et tum Inter pos factiones et studia partium: verum in 
illa animorum inclinatiane minus a vobiag paccatum est; 
in Apostolog enim miraculie insignes et virum ab illis 
probgtum animia et affectu propendebatis. Nung vena 
gui aint, qui vos perverterint vobiscum parpandite] ‚ eta. 
Ubi yaoserriboov [motliore utens lacutiane] sectas appellag 
grooandioerg , quod Cieero vertit alicubi propensiones, Per 
‚Apostolos autem ‘miraculia insignes, non dubium, quig. 
inlelligautur Clementi Petrus et Paulus; et per girum 

\ prae 


CAPUT EL 283 


probatum Apollos. Alii ergo Corinthi ab Apollo instituti 
post Pauli abitum, alii ab ipso Paulo, alii qui e Iudaea 
venerant a Petro „ sub illis nominibus, alia atque alia 
dogmata tradebant: quale quid et sub Matthiae nomine 
factum ex Clemente Alexandrine cognoseimua, 

‚ ‘Ey òë Kouo®, ego autem Christi]. Venerant anim ex 
lndaea quidam qui ipsum Christum docentem andierant , 
et quae ille de nava genitura dixerat eadem esse vole- 
bant cum iis quae dixerat de resurrectione, falso ac 
‚pernitiose: Sadducaeorum scilicet tradaces. 

13. Meploisas ó XKousos, an divisus est Christus] Per 
Christum ìintelligit Christi Euangeliam , et quaerit an id 
alibi sit alind? Fieri id aon posse significat, cum ver 
tuerit Christus multos esse Doctores et unitatem suis com- 
mendarit, Matth. 23, loh. 17: aa, 22 

Mij IIaödos dsavgeoby Orèe Opör, num Paulus cruci- 
Axus est pro vobis) Num Paalas vobis omnia beneficia 
ad vitam aeternam pertinentia sna marte impetravit ? 
Hoc Christi solius est. 

H eig vò dvopa soö Havdov êBarriodyre, aut in Pauk 
nomen baptizati estis] Nempe ut ab ipso nomen duceretis, 
sìicut a Iohanne Baptista ii quos ille baptizaverat, Vide 
Matth. g: 14, Marc. 2: 18, Lue. 7: 18; 24, Ioh. 3: 25, 
Act. 10: 37, Adde quod diximus ad Matth. 28: 19. 

14. Eöyagusö rd Oei, Öre ovdéva vuór Panzica, gra- 
tias ago Deo, quod nominem vestrum baptisavi] Ipse 
‘nempe meis manibus. 

El uij Kelenor zal F'éiov, niei Crispum et Caium] Cris- 
pum Archisynagogum, ‘Act. 18: 8, Caium hospitem aliquo 
tempore Pauli, cum in urbe Corinthi esset, Rom. 16: 23, 

15. “Iva ui zu eènp Öze els vo por Övoga dPerrreaa, ne 
quis dicat me in nomen mòum baptisasse] Ne quis vel 
alla specie tale quid de me iactare possit. Pro dBdnzeon 
Manuscriptus ille. habet ßentlaoe „qquomodo et Latinus 
legit, pari sensu. 

16. Eßcnrioo dd sal vor Euguvä chuor, baptisavï au 
tem et Stephanae domum] Eet &warogdoag [correctio] 
prioris dicti. Stephanam hunc Graeci putant esse com- 
mentariensem Philippensem , qui canversus Corinthum 


immigvaverit, 
Aosi- 








282 IN L EPIST. AD COR. 


Aoenby ovn oid, el Teva àldor dBanrea, cactorum nor 
scio si quem alium baptisaverim] Nempe eorum qui nuno 
Corinthi habitant, Dixit se id nescire, quia fori poterat, 
ut alii aliunde eo migrassent. 

17. Ov yap dméserdé pe Kordes auxritu an evayyedt, 
Leca , neque enim mieit me Christus qd baptizandum, 
sed ad euangelium annuntiandum) Comparate dictum, ut 
multa. Baptismus per gaemlibet implem poterat, sicu} 
illi a Petro conversi in Pentecoste non omnes ab ipsp 


fuerunt baptizatis at praedicatio res erat maxime digna 


Apostolis, et maximo cum periculo coniancta. 

Ox èy oopia Aöyov, non sermoriia sapientia) Idem cogis 
doyov quod Âòros copias , a WE, Prov. 12 A, Oedopu- 
péror uödor, 2 Petr. 1: 16, sermanés multa eruditions 
conditi , qualibus se venditabant ili, qui Corinthi par 
tium erant duces. Hinc dicti copssal. 

“Ira us) wevobrij Ó suvgos voù Kouwssü, ne exzinaniatur crus 
Christi) Minas appareret virtus mortis Christi, si fides 
‚ Euangelio habita adscribi potuisset verbis eruditis et ar- 
tificiosis. De verbo xeroöotas vide Rom. 4: 14, Caeterum 
hic eomparate id verbum sumitar, 

18. 0 Aopos yap 'Ó zoë gavooö, verbum enim crucis] 
Narratie ïsta de Christo crucifixo et resuscitato, qua ní- 
titur Christianae doctrinae auctoritas., Vide infra 3: 3, 
Gal, 6: 14. 

Tois ur droddwuivorg woonka ge, perountibua quidem stuke 
titia est) Rem denotavit ex effectu. Cum incredalos der 
notare vellet, dixit persuntee, quia qui Enangelio non 
credaunt, pereunt loh, 3: 18, Parj modo discriminaatur 
homines in amlomévoug [eo8 qui sadvi fount]) et dzoldvué- 
sous 2 Cor. as 16, 26, Est atultitiq, id est, stultum 
aliquid videtur, indignum oreditu. Id vere evenit, quod 
in vitlis suis non divertautur, sed habitent: idea woluut 
vera viderì, quae vitiis sunt contrarie. 

Toïs dè oobouévors Huiy, nobie autem qui aalvi —* 
Credentibus s qui idem èn via swans ad salutenm. 

Avvamss Oeoö doe] Vis Dei in illo aormone posita ats 
per quam iustificamur, id est, a vitis purgamur, deinde 
Sancto Spirita imbuimur, Vide Rom. 1; 46, 


' 











9 | 





CAPUT L 283 


19. Téyoonras yaq* "Anolö zijn coplav zör opdr, zal 
vijy ouvresy Tr ovverdy aOernjoos. Scriptum est enim: 
Perdam sapientiam sapientium, et intellectum intelli= 
gentium irritum faciam] Legit in Esai, 29: 14, “VOR 
[abscondam], wubi nos habemus Van (abscondetur]: 
eliam LXX sic legunt, ut Paulus: vertunt enim sevwo , 
abscondam , efficiam ne luceat: quod idem valet cum 
dOerjo. lustinas quoque cum Tryphone disputans ter 
locam Esaiae citat: prius per soup, deinde per d@ersjoo, 
deinde rursum per xgvya. Quod Esaias de sui temporis 
hominibus dixerat, idem ad sua tempora maiori iure 
aptat Apostolus. 

20. Tloö aopòs; moü yeanparens ; seoö ovinenrijs voö al 
#0; zovrov; Ubi sapiens ? ubi Legisperitus ? ubi indaga- 
tor huiue seculi?} Est magpÖla [imitatio] loci Esai, 35; 18. 
In quo loco itidem zrog sic repetitur. Sed ibi agitur de 
iis qui praecipua munia habuerant in caatris Assyriorum ; 
hic vero de artium professoribus earum, quas Corinthij 
magni faciebant. „Sogol Graccis, ut Dom Hebraeis , per 
exeellentiama dicebantur ii, qui praecepta morum trade- 
bant, ut septem illi per Graeciam nobiles, deinde Socra- 
tes, et alii. Foauuuzeug “DO loquendi genere Hellenistico 
et Leeum peritus et Historiarum. Svhysneijs zoö aiövog, 
indagator rerum naturae, quae Hebraeis ran oan, id est, 
Plysicus, Id studiam Spro dici solet, quod proprie est 
culsjrgoeg. Sic apud Baruchum 3: 33 et seqd., oi delnyvoüre 
ses zijv ouvedur inl zis ijs [qui exquirunt prudentiam quae 
de terra est], sunt Physici: of pvbodoyos [literatores) sunt 
qui yrögas ——XRX [sententias moralos] dictabant, vbo ot: 
oi ënbaenzal zijs ovsboewg ( prudentiae indagatores), Legia 
periti et Historici, Maluit autem ovbysnssje quam dulbyeyeng 
dicere Paulus, quia Physicae quaestiones maltis disputa- 
tionibus ventilari solebant, quod est avözsir. Ignatius ad 
Ephesios: Toũ oogóg; sseö ov5neysijs; moö xavyyos zör 
deyopdvoop Övvarüv; [Ubi sapiens? ubi dispubator? ubi 
horum, qui potentes audiunt, iactantia?) Tertallianus 
hunc Pauli locum sio vertit libro de Idololatria, Ubi 
sapiens , ubi literator, ubs conquisitor huus aevi? Sen- 
sus est: Ostende mihi Philosophos et Philologos, qui tot 
homines ad tantam probitatem perduxeriut, quot et ad 

quauu- 


Ds IN 1. EPIST. AB COR. 


quantam nos per sermonem crucis. Pauci aunt illovram 
discipuli prae nostris, et manent scortatores, sì non pe- 
iu⸗ aliquid: manent 

— KXctviiᷓ; oùrforog èunheor daxod , 

[—- Vanis imflati fastibus utres], 
ut dicebat Timon: manent arrogantes » litigiosi ‚ maledici, 

Oy duwearer 6 Ooo zijv coplar zo} Hóauov rourou, 
nonne etultam fecit Deus eapientiam huius mundi} Mis- 
galvein PION, hic est stultitiag couvincere, quo sensu 
werba in Hiphil frequentia sunt apud Hebraeos, Intel- 
lige autem comparatione eius frugie, quam protulit Euan- 
gelium. Vocula zovrov non est in Manascripto, nec ee 
opus, 

21e "Erad ie dw vil ooplg vo Oeoö on yveo  wianos 
dix vijs ooplag var Oor, nam quia in Dei sapientia mun- 
dus prae sapientia Deum non cognovit) Soplay soë Ocoë 
hic vocat cognitionem illam Dei, quae ex reram natura 
oritar: de qua diximue ad Rom, 1: 20, 91 et Act. 14: 16, 
17: 27. “Eyyo hoe loco significat reweritus est, quod ad 
Romanos &döEgoar vel edyagiggoar. Sic dys lohannes 
etiam accepit 1: 10, et exponit per èdaflor [reseperuné). 
…_ Eödöxmoer 6 .Oeds, placuit Deo} Similem constructio-. 
nem vocis evdoxeiy habemus Luc. 13: 32) Rom. 5: 26; 
Gal. 1: 15, Ool. 1: 19. 

Awa vijg aolas zoë xgoöyuazog , per stubtitiars praedi- 
eationis]) Duplex hic tropus: nam et dua rijs weoplag. zoë 
knoóyuarros positum est pro uogoö «ygtyuorog (stulta prae- 
dicatione] et stultum dicitur non quod tale est, sed 
quod tale esse multis eraditis putatur. Apparet id in 
eoquentibus et mox 2: 14. Sic’ multa appellantar zaza 
€ò galvesdor [secundum id quod videntur ease) ‚ non and 
zò elyas [secundum id quod sunt). 

Scar vous migevorrag , salvos facere credentes) A vitis 
liberare in praesens, in posterum donare vita aeterna. 

22 'Enredy wal 'Tovdator enuetoy adroùo, quoniam eb 
dudaei signum petunt) Non qualecunque, séd ex anim 
sui arbitratu, Matth. 12: 38; nempe: de coelo, Matth. 
16: 12, Marc. 8: 115 sicat Moses. grandinem fecerat de- 
scendeye, et Elias ignem. Legendam hic énedr) xol, ut 
est iu plerisque editionibus, non èredn ag ‚ ostendit 

sens 











„eAPUT Ús ; gs 


sensus Cohaerentia: Non enim argumentatur Ápostolus , 
sed iam dicta explicat. Praeterea in Manuscripto est 
pluealiter , ongeta. 

Kal “EÀAmves vopiar Csyrovawr, et Gracci sapientiam 
quaeruns] Volent Graeci quae dicuntar sibi probarì per, 
Caasas naturales. In. Manuscripto est, mulyroöos. 

‘Hers dd umovoooner Kousor iswvgopivor , nos au- 
tem praedicarans Christum crucifixum) Non rationes ad= 
ferimus , sed testimpnium de re conspgcta. 

“Jevdaiors pdr oudydador, Tudaeis quidem ofandieulun} 
Non tantum Guia in crucifixum crödere probrosum ipsis, 
videbatar, sed quia instiper haec fidei professio crucem, 
secum traliebat,;, Gal. 5: 11, 

SElÀgos de weogtar , Graecis autem stultitiam) Insipidum 
iis videbatar nihil adferri-de rerum principiis, de finis 
bus, de animi natara: quae elementa aunt apud Graecos 
sapientiae moralis: 

Me: Abroĩ, 8d voi uÂyvoig, Ípsie autam vocatis} Kla: 
tol hic: appellantur cum effecta, id est, ii qui vopationá 
paruerunt , ut Rom. 8: 28: 

Kessor Oro dvrapsy wal Oeoë ooptar, Christum Dei 
Virtutem et-Dei sapiertiam]) Haee per peradgwin (trane+ 
dumptionem)] accipienda: quia per Christum Deus osteme 
dit et potentism saam ad homines convertendos, vide 
Rom. 1: 16 et sepientiam, de qua actum Rom. ats 33e 
Vide et infra 2: 7:et Esai. 53: 11. 

25. “Ors rô pogov zob Osoö, quia quod etulur ek 
Deij: Comparate dictum, id est, quod in sapientia Det 
Minimum est. 

‚ _Zoporteger vör dyOgdlrmor ët, eapientius est hominibue} 
Est contracts dictum pro dopwregar zoü gopoù Tr drâger 
nev (sapientius est sapientia hominum}. Sie apud Fli- 
niem, Omnium triumphorum baurear adepte maigrem, 
Subauditur enim laureis. 

Kal ‘sò doberds. cod Oeoö, et quod iafirmum oat Dei 
Et hac comparaté sumendum: signifieatur enim id quod 
in Dei potentia minimum eat. 

_ ®Toyvoóregor zr. dedgomor iel, fortius est hominum] 
Et hic subaudi rou toyveoö (fortitudine). Idem sensus, 
est, quö proverbialiter exprimitgr 1 Beg. 14 1% 


496 “IN HE EPIST. AD COR 


26. Bhértete pao vijv nMjaur Ömdv, dôehgoì, vidute enin 
wocationem vestram, Jratres] Et hic est gezoovvgla [trans- 
nominatio}. Nam sÀjar dicit eventum vocationis. Pand 
qualis Nicodemus, losephus Arimathensis, Sergius, cre- 
diderant Euangelio: multi piscatores, multi sellularii: 
non: quod Euangeliam ullius sartis homines ‘a se abi 
ciat, sed quod arctam viam faciliae ingrediantar minu: 
garcinati. Vide Matth. 5: 3, 19: 23, et ibi dicta. La 
tantius VII, 1: Nemo virtuti favet, nisi qui sequipe 
test ; sequi autem non est facile omnibus, ii possut 
quos paupertas et rerum indigentta exercuit, et capactt 
virtutis effecit. Nam si virtues est tolerantia malorum, 
non capiunt ergo virtutem qui semper'in bonis fuerud: 
quia mala neque experts gunt, neque ferre possunt, at 
suetudîne ac desiderio bonorum quae sola noverunt, ko 
fit ut pauperes et humiles Deo credant facilius, 1% 
sunt expediti, quam divites qui sunt impedimentis malts 
ijplicati , imo cütenati'et compediti serviunt ad nutus 
dominae cupiditatis, quae illos inextridabilibus vinculi 
irretivit: nec possunt in coelum adspicere, quoniam mn 
eorum in terram prona humique defika est, Virtslit 
tutem via non capit magna onera portantes, Angust 
udmodum trames est, per quem iustitia hominem deducl 
én coelum. Hunc tenere non potest nie qui fuerit (5 
peditus ac nudus, Vide et quae ibi sequnntar. Hoc idee 
dicit quia inter Corinthios alii ob doctrinam, ali ob 
&ivitigs se anteponebant aliis, : | 
Od: sroÂdol aopol zara cage, non multi sapientes x 
cundum carnem} Supple, crediderunt, Sapientes seur 
dum earnem vocat eos, qui pollent sapientia mundi bui, 
ut-medo dixerat: ea scilicet, quae non est ex revelatics® 
Revelationi enim Divinae caro opponitar, Matth. ib: ij 

O8 moddot Bvvarol , non multi potente] In dignitaubu 
positi’, ut Apoc. 6: 15, D'n. | 
‘OÙ zoddol edyeretg, non multi nobites) Genere nobilu, | 
guales Corinthi Oypselidae et Bacchiadae. | 

27. “AM Taä woog To nóopov dEedkEaro ó Oeds, ud 
quae stulta sunt mundi elegit Dous], To peogà roũ woo 
3d est, fö xoopop, quale loquendi genus habuimus et Ros. 
8: 3, eos qui a mundo ob eruditionis penuriam pene # 

stul- 








CAPUT 1 a 


stnltis habentùr. Vide Prov, 8: 5. Deinde est mervervuia 
[trananorminatio], elegit Dens, id est, crediderant: qui 
enim ecredunt, eos Deus eligit, sive approbat. Et nota 
genus. neutrum poni pro communi, at et alibi et in se- 
guentibus. 

“Ira zove dopovs varaydrn, ut confisndat sapientes] 
Qui semet praestare ad talem normam nunquam potuere. 

Kol r& eobevij soö nóopov, et infirma mundi) Intelligie 
homines de plebe. 

“Tre xœrœiuyvyn ta loyvoa, ut confundat fortia). Quo- 
modo dixerat Bvsarovg. lob. 12: 19, 70° oa Jvrdgds 3d 
zijs worisgepes [potentes vero terrae evertit]. 

28, Kal ra averij To nóduow, et ignobilia mandi) Eos 
qui apud homines habentar ignobiles. Inlianus libro VI 
exprobat Christianis, quod plerique eorum essent servi 
et ancillae. Etiam in ministerio Ecclesiae ancillas fuisse- 
ex Plinio discas. Chrysostomus, infra ad cap. 2, ob- 
iectum ait Christianis, maximam eorum partem faisse 
nutrices ‚ obstetrices , ennuchos. 

Kal ra dEovderpuiva, ek contompta} Solent enim tales 
despiei. De hoc verbo vide Marc. 9: 12, Luc. 28: 9, 
‘Act. 4: 1, ‘Ram 14: 3, 10 

Kal s@ vj dora, Uva va vra suzan, 4 ea quae 
non aunt, ut ea quae sunt destrueret) “Trcofoly [super- 
iectio) Hebraica quae YR [nor} et Opr [nihil] wsurpat de 
rebus valde abiectis. Vide Esai, 40: 17. Contra za örza 
sicut et sl dicitur: de ed quod pretio est, Gals 6: 3. 
Tum ‘vero satugyep sume, at Rom, 3: 31, ostendit ésse 
nihil Haeö- omnia praefigurata fuvrant temrporibus exi- 
tus et Aegypto, et in Davidis' pugna dontra: Goliatkum 
et einsdem evectiene in regnunt, et sursys' tanporden 
Esdrae et Nehemiae. 

29. ‘Orroos ui waugrjonkas; nà aget êvoöntoy zoù Ocoù, 
ne qua caro glorietur apud Deum) Fecit Deus ne quid 
ìn hoc negotio homo sibi tribueret. Nam xavyäadas est 
inniti alicui rei, laetari de re. aliqua. Vide Rom 2: 
17, 23, 5: 2, 8, 11. MW et srdsu Hebraeis universalter 
Regant. "Estrmor Geoö, id: est;:ubi cum „Deo res est. 
Ubi homo ex parte viliore caro sppeltatur, fit hoc ad 
fastam reprimendum. | DO 

Zo. 


208 | iN 1. EPIST. AD COË; 


EE] avtou 8d vue ded èr Kisd 'Iyoou, Ex ipv 
aten wos estis in Christo Iesu] "BE hic significat cau- 
sam efficientem primariam; ut Rom. 2: 36, dy pro du 
cauúsäm mediam, Et êst intellige, estis nova creature, 
Jacti estis longe alii quam eratis. 

Os — suis oopla amro Owoö,- Benczooden stal 
dywopdg. wal crrohiepwers, qui factus est nobis sapientië 
a Deo, et iustitta et sanctitas et redemptio} Est hic 
perpetua Metonymid efecti positi pro bceusa. Christu 
enim, Des ita procurante, factus est causa, per quan 

‚ ®apiamus; divina scilicet, pér quam a pecoatië putge 
mur, per quam Spirits Sancto donemur, per quam à 
morte quondam vinditandi simus; quod — är 
ve Rom, 6: 23, Eph. 4: 30: 

. ‚ “Ja, ut] supple fiet. Similis Meis [agpeuel 
—* 15:3, alibi, et infra 25.9. , 

Kabog zfyoarrde. O savyeonerog èp Zwoltp mavydate, 
querùadmodum scriptum est, Qui gloriatur , in Domind 
glorietur] Sensus concise..-depromptus et Ier. * 23, 4 
ubi'in.:Graeco habemus: Fo,òë Meret Kegros* u1j waves | 
Ö aopog dr zij dopiq. dant xal pij xavydado ó-iopugr # 
zij loxvs avroù, zal uy wavyaato Ó zehovasn Èy zij hoon 
wdzoö, AAN jd rodrup morvjkobe 6 savyouévog, doviâr wl 
ywesonker Dre êyoo elume: Koguos, Ó srouïw- Èleog wal zoa 1e 
Bsxaoouvyr drl yi (Haec autem:dicit. Daminus, Ne 
glorietur. sapbens de sapientia sua, nec. glordetur fot 
de fortitudine sua, naa glorietur divde ‘de divi 
suis ; eed de hot glorietur qui gloriatur, ecpe. eb nest, 
me esse. Dominum, qui faciam misericordiam et: iudicius 
et iustidam in terra}, Uni. in Hebraeo pro xëvyciobu en 
asvs-;quad. per dyaddär [eveultare] alibi werdt, 


— en CÁPFUT En’ 

dv Kos. èÂ0ode. droo Íuäe „ dehpol „et opo; cum ve 
ti vos, fratres]) Hoo dieit, Mea quogue loquendi et & 
gendi ratio congruit isti Dei-ministerio, tum apud ali, 

“ tam apud yos maxime. 


€ 


HAboy où na" Oregorie Adyov, ‚ non vens cum celus 
tia 











G. , CAPUT: IE 289 


ka sermanie) Non erat Paulus. indisertus: sed it Greecia 
multi erant ;disertiores, qui ‚ad, naturae opes artis ad- 
minicula et. longan usum adiecerant. Ideo dicit srsgoyse , 
id est ; ne .... 

*H soplas J aut sapientiae) Eruditas quidem, erat Paus 
las i in Lege et scriptis Interpretam : at non  aoque in Phi- 
losophig illa Graecanica, 

Karazyéhhoov Ópiy zò paorvoiwor von Oeoù, annuntiane. voe 
bis testimonium Dei} Buangelium, quod supra 1; 6 sagzegior 
täy Xousoù, Deus quippe per Christum voluntatem suam 
nobis testatam fecit, In Manascripto est zo uvssouor zoë 
Beat [mmysterium Dei]. Vide Rom, 26: 25, Et sic- habuit 
codex quo usus est Ambrosius, at ia quo usus: Syrus. 
‚3. Ov yap ëxgura] Non magni Jesi, ut Rom, 14; 5e 

‚ Toö eidérge Hs dp vu el uy Igooös Ksdv, me scire 
aliquid inter wae nisi lesum Christum] Nosse verba Les 
gis) et traditiones, linguas aliquas, legisse etiam vestras 
Poetas, F requens est nostris scriptoribas Tov praeponere 
infinitivo, ubi alii penerent 40. 'Ey vuiv, id est, u dw 
| vur CHHS- apud vos viverem. 

… Kad roñrou dsavoonévor) Et guidem Grucifisum, id est; 
enina exemplum in omnibus malin Euangelii causa, perfe. 
rendis scirem mibi esse voguendom, ‚Sic sumendam oss 
tendunt sequentia. | | 
S3. Kat érdb dr doderdg ; * én olle, » wad de Tqbuor 
molhB Eyevóuyy mos Úuäg, et ego cum infi rmitate et tie 
more et metw multo fut apud wos}- Kat hic est pro nams 
aafbveros hie est. dolo® ex rebus adversis, ut dikimug 
Rom. 8: 26: Metus et ille, timor pericula significant „ 
cum ab Íudaeis yi ad tribunal tractus fuit Paulgs, Sas 
thenes. pulsatus, Paulus ipee coactus discedore, quae. has 
bes. Act, 18. Pógos et reouoe, aaepe iungi solent adEroeos 
laugmenti} causa; ut Ps. “a: 11. in Graeco, 2 Cor. 3. 16 3 
Epb. 6:. 5 , ‚Ehil. 2:13. Hs vuâg, id est, zag’ vuige 
Vide Ioh. 15 2% 

. he, Kal ò- Adyos pav sal zò wijgvyud uov, et sermo maus 
et praedicatip mea] Sermones mei, tum privati, tum 
publici. Nam #yevsour est multis dicete, Matth. 10: 27. 

Oùx èv zeedoïg dyIgoorlyas ooplag Adyors , non persuaso- 
riis humanae sapientiae sermonibus] Ileutoîïg Graecum non 

VI. T ear 


405 IN 1. EPIST. AD Cor, 


esse multi notarunt: heo adeo Cilix Apostolas, at vocem 
nusquam-lectam usurparet. Legendam stergoîïg sicut infra 15, 
iv dsBansvis drdgeonisys ooplus hóyoig [doctie humanae sa 
pientiae sermonibus) Intelligit eos sermones, quibus wi 
aolet humana sapientia. Syrus legit èy sretot (suadela) 
et Aoyey [sermonum} sens non malo: quomodo legit et 
Eusebius, et videtur legisse Origenes Philotalia cap. 1 
1, sed quod dixi praefèros Quod de Demetrio-dicit Se: 
heca, multo iustius de Apöstolis dici potest, fuisse eos 
eloquentiae eins quae res fortissimas deceat, non concin 
natae, nee in verba solltcttae , sed ingenti animo pro 
Smpetns tulit ree vas prosequentie, Hippodamos libro 
de Republica: Mgtsobas det rf Adyw sroketiid zal oui 
æœl óinelep v&g Öuatierós Tö Myovsoe, dAAR pn srgodrourd' 
odre yap j Mig doeïras FO KBog vò Alyovtog dupalrovo 
[Oivids oratione utendum, et gravi, et quae cum dier 
Bie affeetu conveniat, nòn affectata. Ita enim fiet u 
mores dicentis e dictione appareant). 
"SAAN dp amodelber srvelpatoo zal dovdpemg , sed demor 
stratióne spiritus et virtutis}) Habent  Mathematici sus 
eriodeikerg habet Aristoteles suas. At quanto maior illi 
per tot ac tarita miracula ? Genitivas aubsequens hic ir 
strumentam denotat: voce srpeumarog videtur signifitut 
— ‚ voce Övpapsos sanationes. 

Toa q alsis pdr mij fl dr oopla drOpeitv} Ne fe 
— nasceretur ex humanc eruditione. 

AAN dr. Bove Oo] Sed per ovinriam: Dei potentian, 
quo’ maior scilicet ipsi honor et gratia- habeatur. Vid 
súpra 1: 17. Iustinus in Colloquio cum Tryphone de 
Prophetis loquens : "Asorigo metarg drodelkeg Orte Bi 
musos pekovvged zij dÂnDelae (Fide dignë atque omni adv 
Rde maiores tester veritatts]. Origenes in Philoealit: 
Bi ydg al zaBruaBevuivar Töv drodilBeior dbol sruod 1 
—XR dwartonelpevenr voi BeBhiors zarioyvooy 1 ârtre- 
orcov, új selig uy elhóyos ày Örehonfdvero Ey oopig dte 
soy xal our dy Ovrager Ocoö [Si enim protritae et ute 
tae apud homines wviae demonstrationtm sanctie bri 
comprehensae valuissent ad wincendos Romines, merit 
quis existimaret fidem nostram in humana sapientia, »» 
in virtute Dei sitam esse}, etc. 
‚ 6. 








6, Zoplar Hè Aaloöper de vor; zeheloig, sapientiam am 
tem loquimur apud perfectos) Ea dicimus, quaê plena 
esse sapientiae budicabùnt vers ac probi Christiani. H 
enim séÂecoc, ut diximus Matth. 5: 48, 

Soplar de oU TOÏ aidros ToVTov, sapientiam vero non 
huius vasculi} Non illam Physicam, de qua et supra 1: 20. 

Oùde vr doyorrov ToÖ aiövog Tovsov, neque Principum 
huius saeculi). Politicam, cui adhaerent lurispradentia ef et 
Historiarum cognitio. 

Töy sataoyovutvor , qui destruuntur] Quae nunc sunt 
imperia non minus peribunt, quam illa figarata per sta- 
tuam Dan. 2: 44. Virgilius Georg. II, 

Non res Romanae periturague regna. — 

7. “Ala dahoduer coplap Osoö dy posnole Tj ftonen 
sovmuévnv, sed loguimur Dei tapientiam in mysterio ; 
guae recondita est} Inversa locutio pro sijp drronengvnul 
env Èv pvsnoio, quae diu in arcano recondita fuit. Vide 
Rom. 16: 25 et Eph. 3: 4, 5, 9. Messforor un et TM ,.ut 
apud Danielem aliquoties. 

“Hy ngoograer ô Oeog mod Pr ater, quam praedesti. 
navit Deus ante saecula] Ante multá tempora, ut dici- 
tur dicto Romanorum loco. Recte ante multa tempora : 
nam praefigaratum hoc non tantum in Abrahamo et 
Melchisedeco ‚ sed et in Noe, et Enocho, et Abele. 

Eis dólar jr) Ad maximum Aonorers nostrám, quos 
donis supra omnes Prophetas ornare voluit. 

8 Hy oddelg roy dogórro soö akdvos sovrov Eyvoner , 
quam nemo Principum huius eaeculb-cognowit]} “Hye nempe 
boplay [sapientiam). Cum autem dicit Ägyovrag non in- 
telligit minores: illos magistratas, qualis Nicodemus et 
losephus Arimathensis, sed’ illos praefalgentes, quales 
Pilatus et Herodes ac Caeseres, et intra Tadaeos Caiphas 
et Annas. 

Et yap Ervaar) Si : penitas pernossend Dei destinata im 
ac re, 

Oùx &p roy Kvoror-vijv ddEns ——e— ,nunquam Doe 
minum gloriae cruciſtæxissent] Non credibile est eos cruci 
addieturos fuisse, ant instigatione sua, ut Sacerdates ; 
ut decreto , ut Pilatus; aut consensu , ut Herades ; eum 
quem Deus este vult omnium fudicèm., Nam glaria Christi 

Ta il- 


oa IN I..EPIST, AB CO. 


illam dien maxime respicig a Petr. y:°1% Tertalliuus 
adversas Marcionem Ill: Seripturue quae interemptibilen 
Christum sdinentes utiqus et ignorabilem afirmant: nisi 
enim ignoratus , nihil. ecidieet pati possot,. Crucifisse 
dieuntur etiam qui assensum praebuere Act, a: 36, ú: 10 
Non- excusat illos ea ignorantia; satis enim res magnu 
fegerat Christus, ut quid afferret inquirerent, cacters si 
discemdì et bene agendi faissent cupidi, ab ipso per 
coopturi. Christus Kúgios dòbnd pracfiguratus per arca, 
quae Maan 170 Ps. 241 ge 

9. 'AA& wats. pérgenzar , sed sicut. sqriptum est) E- 
wenit scilicet : qualis èAAesyis [dafectoas] supra 1: 31 Sed 
in Manuscripto non est «Ada, et sic queque satis cohaeret 
sensus. IIli non noverunt, quia Deus talia non revelit 
nisl se amantibus ‚ id est, inquirentibüs. 

Td öpBakuds oùx eÔs, sal ovg où ijrovoe, «al zal zap 
Star évqoorov ou avéBgs à &. ijvoluaden ö Oos zois dyanoi⸗ 
nie, quod oculus non vidik ‚ neque auris audivit, negus 
in cor hominis adscendit, quae prasparavit. Deus üs qu 
diligunt. illam] Sensus guidem est apud Egaiam 64: 4, abi 
Graeci: 's4no zoö aiövos on, sjkovoaper , odt oi — 
jv: eidóv Oeöv rehajw ooö, wal za Erp oou.à rrougders zus 
Srroudvouoin Èheov [A vaaculo nen audivinus, neque ouk 
nostri vöderunt Daum absque te, eb opera tua quae fe 
cies, gaspoctantibus misericordiam]).' Qune verba elian 
Rabbini de vita altera:expomunt sensu arcaniore: sd 
cum-ipöa verba quibus: hic. utitur Paulus. „exstitisse in A- 
poceryphis Eliae tradat Origenes, Hieronymus ad Pur 
machium de Optimo genere interpretandi. Zacharias Chry- 
sopolitanus, "et Gregorius Syncellus, :eredibile omnino 
est: Aeprompsisse hog Paulum ex scriptis Rabbinorun, 
qui ea habuerant ex traditione veteri: de quo gene 
dictorum vide quae attulimus ad Matth, 2: g. Mult 
veteres libfos perispae dicit hoe loco Chryagstomus. Me 
nuscriptus pro & x sjvolpader habet boa sjtofuader. 
Hebraeis pro toto animo dicitur. Et adsaendere in 607: 
Ier. 5» 16 et alibi, est quod Latinis in, mentem venit. 
Non.:alienum. ab hoc lodo Philonis illud libro de Abele 
et:Caind: Tiés pag. &y yévouro ézapòo TRjvr. rds zóy brt 
plezordctsaew woyijg: vehelagworzavoijeor ; old aurijv oa” 3 


„sd 





SOE CAPUT IL . 3 


sd’ dropt vóboar etÖEvhe onp pelzino avrijs, dre nar” dnct. 
voy TÔy zvon êrudeukbovaar: Tö vdo eundogorri bvigotha 
d Oes mel ov uéÂhes —R ob yoïjrat [Quis enim est 
idoneus ut togitatione eomprekendut migratiohem’ perfec- 
tae animae ad eum qui est? Equidem opinor ne ipsam 
quidem, oui migrare contigit, soisse quanto melierá sore 
tiretur , quippe quae tum correpta erat Nurmine ; ham 
Deus eum alieui Benefacit, non utitur eius consilio]. 

10. “Huiy òë ó Oeog armexaÂvwe did. tOö nvevporóg aÜroö, 
nabis autem aperuit Deun per Spiritum enum] Id est, 
per illam Spiritum qui Christo fait adunatus. Vide'quaë 
dicta Marc. 2: 8 et Rom. 1: 4, Aperuit Deus nobis, 
inquit Apoëtolas, per Chrietò Spiritum futarumèsse în- 
dicium universale, quod Christus sit exerciturus , et qua 
norma'et qúë exîta. In Manusoripto non ast aûroö. 

Tò yap nva warra doewvd » “al va Baan zoö Giot, 
Spiritus enim omnia scrutatur „ etium ‘profunda Dei] 
Idem sensus qui loh. 1: 28, 6: 46, 8: 19, 38, «10: 15, 
12: So, 24: 7,9 Ta Bon, consilia diu accultáta. 
Rom. 16: 25 et supra 7. - 

it. Tig yap vider drpoorwoy va vod pOgefrtoë eu 
zò nveïua:Toö dvHoormov, quis enim hominum seit quae 
sunt hominis , nisi spiritus hominis} Principum: abditos 
sensus quis nouis nisi ipse Principis. animus? Nihil opus 
illo dp Opesreoov ‚ et abest in Manuscripto. 

Oörwo wal z& To Ocod oddelg older, el uy vo mevelja zoë | 
Otoũ, ita et quae Dei eunt, nemo eognowit nisi Spiritus 
Dei] Arcana Dei nemo novit nisi ipse, Spiritus Dei, 
qui Prophétis ex ‘partioula ‚ Christo vero perfectiasime 
datus est. Pro oider in Manuacripto est ëyyoa, pari sensu: 

12. ‘Hpetg Òl oÙ TO nvedpa zou xóonov EÀdBoper , nos 
autem non’ spiritum mundi aocepimus) Non:ab humano 
ingenfe profsèta.sunt ea quae: dixit Christus. 

Adha zò. rrveïpa zo èr zoö Ocoù,-sed Spiritum qui ex 
Deo est} Spiritus ille qui nostri causa in homine Christo 
lait, est ipsius Dei velut portio et instrùmentum. 

‘ha dÒBuer za únò voö Oeoë aguodérra sui) Ut certo 
1oscamus , non fluctuante coniectera, ea quae Deus no- 
is dedtt, id est, dare decrevit. Est enim werovvuia 
transnominatio} qualis Eph. 1:-4,.2: 6, 2 Tim, 12 9. 

73 15. 


296 IN IL, EPIST. AD COR 


13. A wal Aakoöger, quae et loquimur] Quae etiam u 
Christi praeceptis omnibus populis annunciamus. | 

Oùn êr Bedaxzolg degoes ooplag Aoyous] Non eo ser 
mone quem docuit humana eruditio. 

"AMR èy Bidanroïg nveiparog dylov} Sed eo sermon 
quem docuit sanctissimua ille Christi Spiritug. Bis hie 
‘habemas êsdaxroïs cum genitivo causam significante: qu- 
lis locatio est apud loh. 6: 45, In Manascriplo non ex⸗ 
primitur aytov, nec opus. 

Hvswuarinoïs dveuparrno dvyuqivorteg spiriealibe ope 
ritualia exponentes) Expanentes, ea quae Prophetse Sp: 
rita Dei acti dixere, per ea quae Christus suo Spiritù 
nobis apergit. Zuynqisew est Vo expöners ,- Gen. 40: 6, 
16, aa, 421 12, 15, 1, Dan. 5: 15, 17, Quod èmdver 
Gen. 41:,13, et inde Mess Ecel. 8: 1, quod cursed 
Dan. 2; 25, 4: 16, 5: 28, et ouymouoig im eodem Daniek 
2: 4 et alibi saepe. Prophetia enim non est idlas ét- 
dweecos [propriae interpretationie) 2 Petr, 1: 20. 

he. Woysrdg Òë ÄâvOooornos , aniinalis autem homo) Non 
idem est wuyixòs Ärdaoonog et oapxixds [carnalie]: pope 
eat qui humanae tantum rationis lace ducitur, —X gu 
corporis. affectibus gubernatur: sed plerunque wegsoì di 
qua.in parte sunt aapxiuol, ut Graecorarh Philosophi «or 
tatores, puerorum corruptores, gloriae aucupes, maledic 
invidi, Verum hic nihil aliad designatar quam hom 
humana tantpm ratione nitens, guales eraut Iudaeortt 
plerique et Philosophi Graecoraum, Judas in Epistols # 
gixovs explicat, meug ui) Èyovzag [spiritum non haben) 
Hierocles- vvꝛwor oöga ſcorpus akünale) vocat quod mo 
explicat zò Georeeór (vitale), 

Ov digesas Ta vo nvevuazag zo Oei ‚ non capit qua 
aunt Spirikua Dei] Non intelligit ea quae per Propbel' 
sunt proditas qwippe quae ne ipsì quidem Prophetat ali 
intellexerint. apor „hie est, quod mox yvörvas, ir 


telligere, . 


Mueia vaa ard èg, scultitia enim est illi] Id est, 
Quasi stultorum. voces nihil significantes, Tale erat Eu 
jae vaticiniam Aethiopi Act. 6: Sie _  ‘<_ 

“Oxe RVEVPAEIKOG &vaspineras » quia spiritualiter Auu- 


vanvur) Ut dindicetur, verus eorum seusùs, ppus cat no- 
va 





va et apertiorìi revelatione qualis per Christum contigit, 
‘Avanglvesdas est vox forensis Act, 4: 9, 123 19. Et solet 
transferri ad examen doctrinae Act, 17: 12, infra 14: 2úe 
Et sio vertitur “pn Hebraeum. 

45. O Öl mwevuarindg dvangise pie marta, eptritualin 
autem iudicat quidem omnia} In Manascripto, drangises 
s& nóvze. Qui multa a Christo luce imbutus est, facile 
iudicat de sensu Prophetarum. Potest de ea optime iare 
dici, quod alio sensu dicit Aristoteles Eth. III. 15, 
‘OQ anovdaïos Enaga nolver agg (Prabus de amnibus recte 
iudicat}. 

Adrog àl on ovderdo odwangiwevan, at. ipsa a nemins ia 
dicatur) A nemine iudicari, id est, refollj potest: ul 
Stephanus Act, 6: 10. Causa sequitar. J 

16. Tig yaa äyva voör Kuglov, 05 ovgfloftaioes edrds , 
quis enim cognovit sensum Domini, qui. instruet cum] 
Ex Esai, 40: 15, ubi in Graeco, Tis Kuglou woor êyvo, 
wal. .rig aedroù atpflovdog dyévera; ſQuis novit. mentem „Da- 
mini, ef quis oonsiliarius eius fuit?) Quomodo et. Panlas 
citavit eum lodum Bom. 11; 34e Deus ante Christi tem- 
pora neminem admisit ad arcama, sua pernoscenda „ sicug 
Reges admittero consiligrjos quosdam solent. Svufifches 
est inetituere, edocere, ut vidimus Aot. g: 22, 16; 404 
hic vero, nou multum remoto significata, est consilium 
dare, aopovhwer, ovmgavder pevéodas. Itaqug tonpeoketer 
et avufeBdleit coniunganur Baai. 40; 14. 

‘Hues ôe voör Xquseö Eyoptr, nos autem sonsum Christë 
habemus) Noe autem novimus Dei consilia, quae Christgq 
fuere reveleta, loh. 181. 15. Quis potest de Dei volun- 
tate certiora adferre. quam ipse Deua? is autem ea 
Christo tradidit. Ea igitur qui hahet, nullis. Propheta- 
ram allegationihus, nullis Philosopborum, ratiunculis so» 
lide refelli- potest, Optime Ambrosius; Gui magis de 
| Deo, quam Deo oredam £ ‚ s . 


DN ' * ha . 


carur II. 


Kat B, — at ego graver) ‘Etiam ego tantie 


Dei donis instructus. | 
TA | Où 


298 IN I. EPIST.,AB COR. 


praeterimus in coetu eorum, qui opus habent lacte, ut 
vocamus per tropalogiam: sic enim Paulus scribit Co- 
rinthiis aondum perpurgatis a moribus Graseanicis: Lao 
vobis praebui, non cibum, quem nondum ferebatis, ao 
ne nunc quidem ferre potestis, adhuc. enim carnales es- 
tis], etc. 

3. “Ere rag. aagnenal ige, adhue enim carnalas ettis] 
Nan omnino, sed ploa satis, comparate ad alias Chris- 
tianos, ut lam diximus, 

: Ozov ra ër òuty Cijdog zal à Eouo zal ryogaaiar, grande: 
quidem enim gest inter vos invidia et contentio et «cit 
surae] “Orzav hic valet guandaguidem, ut 3 Petr. 2: 11. 
Utuntar ita hac particula et Xenophon et Plutarchau 
Est autem hic gradatio. Nam invidia contentionem pe 
pererat, contentio scissuram. Vide supra 1: 10, et inf 
11: 18, 12: 25, et adde Epistalam Clementi. Zijkos Xp, 
ëais 2, Öryagaatas mp. 

Oùyt —* êge, nonne ournalos eetis] Nam inter opera 
carnie numerat Apostolus ëgesg , Csjdoug et dsyogaaiag, Gal 
5: 20. Carnis scilicet nomine omnes affectus respiciens, 
qui non Dei honorem et proximi salateni praecipge res 
piciant, sed ea quae nostra sunt et nobia placent. 

Kal xaraá &yOgooror mweperarelse , et secundum hominem 

ambulatis) Vivitis ut plerique homines aolent, non & 
Dei praescripto, non xard Oson (secundum Deum], ut 
Joquitur Apostolus Rom. 8: 27. Homo enim hoo loca 
Deo opponitur. 
4. “Orar yag Ayn ze° 'Byò niv ele Taúdou' dis 
Òt, 'Eyo “Anolhò, cum enim quis dicat, Ego sun 
Pauli: alius ‚ Ego Apollo] Illis quidem nomimibas ik 
li utebantar: sed principes sectarum sub hoc praetertt 
suo honori et commodis velificabantur, ut apparet inf 
4: 6, 

5. Tig ovv dsl Tlaiöhos 3 zig òë Udroddeks ; s Al jj A⸗xaro 
Ör bp dnigedgare; Quis igitur ‘est Paulus? qui Apol 
Jos? nisi ministri per quos credidistis 2] Si hos de % 
séntiri voluit tantus Apostolus et tantus Euangelisë, 
quanto magis id illos cogitare oportuit, qui, cam viris 
tantis comparandi non essent, suas tamen. sectgbanior 
glorias cum Ecclesiae male. Audsoya: hic mon speciale 

poe 








nomen est functionis, sed generale, respondens Hebraeo 
nen, conveniens omnibus qui Euangelio inserviunt: quo- 
modo et infra 3 Cor, 3% 6, 6; 4, 11: 23, Eph. 5: 7, 
6: 21, 1 Thess. 3: a, 1 Tim. 43 6. Simili modo dvaxo 
vlay habuimus Act, 1: 17, 6: 4, 20: 24, 21; 19. de uy, 
id est, quorum opera. 

Kal éxagp os à Koprog èdooner, et unicuique sicut Do- 
minus dedit] Est ‘hic traiectio. Rectum fuerat, zal oóg 
fnac ó Kovgtos èdoxer, et subauditur zosoözog , tales sunt 
prout eis Deus dedit, quales eos Deus sua begeficentig 
effecit, Cum quicquid habent, ab ipso profectum sit, 
merito etiam eius honori inservire debent. Similem tra- 
jectionem habnimus supra a; 7. Et in iisdem vocibus 
éxagp bg Rom. 12: 5. 

6. 'Eyo dpurevaa, "AroAlddg Erozioer, HAN ó Ocg - 
baver, ago plantavi, Apollos rigavit, sed Deus incre- 
tum dedit} 'Enósiae dixit fligarate pro igdevas, quae vax 
propria agricolìs; sed bene facta est translatio, quia quod 
plantis est irrigari, id animalibus eat potum praebere. 
Et ideo vicissim qui bene potarunt, irrigati dicuntur; 
sunt enim tales gerapogal avziggepos [translationes recie 
procae]. .Et hoc quidem dictum sit de hac voce, Cae- 
teram alia rursus est in omnibus illie translatio a plantis 
ad humanum ingenium. Deus hic comparatur terrae, 
unde alontur insite, Qui plantat, surculum infigit ter= 
raes dui rigat, vias terra aperit: incrementum autem 
revera ab ipsa est terra,.matre ac nutrice omnium. Ita 
in Euangelii negotio, fidei , iustitiae , sanctitatis proven- 
tus omnis Deo debetaur, 8 quo est revelatio , et revela= 
tionis testimania et Spiritus dona. Hülarer Pos, Eu, 
e 10} 61: 12, 

Tse oure Ó purevuor del vu, Te Ó rrorlboar, itaque 
neque qui plantat (est. aliquid, neque qui rigat) Nihil 
sunt, nempe-si Deum respicias. Nihil magui. „sunt. Sie 
enim ze sumptum Gal, 6: 3, 2 Cor, 3: 5. 

Aavx à avbaror Oeop, sed qui incrementum dat Deus] 
Panlo alia est similitudo eodem tendens et itidem ab 
agricultura desumpta, sed alio modo, apud Philonem s 
Dilavrog dè zal &deog 6 voös, olómevog iaas elvau Oc, 
nop doxr èp zi maayen Eerabouerog. ao: Òë orseloovzog 

wos 


Zoo IN I. EPIST. AD COR; 


ed purebovzos êy ‚werf rd vald, d Aéjop vobg, dri ijd 
gvsedo, doefel où pvieioers OUD Öray ó Oos pvrovoyi 
{Mene autom sui amans et impid; putans se aequnlen 
Deo, dum facere viderì vult, revera patitur. Caeterum 
cum Dens seminat ef plantat in àänima quicquid hones- 
tum est, rens si dicat, Ego planto ; impie facib: non 
plant igitur quando Deus plantat). 

O puvrevar ÖË xcct à ì srorlloor ér etoe, qui auten 
—* et qui rigât unum sunt] Idem agunt negotium: 
sicut ilR in agricultura plantam terrae et terram plantet 
aAdmovent, sic hi in Euangelio homines ad Deum, Deom 
ad' komines perdueunt. Qui eidem negotio incumburt, 
on debent partes fácerè, - De hoe loquendi genere vide 
Joh. 10: 30, 17: 11, 22, 1 Foh. ó: 7,8. 

“Bxagos Òl zór Wiory ur0Bòr Mjperas woerd zòy iÎroy zón, 
unùusquisque autem propriam mercedem accipiet secundum 
suum laborem] Pro magnitudine laboris erit maguitade 
“mercedis: sed immenso maior labore merces, 

ge Oeod yap loney ovvegyjol ,' Det enins sumus adiutore) 
Nos Apostoli et Doctores alii, Quos detecerat, Deo con 
parans, eos hominibus comparans multum attollit: dieit 
‘eniin éos ‘cum Deo ‘operari, suo sciliéet- modo, Itiden 
et veritati cooperari’ ‘dicuntar 3 Ioh. 8, “Vicisein Den . 
dure dicitur Apostelis Marc. 16: 20, 

Ocos peigyrov, Otoũ oïodoui dze, Dei agricultura, Pa 
aedificàtio estis] Plebem hic alloquiter, et duas adhibent 
‘gimikitudines, priorem sermonem ‘ab agricaltura desump- 
“tum fnit, ef novam ab architectura orditur. Teer 
"est omrie quod ab agricola excolitur. Legitar ín Graécis 
libris. Veteris Testamenti, ut Gen. 26: 14, Prov. 6: 74 
24: 3o, 51: 16, Pari sensu populus Laai- b1: 3, , perant 
Xvolov. 

20: - Kara zij yolquy_ zoö Ocod op dobevei⸗ mo, secum 
dum 'gratiam Dei quae data est mihi] Omniä refert ad 
honorem Dei, at alios doceat: idem facere. 

“Qs copds doyscturop Beuilov TlOerra, ub sapiens arch 
gectüs fundamentum ieci} Zopds Graedis'adiectivum ef 
omnium artificum. Itaque EE 

’ — Eopos Houoe zEnTov, : 
[—= Sapiens opifex fabricavit], 
olie 








„CAPUT IL dof 


etiam apud Homerum legîmus. Sic Exod. 35: 36, in 
Graeco ;, Of oopotꝭ of arvroûrren Ta èqya TOö dylou (sSapiester … 
ad facienda aperd sönctuarii]. Et Esai 3: 4, own on 
vertitur aogde doyssésrora [sapientem Architectum]. Fuus 
damentum iacit, qui rei alicui initium dat. De Puans 
gelio id usurpat Apòstolus Rom. 15: 20, et scriptor ad 
Hebr, 6: 1e Panlo. longius protecta translatione ipsi „An 
postoli , ut in praedicatione principes, fandamenta dicun- 
tur Apoo. 1 14.. 

Aado de —R alive autom snaedifieas) Quia 
aediſicii mentionem feterat, aliam instituit ab aedificia 
comparationem r. ante fideles dikerat aedifiaium Dei, nunc 
aesdificium vocat ea quae in Ecclesia Christiana a Docto- 
ribus dacentnr.  Simles transitianes, parte similitudinia 
retenta, parte mutata, habes Matth. 13, Marc. 4, | Ioh. 10 
et alibi, 

aco⸗ —AXX uUnus quis qu⸗ autem 
videat quomodo aediſ cet] Ostendit vem orea periculi 
plenam. 2 ] 

11. Ocuéluor zag von. oddels Sivazas. Beivau nikon TOP 
xeluevov] Non licet aliud ponere fundamentum, qrsasts 
quod ego poaui, id. eat, non licet countta docere.. . Aura 
rdt hic significat ius agendi Yide Matth. g: 165 Luc. 
5: a1. Sic et Turisoonsulti verbum .ppppe et nemer pot 
testatis usurpant. 

"Os deur 'Igooör-ó Korgog , quod est Jesus Christus) da 
est, Christi historia, praacepta.et pramissa. Sic eum 
esse, mundum- ab. eo. conditum ‚ac regi, datam a. ea, 
Legem , BPV, id est, fundamenta. vocant Hebraci.  : : 
‚aa. EÌ 8e. zie. dmarmodouel ërl zov. Gepédior zoirop. veus 
qr, &gyvaor, MBoug. zauloug , Elda, ybozoe , zahdugu : si 
quis. auteur inaedificat huic Jurdamento aurum, argens, 
tum „lapides pretiasos, ligna, stramen, culmum] Fingit 
sibi aedificiam Panlus partim regale, partim. rusticum : 
quia quanguam,tale fieri moris nan est, tamen natnrae 

non repugnat, et id regnirit dodo redditio]. Propo- 
nit ergo nobis domum cuius parietes sint ex marmore: 
colamnae partim, ex auro, et ‚Parti, ex argento :, trabes 
ex digno: fastigium vero ex stramine. et eulmo, unde. 
culmen. dicitar, Aldo riuio: aut —R laelecti] etiam 
mar= 


bs INL EPIST. AD COR 


marmora dicdntar ‚ ut ostendit locus Esai, 54: 11, cok 
latus cum 1. Par, ag: a, in Graeco, et eum Iosepho 
Vide quae ad illum Esaiae locum diximus. In taberne- 
culi ‘straetara érant aurum; orgentum, lapides , ligna, 
Exod. 25: 4 6 sf. ’ 

13 ‘Endsov to ëoyor garegon vevifoecat ‚ t&niuscuiusgut 
opus maniféstum erit] Eventas ostendet. quae materie 
firma sit, quae infirma. | 

H ydg suipa Òyhcoeut Ots èp revel Eroialrecten, dias 
enim declarabit ; quia igne revelabitur} Longum tempu' 
adferre solet incendia sive casu fortuito, sive igne coe- 
desti, sive vi bellica. “Hwiga, id est, Zangum tempus: 
longa dies etiam Latinis, Sic wm [diem] yoóvor [tempus] 
Baepe Vertant LXX. Vide quae diximus Num, 3: 15 
Adde Esai. 5: 18. “Huége Ötydoioer, idem est quod dicit 
Sophocles: : | 

SAstar® ô paxgòs xcvaglOurrog zedvos 
Biu 7 BÔjha, — 

(Zumana longis cuncta eurriculis dies 

_ dmmutat , oeculta aperit. —] 

Et quod Simonides : : 
- Oux ègur pelbeon Pesuvor poordu oöderdg Eqyov. 

[Tempus cuncta docet, quo non est certior inde: 
Et hie drrokadourteras , intellige èoyor êp mel, per ince 
dium. 

‘Kal Erdgou vò èoyoy Ómotds êer, #0 sröp : doxepdder, ® 
wriuscuiusque opus quale sit, ignie probabit) Recte, nun 
aurum ignibus invictum est; argentum et marmora 
igui resistant: minus lignum: mrinime etramen et culms** 
dn swogl: Boxiudberae zevoòs figne probatur aurum) Eocl.x5 
14. Bi ruvog TO tero⸗ uſyxei O brroonodöugde , wotór he 
erat, si culus opus manserit quod inaedificavit, WET 
cedem accipiet] Tam venit ad dródoouw (redditionem). 
quis Doctor praecepta specialia dederit, quae considersé 
re, loco, tempore, circumstantiis , convenant cum gene 
ralibus Christi praeceptis , is honorem’ apud Teelerin 
omnes consequetur. Clemens Strom. VIE: “H uér ou * 
gie. oövróuds èeuw, os —R rGor xareretyórtov „raa í 
yvödis de dnodekie rör did niger magedyugi voor toyvee jl 
| BéBasòs , ia rijs xvgrutijs drdasvahlag , Emorxodopovptr! 4 





„or GAPGT. Tt ' BoB 


riva ele tò djuerdrtrooror, sal met êruoduss watakiòr ori 
geriurtovsa” wol poe Öonet sgoe Tg eivon pevapodsj acorsóros 
ú 8 Orr elo nlguw , wg mrooeïrtor. Aevrioa dl jj èn niger 
els pyöouw új- Öl eit dome sregarovmdun dwBlvde Hôn pidor 
pilap tò ‘yeys@onon TB yeyveoonopdso mrogisyow [Fides orgo, 
ut semel dicam, est brevis et compendiosa éorúin, quaê 
necessaria stint, bognitio. Cognitio autem ést Arma ad 
stabilis —— eorum , quae asaumpta sunt per fis 
dem, quae per doctrinam Domini enper fidem aedifièa= 
Sur, quae transmittit ad-id quod non pottet excideré et _ 
mutari et potest comprehendi scientia. Ac mihi quidem 
videtur esse prêma quaedam entutoris mutatio, quae: fit 
a Gentibus ad fldem, ut prime dixi : secunda auteri 
quae est dà fide in cognitionem. Alla voro desinens in 
charitate , amicum id, quod cognoscit, et reddit, quod 
_cognoscitur}. Plato magistratibns' mércedem dfcit esse 

honorém. Et honor is qui Doctori habetur ab Kocfesiis 
omnibus, praesagium est honoris a Deo consequendi: est 
promisso Matth. 16: 19, Incendio ‘igitur respordet lu% 
quae ab Ecclesiis omnibus uni Eoclesiae laboranti alluecet, 
Sie Dei-indicia igni comparantur Esat, 4: 4, 66: 16. Et 
Spiritus Ecclesiee primunt in ignis forma datus. 

15. Bi rivogròo Èpjor watanarjdere , si cuius opter ars 
sert] Sí ab 'aliis: Ecclesiis deprehendatar doctrine alieu- 
fas repugrare Christi doctrinae, att directe, ut licitum 
essa cum noverca' toncubitum ,' ut non esspectandam re 
eurrectionem ; aut: apentatis circumstantiis , nt Jieere epu- 
lari in $dolio, licere” &tigare ‘apud profanoe Magibtratus. 
Talia enim iudiefo sanarum Ecclesiarum stare non posi 
Sunt, Fnstinus tum Tryphone disputans negat pro Chris- 
tianis habendos, qui resurreetienem futuram neggnt. Ter. 
tullianus adversus Marcionem V: Quia per ignem iudi- 
cattur vestra superaediftcatio. Trabes incendio solent 
perire , epistola dieta Ier. 55. 

Fnuwoôsjoerar, detrimentum patietur] Deiictetur omniam 
indicie de Doctoris munere, aut etiam communtone pr 
vabitar, ut illi incesto accidit. : 

Adros dè — > obroc HE ds dat rrvgdg , ipse autem 
salvus erit, sic tamen quasi per ignem] Id est, In sum- 
mo erit salatis suae periculo: etsi eam adipiscetur {qeod 


Kad 


r 


bof IN I. EPIST. AB COR: 


boni ominis causa sperare „mavalt Apostdlas).. non fet id | 
sine , gravi moestitia: ac dolpre. Vide 2 Cor. 2: 7. Hic . 


est —8 ogoxoe [interitus carnis], infra 5: 5. Zul. 


Bat dg dia, voos est „proverbiale ad significationen son 
mi perionli. Sic. ê où, zrvgòg dendlongee [de igne rapien 
tee) dixit Iudes 26. Aristides in Apellem: Ex aleov, 9e 


gl, zmvess. zòv Ärqaeikeur, (De: medio, inguiunt, ign 
hominem servare]. Cyprianus Epistela LXVI: Exuenda 
oet valociter de incendio sarcina, priusquarm flammis-ur 


pr osimuss N Ae 

„16. Oùs viëare dn» vas beo⸗ dge —8* voe Dei tin 
plum esse] Redit ad. cemparationem, coeptam supré, * 
qua ad: alia quaedam, aflinia tamen-, deflexerat. Philo 


‘ pervanientibus. coneremotut · Nemo u duiu est periou⸗ | 


familiam Abrahami terplo comparat.. Rabbi Alscheck d 
Aggaeum.2 ait. populum. Israeliticum digi Dei templan 


Maulto fustius verp, Christiani et singuli et eolleeti, dl 
Spisitum Dei in ipgis. habitantem… „Vide infra. 6:19, 
2.Cor, 6; 16. Salvíanus ad Sororem: Benedictus itaqu 
Dominus Deus noster, qui semper apiritug tui cuslo, 
nanc praseipue otiam carnis „fit ‚at dn. te, manens.:tegkt 
custodiens manum Guam. ex iptorioribues Suis agua € ad 
esteriora porrexit: nqn alum santa, sanctorum, * 
etiam wastibulu templi aut et circumseptg, ep 
tectianemgue suam lgtjus pandens fecit galutem, anima 
tuae usque ad. salutem eorporig pervenira- 

Kal za -nvsdua vo Oeoù olutt èn Mν, et Dei Spire 
habitare in vobis] Kak,id est, guia. Multo augostiot 
haec inhabitatio quem. illa; per fulgorem apud, Arcam. 

17e» Bi ng vòy waor zoö Ocoö. plelges, zi quis templus 
Dei: violat] Destruit. Quad fieri solet malis doctrii 


et malis exemplis Rom, 14:-15. Hic infra 8; 11. 


DBegeï zoüzov ó Ode, disperdet illúm Deuce) Id at, 
Gravissime puniet, nisì nempe monitus resipiscat. het 
hic quod drrodtoer. Matth. aa: 41e Sic: Athaliam, sic Bal 
tassarem perdidit Deus: illam. quod templam ‚ hunc 
templi donaria profanasset. 

OQ: reg vads zou Oso dyids dou, templum enim, Du 
sanctum est] Sancta violari non debent, 

Orivéę èze Ópeis) Id est, Quod templum vos gstie: DIE 


.- pr 4 
d 


CAPUT Ik 3o5- 


relativam inter dao sabstantiva positam modo recipit ge= 
nus et numerum praecedentis, modo subsequentis. 

18. Mndelg Eavròe dbararoree, nemo se decipiat] worm 
oorwar [nolite decipere animas vestrae], Ier. 37: 9. Om- 
nis Philosophia hamana Euangelio repugnans, deceptio 
est 2 Thess, 2: 3. 

Ei rio Òomeì oopos elvas de oui dy 1 aldvs vourp , sì 
quis widetur inter vos sapiens esse in hoc seculo} Eopòs 
iĩy T alöyt vovra est aopog sata doplay nóopov [sapiens 
secundum sapientiam mundi}, ut sequitur. Si quis in eo 
sibi placet qaod novit omnium Philosophorum sententias 
et rationes. 

Mocòs yeséado, stultus fiat) Euangelio se teneat, quod 
ili Philosophi stultum putant. Supra 1: 18, an. 

“Iva yérsyvar oops, ut qit sapiens]. Ut ea sapiat, quae 
td vitam aeternam certo' eum possunt: perducere. 

19. H yag copla zToö wóopov Tourov, pogla rugd TH 
Od dee, sapientia enim huius mundi stultitia est apud. 
Deum] Deo. non megis placet quam. summa stultitia, quia 
puritatem illam animi, quam Deus: requirit, non exhibet, 
supra 1: 21e Het styltitia, id eat, Non pluris fit quam 
staltitia. Similis locutio Rom, a: 24 et 25. Sic Esai. 464: 25; 
0 AWI, zijv Bovhijy aùröy uogalsov (consilium aorum 
etultum faciene], et 2 Sam. 16: 31 ,.Sorrwt nv-nt 90 
lirritum redde, ‘precor, consilium Achitophelis). Ubi alii 
karodador alii dpgornooy Tip Pouksy "Aysropéd. 

Téygarrrae pag O Òpaasduerog Tous copovs èr zij Truvorg= 
rit avröy, scriptum est enim: Qui capit sapientes astu- 
lié ipsortsmi}-Bst ex verbis Eliphasi apud Iobum 5: 15, 
bi LXX habent, O xaradaufovor dopous èy zij pgourjoese 
Est dodooerr proprie pugno inaludere, Lev. a: 2, 5: 12, 
Nam. 5: 26 ; laxius sumptum idem valet quod xaradau 
lavtep, ut Ps. as 12 in Graeco. Et masovorlg vox est 
nedia, hic idem alens, quod pgornoer. Vide Prov, 1: 4, 
kk 5, Sir. 19: 21, 34: 10. Fecit hoc Deus egregie, cum 
hilosophos inter se commisit, ut nihil alter pro certo 
firmaverit quod non alter aeque ingeniosus eversum eat, 

20. Kad vedhuy* Kuguog rivooxte zoug Òvahoysopovs Tür 
opöy, Öre eiol maruuor, et iterum: Dominus novit cogie 
ationeg sapientum, quod vanae sint) Ex Ps. 94: 11, 

A4 I. V. 7 ubi 


rum revelatiomibus. 


366 IN I. EPIST, AD COR. 


ubi in Graeco , Koeus yivddtnes zorg Öedoyituovs tör dr- 
Bgerror , Er ciel pese, Paukas pro deOqamwy (hominun) 
posuit copy , quia id ‘instituto ipsius conveniebat: et 
haud dubie de iis maxime agit Pselmographus ‚ qui sibi 
sepere plarimuin videbantar, 

21. °Qge urdels zaoydeBo ès drBpurors ; ‘nemo itaque 
glorietur de hominibus] Laetetur quod hunc aut illam 


‘Boctorem habuerit, ut ei se addicat,-ut apnd Iudaeos 


Hillelis et .Sammaei discipulie apud Graecos Pythagoric, 
Piatonici, Aristotelici, Epicarei, 

Féyra yap Ópüv ieuw, omnia enim voetra sunt) Non 
vos Doctorum causa estis, sed illi vestri causa, Den 
lis dona det in usum vestrum,. 

22. Bite Hoùos, eiwe ’Anodlos, ere Kanis ‚ sive Pan 
Jus, sive Apollos, sive Cephas] Quia illlii haec nomict 
praetendebant, utiter ills nominibas.' Quod si Apostl 
sant: illorwm causa, quos instituunt, quanto magu ili 
qui se faciebant sectarum principes 2 
rs Elze wóopos, sive muncdus] lactant se quidam vert 
nàturalium scientia. Atqui totum hoc universum in bie 
conditum est, ut Deas cognoscatur. Ihi ipsi vere UP 
versanà possident. ‚ uuiverto utantur ac frauntar, W 
Deum norunt. 

Else Coo, vive vita] Si vitam Doetoribas protnl 
Deus , id Facit at prosint Ecclesiae: Phil. 1: 24 

Eire Odvaros, sive morse] Si ob Euangelium mate 
ebeant, id ft ut alii ipsorum constantia firmiores fiat 

… Bite dwegöra, sive Ppraesentia} Si linguaram et sant 
mam dona habent, in id habent, ut fidelès inde et me 
mero et viribus crescant. 


Etre uêldovsa , sive futura] Idem est de rerum fatar 





Terra dv êsur, omnia enim vestra ; ouné] Onnie hae 
sant non ipsorum tantum, sed aliorum, guales vos esì, 
causa. 

"23. ‘Tues Dd Morio, voe autem Christi) Christi ore 
tura, ut ipsi obediatis, | 

Koios dë Oeoö, Christus autem Dei} Sicut Chris 
Patri suo obedivit, infra 11: 3. - 





Ch 








CAPUT IV, 


‚ Ofzws sjuäg AoysiaBo &rOgwonos, sic nos existimet homo) 
WR, id est, Zxagos, quilibet: Hebraismus. Sic infra 6: 18, 
f::1, 26, 21: 27, Gal, a: 6; 3: 15, 6; 1, 7 et alibi sacpe. 

Ms Ornofzag Keisoö #al oivorduous uUSTGior Osoö, ut 
ministros Christi et dispensatores mysteriorum Dei] Rùr- 
sum erigit quos, ut fidelium causa institutos, deietisse 
videri poterat. „Magnum est Messiae esse ministrum et 
Dei dispensatorem ad elargienda ea quae din condita 
faere. ‘Trryeésag hoo sensu habes et Lucae initio. Mvo 
ryeloy voce intelligit dagmata Euangelica.. Vide Rom. 
16: 25 et supra 2: 7. Oixovduovs dispensatores recte hio 
vertit Latinus: sic et in Glassario, oixovójuag , dispensa- 
tor. Pertinet hoe nomen primum ad privatorum, deinde 
et ad publicae rei arcarios, ut dictum Luc. 12: 42. 

a. V Al Aouror] Idem valet quod frequentius dicitur 
doer, supra 1: 16,: Act. 27: 20, 2 Cor. 13: 11, 2 Tim, 
4: 83 aut so Aosroy, ut Matth. 26: 45, Marc. 14: 41, 
Eph: 6: 10, Phil. 5: 2, 4: 8, 1 Thess.4: 1, a Thess. 5: 1, 
Hebr. 10: 18, Ueurpatur et de rebus et de temporibus 
restantibus. Sed saepe, ut hic, orationem cannectit , et 
vin babet eam quam Latina vox, caeterume. 

Zozetear Ze zoïs oikorduou , requiritur in dispenzatoris 
bus] Zipeeisaa ad Latinismum acoedit, requiriëur. Vacis 
obranduou translationem persequitur, | 
hoæœ srugde. zo egebij, ut quis fldelis inveniatur] Plaralt 
sabiegit. singulare ,.quia ista in distributivis promiscue 
wsurpantur. Eidelem esse praecipua laus in dispensatore 
Luc, 126. Itaque tribuitur Mosi, Hebr. 3: 6, Sasmueli 1 
Sam. 3: 20, Ministris Euangelii ‚Col. a: 7, 4: 7. Tales 
autem\;certe non.erant illi sectaram duces Corinthi. 

3. °Euol Òë eis dlayioór dsw, mihi autem pro minimo 
est} Est Hebraismus: nam illis:attributa quae Graece no- 
minativo exprimerentor, exprimuntur per 9 quad valet eig. 
Vide quae diximus ad Matth, 19: 5. | | 
Iva Óf’ Or dvarord) “Iva hic valet si, „Parum mea 
refert quid woe de me iudicetie, prae eo quod Deus de 
Va . me 


BE IN I. EPIST, AD COR. 


me indicaturus est. Hoo valt cogitare illos, quos non 
nominat, sed notat. . 

“H ónò de@georiens Íuigas, aut ab humano die) Hiero- 
nymus putet hoc et alia quaedam esse ex Cilicum, ubi 


Graecam primum linguam didicerat Paulns, idiomate. Il- 


lis enim diem solitum dici pro iudicio; nec mirum, cum 


et Latine dicamus diem divers, et Germanis verbam sig 


nificans citare ad iudicium, a die deducatar. Sed et tt 
[dies illius) lob. 24: 1 Hebraei interpretautur iudicium 

"AIN oÙd8 duavròr dvauglso, sed neque me ipre iudic) 
‘Non mihi sumo plenas de memet iudicandi partes. le 
venalis de Diis locutus : 

Nottor. est illis homo quam sibi, mmm 

4. Odds yag dpavrs ovvorder AAN os dy sour dek 
salopar, nihil enim mihi conscins sum, sed non ideo iu- 
tificatue eum] Constructio est involntior more Hebraeo, 
quam sic explices: Quanguam enim non in menten mik 
venit me in ministerio mihi credito secus quicquam ſt 
cisse ; támen non inde sequitur me plane ab omni cul}? 
esse liberum, Id enim siguificat duwasoöstar, Act. 13% 3 
Rom. 6: 7. Vide et Prolegomena in Epistolam ad Romt- 
nos.. Chrysostomus sensum bene assecutus est: Kal ï 
Bsfrrove, el- padi daved oúvorder, od edenaleorau ; Or omt 
Bawir smagrijsdar mèr ads zwa duagrijuara, wij HP m 
ròy eldlvac Taüra vo duagsijpara [Et cur tandem, si ra 
tius sibi rei conscius est, non est iustifloatus? Peccarat 
enim fertasse in nonnullis > cum se peccasse nescirel} 
Huc ptaecipue pertinet, quod dicit Iacobus 3 2, sos 


rræiousey Änayreg [in mültie offendimue omnes}: et quod 


omnes et semper inbemur dicere, Dimitte nobis debit 


“nostra. Clemens in Epistola: ‘Elerelvare zag geïgas opt 


nds zor navtongdtoga Ocor, inerevorrer aùror Theo 


Bac, et Te Äxóvreg udgvere [Manus vestrag ad Da 


omnipotentem extendistis , veniam orantes, si quid iv 


pevcaritis]. In Ignatiana, quae dicitur, Epistola ad Eer 


manos habemus: ’Ey òd zoîs dösijpaow adsöp (militori 
a quibus trabebatar) uêddoy uaOyretopas ÈAAN od reage si 
zo Òedxalopar [At ego eorum iniuriës magie erudior, vt 
rum non in hoe iustificatus sum). Hieronymus Dialog? 
adversus Pelagium secundo hunc Pauli loeum commeme 

rans 








CAPUT 1. | 5og 


rans addit: Moc dicit ne quid forte per ignorantiam de- 
liquisset. Posidius de Augustino: Dicebat post peroeptum 
baptismum etiam laudatos Christianorum Saecerdotss abs- 
gue digna et oompetente poenitentia exire de corpore non ' 
debere, Haee verissima est huias loei interpretatio: nee 
quaerenda est alia. Confer Ps. 29: 12, 13. 

O de dvasxplsor pe, Kgs écw, qui autdm iudicat me, 
Dominus est] Is est, qui detectis non actibus tantam , 
sed et cogitationibus exactissimum et de me et de aliis 
indicium feret. pr Bn [Deus est qui requirit}, Ps, 44: 22 

5. se us md wagpoö ze wgivere, itague nolito ante 
tempus iudicare] Hoe maxime adversus eos torquet, qui 
cum Christi et Petri discipulos se dicerent, Paulum ac- 
…eusabant tanquam inimicum Iudaieae gentis: quam culpam 
magno ubique studio a se amolitur Paulus. 

“Eos är &0n ò Kugpros, Op wat porloeu roè ngurra roõ 
Oxózovs, zal pavepoiaer zag Pevhas zr kagduër, diem usque 
venias Dominus, qui et illuminabit abscondita tenebra- 
rum,et manifestabit animorum consilia] Tuta quidem dam- 
nari potest pro statu praesenti , qui flagitiose vivit: ma- 
nifesta enim sunt opera carnis. At actibus per se bonis 
aut mediis malam animum adsoribere contra dilectionis 
est regulam. Christo iudici relinquenda ista arcana. T'à 
Kqurrrd voj oxórovs JUT" MPW Tob, 12: 22, Quod prins 
obscure dixerat pooriaee za novrta, id per dEijyngoer [narra= 
‘tionem] explicat, sas Bovdds söy sagdir, 29 Mon sa 
“gup rijs xaodias [occulta cordis} dicto Ps. 44: 23. Haeo 
enim nosse solias Dei ac Christi est Act, 1: 24, 15: 8, 
Deorigee hic est, in lucem protrahet. 

Kal vóre Ô Èrrauvog yersoerar Enasp ono zoö Oso, et tunc 
laus erit unicuique a Deo] Nempe si bona egerit bono 
animot unde et contrarium datur intelligi: sed mavult 
eöpnueïp ſmolliter loqui]. 

6. Tadra dE, d3ehpol, neveornudroa els duevròr zal A 
modo de vds) Syrus recte interpretatur: Proposui haec 
in persona mea et Apollo. Quia hi vestri Doctores meo 
etiam ‘et Apollo nomine abutuntur, in nostra persona ip- 
sis ostendi , quam modeste de se ac de aliis iudicare de- 
beant : quantamque curam gerere ‘vestri et pacis. Mera 
oyuariGeep proprie' est mutare:-kabitum: ut videre est 1 

v53 Sam, 








$1ò IN I. EPIST, AD COR. 


Sam. 28: 8. Inde transfertur ad orationem , quae aliad 
widetar dicere, aliud innuit: cuiusmodi locutiones vocari 
a Graecis solent oyos daynuareogisos:, quas oontroversias 
figuratas dixit Quintilianus IX. 11, et figuras Suetonius 
Vespasiano et Domitiano, Hieronymus Epistola LXVI dd 
Rufinum. Philostratus de Herode Attico, ayspaslous mt 
dóyoy [Agurata oratione usus]. Chrysostomus de hoe 
loco agens in sermone De non valgandis peccatis, owe 
onlace zijv naryyoplar [obumbravit accusationem). De st 
eusativo "Anode vide quae diximus ad Act. 19: 1e 

“ra ds quly wadyre vO ur) Öndg Ö yéyooerrvou poovër, u 
én nobie discatis supra quam ecriptum est non aopen) 
Ut in nostra persona in iis quae de me et Apollo eri 
discatis non alios sumere affectus quam quales Deus in 
Scriptura exigit. Téygarrrat in his libris semper ad le 
bros veteris Testamenti refertur. 

yo vo} eig nig zoë dede pwaroùode ward sou éstgor) Vr 
_ detur scriptum faisse pvoroïiode, ne superbiatis alter cor 

tra alterum pro hoe vel illo Dactore. His verbis oster 
dit se oum dixit yéygorrsar, looum aliquem respexis | 
Scripturae non verbo tenus, sed sensu, Is locus & 
Deat, 17: 20. Nam si Regi praeoeptum, ne se supr glios 
fastaose efferat, quanto magis aliis? Commune est oF 
nibus Gentibus ut inflari dicant pro euperbire: hinc hom? 
inflatus apud Ciceronem,. Anflare utrem, in Satyre, #* 
perbum facere, Sic epiritue magnos gerere, est auper hin 
Chrysostomus apposite ad huno locum: “_Aâdws 7 J 
ylveror Opyhóregpor Treoov Eebgov uigos, HAN ú var ohw 
yivnrai (Non ſit enim pars alia alia elatior, ni 
intemperiem protuberet). Deinde: “O — ATS 
é soap [Quem inflat pituita, hic. aeger est). 

7 Tie yap oe Öraxptwet, quis enim te discernit) En 
primum attingit, quos plebs ita ita ob eximia dona admit 
batur, ut eis se certatìm addiceret,. Quod illi cum imp | 
dire debuissent, non impediebant, sibi in eo placentë 
Discernit Deus, cum huic plus dat, alii minus: bit 
dwaxolaeg zvevparwy [discrimina spirituum) infra 12: 10 
Habes hunc sensum fuse tractatum initia libri VIII Cot 
stitutionum quae diountur Clementis.., 


7 de ders Ô orn. ioßis, vid autem habes quod non 
ae 





CAPUT' EV. sn 


aecepisti} In omnì re honos-penes dantem, non penes 
accipientem, Sunt autem et merito dicuntur gaglapars 
[dona]. Etiamsi dona haberstis Apostolica (multum.au- 
tem id abest) tamen ipsum donorum nomen modestos vos 
facere debuit. Deus dedit in suos usus, non in tuos. 

Ei 88 sal èkapee, zl zavyäcas os w1j Aafoor, si autem 
accepistì , quid gloriaris quasë non acceperis] Quid in 
eo tibi places tanquam tua labore id tibi parasses ? Doc- 
tores maxime tangit, | 

8. Hôn wenogeonivae dse, iam eaturati estis} Ironia 
longa et gravis. Ut vos existimare video, nihil restat 
vobis expetendum, non magis quam is qui de epulis 
facti sunt saturi. 

“Hòy &ndovzyjeare , iam divitos facti estie) Tantam sci 
licet copiam donorum consecuti estis, ut quosvis alios 
etiam Apostolos vincatis. Loquimini ut Epbraim Os, 12: 8, 
Hendovenza, eöoyra dvapvysr ipaurdòs [Dives factus sum 
inveni requiem mihi). : 1 

Koele fucvy dBaoudevoare, sine nobis regnatis) Ex quo 
ego a vobis absum, vos in tuto estis, sieut Reges quibus 
nemo potest nocere, Loquimini ut Babylon Esai. 47: 7; 8. 

Kal öpedòr ye &Baarhevoare , et utinam regnetis} Nom 
eqnidem. invideo: miror magis. Ee 0 

Olza wah suede Öuiy ovupaerhevonuer , ut et nas vobiacum 
regnemus) Si ita in tranquillo eesent et extra pericalum 
res vestrae, tutum mihi esset eo confugium,. EE 

ge Aonò rag öre ó Oede quac vous. drrogdhovs Brydrove 
drêdeEen c5s èrPavarlous] “Oes deest in Manuscriptos doxtö 
ut saepe apud Latinos credo, est eigoovixón [ironioum]). 
Si ex rebus seeundis, ut voa videminí existimare , collà- 
gitar Dei favor, nóe Apostoli a Deo callocati erimus 
infimo loco, tanquam bestiarii. Sic enim Tertullianwe 
bano locum transfert libro de Pudicitia : t.£3 puta, nos 
Deus „Apostolos nowissimog elogit. veluti bastiarias. Infra 
omnes homines sors erat. damnatorum ad besttas, qui bic 
var’ Boys [per excellentiam) dicuntur änubayarar ſmorti 
destinati} ; id Hebraeis esset mo 'D. [fils mortis]e "Anén 
Beier constituit, quod Tertullianus wertit elegit, est i00. 

Ors Abæroor dyerijdepen Tö sdopep wal’ dyyihow zal dr- 
Dawrors , quia theatrum facti sumus mundo et Angulis 

. V A el 


312 IN IL. EPIST. AD COR. | 


et hominibus] Instat coeptae similitudini, Et Obere 
dixit pro is qui spectantur , sicut deodapa [oblectamen- 
tum aurium] dicuntur ië qui audiuntur, Non dissimili 
ter versari in theatro apud Ciceronem est spectari ad 
‘omnibus. Est usurpätio continentis pro conteénto. Proprie 
amphitheatrum dicebatur locus in quo pugnabatar cum 
bestijs: sed et ampAithsatrum theatri est species, € 
duobus constans velat concurrehtibus theatris.. lob se 
dixit op’ nan [tympanum palam) 17: 6,'id Graeci ver 
tunt yédoog adroïg drtéfeyp (risus illie.devenij, Cam mur 
dum velat spectatorem Apostoliei certaminis Paulus in- 
troduxisset, addidit sal dyyédoig wad dy@peórrous , ubi illad 
prius «al ponitur pro id est. Mundum enim, hoc ett 
mundi potissima, sd voegt [intellectualia), dispertit in 
Angelos et homines: id Hebraei vocant familiam spé 
siorem et inferiorem. 

10. “Hues meopoì dia XKqeör » nos. stulti propter Chrit 
tum] Nos Euangelii causa quotidie ut stulti ride 
Vide Act. 26: 4, supra 1: 26. 

‘Pucie Ôë peóveor èp Kodkö, vos autemn prudenter in 
Ghrista] Fos eruditionie nomine vosmet iactatis, idqu # 
Christo, id est, in eius Ecclesia. Vide quae dieta Rom.9:3 

‘Hues aadereis, nos infirmi} Miseri, a Mioti: oren Vids 
suprê 15 27, 2: 5, Rom. 8: 26 ‘et ibi dicta, 

Muets- :Òd. loyvgol , „ voe autem Jortes) Patentes. Vilt 
supra 1: 27. 

 Puets Evdobor „ es jn Error] Voe magnifici, Vid 
Lue. g: 25. Verti sic solet 023 et naaa, Nos despecti, 
at ‘Matth. 13:- 57, Mara. 6: 4, 0'îpì ‚quod opponitur be 
sleu Esai. 3: 5 et dròdfog 1 Sam. 18: 25. 

are Axer zijn Äeri Öpas, wegne in hanc horam) Elias 
nunc: ne me de praeteritis tantum agere existimietise 

Kel newöger, wal deppen, zal uudgeedoper, ct euri 
mus , et eitimus, et nudi sumusc] Praecipna vitae ir 
commoda recitat, unde intelligenda castera eius generik 
Vide Act. ap: 19, Phil. 4: 12, 2 Cor. 4: 8 et seg}: 
6: 4, 5,6. Topvijras. sunt velitee: unde puuyyrever % 
litem agere: sed warayongiiös (abusive] dicitur de omxr 
bus nudis, id est, tenuitur vestitis, Vide Marc. 14: 5% 
Toh,-aus 7 EE \ 








CAPUT. IV. 513 


Kal wodapilópedu, et colaphis caedimur}] Kohapilew 
proprie quid sit vide Matth. 26: 67, sed per did xonoiv⸗ 
[abusionem] ponitur pro quavis gravis vezatione, ut vi- 
dere est 2 Cor. 12: 7, 1 Petr. a: 20. Simile loquendi 
genus 2 Cor. 11: 20, 

Kel deaeroöper) Tactamur, vry. Hoe tristior est nostra 
paupertas quod nec tenui lare eam absoondere. possumus , 
sed ubique locorum eam circumferimus. Sumue 

“Aorsor, dvégror. 

‘Ehavvóneda pvyades, edgar yOords. 
[Domo , hospitio carentes. 

Pellimur exules , extorres patria] 

12. Kal woniöuer dgyalopevort vat ÎÖlaus yegol, et labo- 
ramus operantes manibus nostris} Laboramus ad lassi- 
tudinem, Vide Act. 18: 3, 2 Thess, 3: 8, Haec omnia 
tacita oppositione notant doctores Corinthios, opulentos , 
inflatos, quibus quaestuosum erat Euangelium. 

Aordogovperos, edhoyoöper* Òroróperor, dveyópeda* Bhao- 
Pruovgevor, nacarakoïper, maledicti, benedicimus: vezati, 
ustinemuse ; calumniie petiti, obsecramus] Ex Christi 
praecepto Matth. 5: 10, 44. Ilapaxadoöuey nempe Deum: 
Deum pro ipsis precamur. In Matthaeo, IIgooevyeode 
örig zr bregealovrov vuâs [Orate pro vexantibus vos]. 
Pro Blacgpnpotperor in Manuscripto est òvopygovueroe [male 

audientes ]. Habes id verbum apud Graecos scriptores sae- 
‘pe et 12 Macc. 7: 4, ut et nomen dvopsuias 1 Macc. 7: 38. 
13. QNo meegtzabdgpara roũ xoouov érevrjdnuer] Reperitur 
haec vox sreqizctagpa Prov. a1: 18, et significat lustra- 
men. Sic et Ambrosius hunc locum citat: Z'anguam lus- 
tramenta huius mundi facti sumus. Sicut sregsnatalgeer , 
idem quod xafalger, los. 5: 4, Deut. 18: 10, ita stegen 
«aBagua idem quod xdtagua. Solebant ad id viles ho- 
mines adhiberi, Mater Menoecei apud Papinium The- 
baidis X: 
Lustralemne feris „go te puer improbe Thebis 
Devotumgque caput, vilis ceu mater, alebam, 
Ad quem locum Scholiastes: Lustrare civitatem humana 
hostia. Gallicus moe est: nam aliguis de egentissimis pel- 
llcebatur praemiis, ut se ad hoc venderet, qui anno toto 
publicis sumptibus alebatur purioribus cibis; denique certo 
v5 et 


314 IN I. EPIST. AD COR. 


et solenni die per oivitatem ductus eu-urbe estra pomoe- 
ria sasis occidebatur a populo,. Meminit eius moris Gal- 
loram et Caesar libro Vl. Et Servius ad illud Virgilü: 
Auri sacra fames. >= 
Tales homines non modo qui morti, sed et qui flagrie 
‚ se: devovebant Graecis dicuntur za@aguaza. Scholiastes 
ad Plutum Aristopbanis: Kabdgmara ddéyoyro oi érl ua- 
Bagsee Aomoſ zeros ij zevog Evégas vóoou Bvouera zoîs eos 
zovrì Òë zò ëÎos zal sragaà “Popalaug brezgaroe (Purge 
menta dicebantur qui ad pestem aliumve morbum aver- 
runcandum Diis immolabdantur. Hic mos etiam apud 
Romanos invaluit]. Et ad Equites: “Brgepor ydg te wi 
"AOnvoïos May dyevveïs wal dyensous, zal dr zegd onl) 
eãc rivoę — zj sróes , Aouuod, Alyoo, jood 
zò ‚ ë9vor zovrous Evena zoö naBaptijvar TO plAIHLTK, 
oös zal êrmovduabay zatagpara [Alebant enim ct Ath 
nienses vilissimos et nullius rei homines , quos orta ae | 
doque calamitate, peste, inquam, aliave qua eius 
immolabant , quo ezxpiarentur: hos purgamenta appelle 
bant). Et quia illi viles erant, ut diximus, inde natu 
teste Eustethio, ut sa@dguara dieantur oë évragdl sal 
dnófhyros (sardidi et abiectij. Curtius cum dixit per 
gamenta urbium suarum, Graecum illud xa@dggare it 
mente habuit. Et Tertullianus libro de Pudicitia quod 
hic est srspesadcopaza recte vertit purgamenta. Piat 
Jarem dixit Plautus, 

Havroov netya loos grs, omnium retrimentum us 
adhuc ] Ier. 22: 28 ’ ui) meeof pot gaöhop (numgquid retri 
mentum abiectum], ita vertit Symmachus: Hieronye!’ 
interpretatur quisquilias. Eustathius scotwnua interpre 
tatur onóyjioua, id quod spongia. abstergitur: alii on 
Baloy. 1d malo hic quam sabanum interpretari, quam 
qûam id quoque eodem nomine signifrcari tradant Gray 
matici, Non male hic verteris retrimentum. Tob. 5: 2%: 
dhha wegpiynua zoö noudiov sjudy ylvoio [sed retrimentun 
flio nostro maneat], ubi dicta vide, Barnabas, seoiynu 
zis dydreng uy [vestrae dilectionis retrimentum), id et, 
nihil, si vobiscum comparer. 

14. Ovs dyrgêrov vjös yodpwo Tuüsa, non ut pudefaci 
am vos haec scribol ‘Byspénev pudefacere Plutarcko é 


aliis 


Li 





CAPUT IV. - 814 


aliis bene Graecis. Apud Interpretes respondet Hebraeo 
URI et aliis verbis paris significatas. Hoc dicit, non sa 
haec scribere ut Corinthios apud alias Ecclesiae tradu- 
cat. De doctoribus locutus, nunc verba ad fidelium sin= 
gulos vertit. 

2AAN ós zénva pou Gyarnra Louder, sed ut filios meoe 
charissimos castigo} In Manuscripto gov@erdy, recte, 
ut cohasreat cum illo eg. Novdersir est castigars in id 
ut alter melior fiat. Parentibus maxime id nomen con- 
venit, ut videre est Sap. 11: 11, 12: 26, Respondet He- 
braeo ja et W'. 

15. 'Ear yag gvolovs sraudaywyovs dyiyte dy Xouwd, nam 
si decem millia paedagogorum habeatis in Christo] Tas 
Öayooyoy Latine paedagogum.dixere Cicero et Columella, 
custodem Horatius. Ita dicitar is qui puero aut adoles- 
centi adest ad mores eius formandos. Sic Oresten cum 
Paedagogo introducit Sophocles Electra, et Leonidas A- 
lexandri dicitur. sasdaryeoyog. Vide Gal. 3: 25, 

“AAM où moddods mazigas: dv yag Koud 'Iyooö du vod 
etayypeddow dymo vpäs Eyévynaa, sed non multos patres : nam 
in Christo lesu per Euangelium ego vos genui} Provide 
addit & Xeusd ‘Iyooë, id est, per dona a Christo data. 
Primus in hac re honos est Patris Matth. 23: 9, 1 Petr. 
1 3, 1 Iob. 5:-g. Proximus Christi, ut hic apparet et 
dicta Matthaei loco, Tertius Apostolorum , ut hic, Philem, 
10, Gal. 4: 19. His omnibus et titnlus Patris et gignendi 
verbum convenit, sed suo cuique gradu. Sic Christus 
Jundamentum, et Apostoli fundamenta: Christus servat 
homines , et Apostoli eos servant. Pater hoc loco is est 
qui primus in Euangelio aliquem instituite 

16. TIagaxalö ouw Öpâs, memsreal mov yiveade, rogo ergo 
vo8, imitatores mei estote] Quidni id fieri.possit, cum 
Panlus Christum ipsum sit imitatus? infra 12: 1. Imita- 
tionem autem praecipue hic requirit in cura tutandae in 
Ecclesia tum unitatis, tum sanctitatis, 

17. Asa zoöro èremwa vuiv Tiubobaoy, ideo misi ad 
vos Timotheum] Nempe qui verbis latjus explicet ea quae 
breviter haec Epistola comprekendit, 

“Og èes séuvov,uov dronyròy zal atwsòr èy Koele, qui est 
Rlius meus charissimus et fidelis én Domino}. Nam a 

pue- 


$16 INI. EPIST. AD COR 


puero comes Apostolo haeserat, Vide a Tir, 1: 5, 1 Tim, 
4: 6: Vide quae diximns in Appendice de Antichristo. 
Ideo Timotheum non communi illo, sed specialiori sensn 
sézyoy vocare consueverat Apostolus 1 Tim. 1: 2, 10, 
2 Tim. 1: 2, 2 1e 

Os duâs draupijoer zag ddots gow, Tas èy Koud, vab 
szavrayoë dy naan brxdnolg decaan, qui voe commonefa- 
ciet vias meae, quae sunt in Christo, sicut ubique in 
omni Ecclesia doceo} In memoriam vobis redncet, que 
modo ego et vivam ipse secundum Christi praecepta, et 
vivendam esse doceam. "Ayauyyoer VH. 
18. Qs ur doyopévov dé mov mrpds dus Epvoiidgour vws, 
tanquam non venturus sim ad von sic inflati sunt gui 
dam) Id est, superbe se gerunt, ut supra 7. Inde enim 
natae partes, quod doctorum alius alium sperneret, iden- 
que faciendi auctor esset plebi, Multa autem’ mendos 
huiusmodi eveniebant in Ecclesiis absente Paulo, qua 
facile praesentia eins repressisset. Vide Phil, 2 12. 

ig. “Ehevoopart Òë zaylos ngos Vuäs „ veniam autem ad 
vos cito] Ita quidem sperabat Paulus, sed dintius differ 
hoc iter coactas fait: ita ut alteram Epistolam ex align 
intervallo scripserit, priusquam eo rediret, a Cor. 1 35 

‘Eay ó Kuúguos Oehfop, si Dominus volueris] Ita conve- 
nit loqai Christianis lac. 4: 13, 14, 15, vide Rom. 1: 14 
Hebraeï dicunt oen mT De, si Dans volwerië ‚ &ut DUN ITU), 
per potentiam Dei, | 
… Kel yyodopar oÙ zòr Aöyor Tr wegvowntver , aAl« si 
Bivauiw, et cognoscam non sermonem eorum quì infaë 
sunt, sed virtutem] Experimento apparebit, non illine 
me sint disertiores (nihil enim hoc ad rem); sed ù 
Deus per eos, an per me potentius operetur. 
20. Od zag dy Aoyp 1j Baarhelu Toù Ocoö, EAN de be 
vciutt, non enim in sermone est regnum Dei, sed in vir 
tute) Dei regnum, id ‘est, maiestas, apparet non i 
verbis calamistro inustis, sed in ‘vi miraenlorum, qaalis 
ab humana ope ‘proficisci nequeunt., Vide supra # k 
Sicat Latini dicunt Regibus, tua maiestas; ita Graeca 
Baordela oov. 

21. TE ObÂere, quid vultie) TÉ pro götegor lurum] 


Sic Livius: Duo celeberrimi duces quis prior eorum vi 
- cis- 





| CAPUT IV. 317 
eissst. Et scriptor Belli Hiepaniti: Inter duas Me con- 


tentso, quie prior pontem occuparet. Le 

‘Ey ÖdBOp EAP zegos Ouds, cum virga veniam ad vos] 
'Ey hic valet cum more Hebraeorum. Per virgam were 
gogeng (per translationem] intelligit potestatem immit- 
tendi aut mortem, ut Ananiae et Sapphirae; aut caeci- 
tatis, ut Elymae, ant morbos. Ita tunc Deus supplebat 
id quod Magistratus Ecclesiae praestare debent et tunc 
non praestabant. n@n, quod úafgdog verti solet, vertitur 
zdgynj (plaga] Esai. 10: 24» Similem usum vocis udgiyog 
annotavimys Marc. 3: 10. 

“H èr dyanp nvevpart: ze „es, an cum caritate 
et spiritu mansuetudinis} An potius plenum amoris et 
animi lenis ao benigni? | | 


CAPUT Vv. 


“Odos dsoveras dr miv srogrela, omnino auditur inter 
vos fornicatio) Primum indignum quad apud vos Chris 
tum professos ulla audiatar turpitudo: deinde vero, talis, 
“Olo, id est, uila omnino; at us) duvövas Ökog [amnino 
non iurare) apud Tustinum et Chrysostomum , quod. alibi 
sabölov [omnino], Vide et Matth. 5: 34. Ilogvelag no- 
mine non sola acartatio signifigatur,, ised omnis Venus 
contra fas, iura, bonosgue mores: otiam adulteria. en 
nomine venire notavimus ad, Matth, 5: Ja. Sie apud 
Prophetas myx ęt Mn aaepissimg sumitur, Tertullianus, de 
Padicitia: deo penes nos ocoultae quogue coniunctiones ; 
id. est, nan prius:apud. Ecclesiam profèssae, iuxta moer 
chiam ef Jornicakionem dudicari periefitantur. Sic Bare 
silio ef «opt, ai woa yrovsjy vo margds dxoloutrjaagas , 
moprevovds [puellae , quae extra Patria voluntatem Gon» 
tentiunt , fornicantsr]. Et 5 z5a0& vou. zoö deondzoy 
éaveny —&e amoeytvoy [quae so ipeam extra domini 
voluntatam viro tradidit, scortata est}. Item: ‘Eop ug 
nadee anadagsiag woarndels derséaor 7008 voy „ddedpön 
&Oeopoy zomverlar, m1) youov jyeiades zoöro [Si guis. im 
pura libidine, eo se abripi patitur, ut contra fas duabue 
tororibus cohabitet x Hon debera id matrimonium. putare]. 


| Kat 


318: IN L EPIST. Al COR. 


Kel: Sorten sropvtia ijs oUdd dp vóig LOveoer Ovopdkerm, 
Dre yvraïnd Tuva TOU natoög Èyep, ek balie fornicatio, 
qualis nec inter Gentes nominatur, ita ut uxorem Patris 
aliquis habeat] “Eyecvy hic est quasi coriuge uti, quo 
modo intellexit Syrus. Vide quae dicta ad Matth. 14: 6) 
ubi et hoc notavimus, uxorem alicuius dici eam qua 
uxor fuit, etiam marito iam defaricto. In Manuscripto 
deest dvondberat, quod nec Latinus in buc habuit codice 

Tale probrum dicit: Apostolus etiam in Gentibus non f6- 
periti, id est, vit reperiri: were. Plutarchus Seleucam 
narrat, cum vellet Stratonicen: uxorem snam filio su 
Antiocho concedere,: veritam ne psa affenderetar 1ù 1 
vevoniouſvco, ut re illieitu. Et Cicero in re eimili dieit, 
Scelus in omni vita inauditum. 

2. Kel ves mepvowmpêror êzë , et woe mati ‘ent Ie 
Jlati estis maioris epiusdam sapientiae opinione, que 
talia censet dôtapopa [media]. Ita enim censebant et 
Cynici et Stoici, Atqui si legibus civilibus cuiusque pe 
poli tenentur Christiani, ut Paulus docet Rom. 13, mul 
magis is quae’ apud ommes bene’ moratos populos r- 
eeptde' sunt, non sine gravi ratione, et iis maxim 
quae ‘cum Lege a Dee per Mosem Hebraeis data col 
gentiunt.: Vide Lev, 18: 18. ‘Mirabitar forte aliquis Re 
manum Proconsulem ‘póenas mom exegisse. de, tali is 
besta. Sed nimirum defait accusaturs neque solebut 
Romani Magistratus im iſta statum.  pablioem non direct 
fangentie sollicite inquirore. ’ 

…Kat'òöyl mähdos ènevOrjgure, et non magis luctum be 
bubstisT Est metonymia adiunoti: nam quia Ecclesia tut 

‘aligüein'‘esset & suo doitsortio exclusqra’ lugentiam sant” 
bat habitum; eo factum ut lugere diestur:pro évcommt 
„ieure, “Sic mey brijdo ánterpretantur Neteres.2 Cor. 42: ap 
Olemens⸗ Constitutionuim Het Mere Anne wal mriy9oug drs 
wos Eovra vijg bexdolas dontunese: {Qui sta make habe 
kt:-gahari posse non videatur, hunc- ovum dolore et luit 
#5 'Boelesia dimittite). ‘Tertullianus: de Padicitia: N& 
audliùm eonfert , reportriei Eoclesige, sed ductum. : Ori 
genes:"tontra Celsum' II: Oùror dé (Xquiawol) eis deole 
Aórag wal zebpijnóras 1 Beg zoug Om doekyelas ij rux 


&ronou yeyevvnnévoug os vengous srewdoïor [Hi vero (Chris 
tid- 








. 5 CAPUT y. Le „Sig 


tiani) ut parditos et mortuoa Deo eos qui in lasoivlae 
wel, ouiusvis imprabitatis potestatem. pervenere ‚ tanquæam 
martuos: lugent]. Episcopi Synodi Ephesinae ad Eccle- 
stam Constantinopolitanam narrantes depositionem: Nes- 
tori, srgóregow mèv bri tT yeyovórs Öanpvoarreg [prius qui- 
dem antegesta deflantes}). Sic et Theodoretus Sermone 
dnodecimo advérsas Graecos: “Hp #4 êninéroes Onowoläs 
Biorsvortes, sued regborsas Ooyvijooper [Sin bestiarum rits 
givers perseverent, vel euperstitee bugebimus], etc. 
> Iva Bardi de plaod vpör ò zo èoyoy Toro mnotjaag , uê 
tollatur de medio vestrûm qui opus hoc fecit) Non per 
mortem, ut videtar intellexisse Tertullianus, sed per »rn 
(separationen].. Nam omnia laudabilia Synagogae insti- 
tuta retinuere Apostoli. Et si quis quae Hebraei de et 
re scripsere, cum moribus antiquae Ecclesiae comparet, 
miram inveniet congruentiam. ‘Elalgey u péoov ost es 
Hoelesia excludere, quomodo loguitur Cyprianus. Orasse 
debueratis Deum ut.tota Eeclesia ‘eonsentiens tales ex= 
communicaret, en 
2 1Ep dè deyogaalg sad nayzanes —* wle 
…  [Saepe in dissidiës potitur vir pravus hanore) En: 
B, 4e 'Eyò aiv rog co dmv zij dart, wraps bi CE 
——* Jon ninoude oi Trapoor tòy- oötos vodro' watt poe. 
gevo, “Es zò dvóper: vo0 Kuolow: ind» ‘Tyeoë Xbegoſß duva 
aydéveoon Opdr .nad 05 dmo ntwerdader; ovv vi dovjiës 
voõ Kwotoe. mbr “Iso XKossoï wagrdserai soy Vowêzor’ sö 
Zaravâ; Ego gaidem absens corpore, praesbnal autom 
spiritu , iam iudicavi ut —æ— eum qui sie Noó-opò- 
rùtus est, congregaties ‘in nomine Domini noserd Jesu 
Christi vobis et meo spiritu ,' eum: vârtute Domini: nòetrt 
Jesu Christi tredere huiusmodi hominem Sutanas] Ta 
Manuscripto deest:uj* non male. Apostolorum ‘erat: mri 
mus, si ‘quid in Eeclesiis’ negligebatur, id supplere sùt 
auctoritate,. aevedentibus’.saepe et tfftaculis, „ABsentèm: se 
dicit corpore, praesentem vero apiritu, id estj': aftimo; 
ideo, quod omnia videret quâe : ibi--gerebantùri, wt: EHz 
eacus quae se absente faciebut:Giezi, 2 Reg. Br 06 „ ubi 
est cor meum pro eo quod hie est ‘spiritus... Ilhed , “dp 
s® évówars vo Kvolou nur “Inooö Xcicoũ, recte coniungit 
Chrysostomus cum sequentibus guveytévsor Òpör.: Nam 
| f- 


/ 


3do IN 1. EPIST, Ab COR: 


fideles quoties corveninnt, oonveniunt in Christi nóminé: 
vos antem cum dicit, non oinnes Corinthios qui Christiani 
dici volebant intelligit (erant enim-scissi inter se) sed 
optimos. Quod autem addit, zal so éuoö TVYEVATOS , 60 
significat, sicut nune cagnoscebat omnia quae ibi fierent, 
ita tunc etiam quae facturi essent se visurum. Praetere 
dicit ipsam virtutem mirificam, nempe Chtisti, ipsi ad- 
faturam. Tradere autem Satanae est precari Deum ut 
eum tradat in -potestatem Satanae, nempe ut per can 
morbis vexetur. Sic et 1 Tim. 17 20, Nam eam potte 
tatem sicut interdum specialiter Satanas accipit ad ten- 
tandos ‘pios, ut Iobum 2: 4—7 et Paùlam 2 Cor. 12: 7, iu 
plerumque eam obtinet in :eos qui proband. cum sint, pie 
tamen .accenseri volant. 

‚6 Eis öAeOgor rijs aagzòs , in. interitum carnis] ve iras 
divinae sensu carnàles. àffectus in illa exstinguantur. ls 
cagE sumitur Rom. 7: 6, 8: 9, ödefgas gags pari modo 
° icitar: quo Oasaroëy zag noaBerg To. aopaToS lincæiv-- 
Jacta carnis] ‚ Rom. 8: 13. 

Ipa zò. nveïpe ouij dr. rij doe zoö-Kwgiov. — Xou- 
zoö ‚int opiritue. sqluus sit in die Domini Iesu Christ) 
Ut :Apirstuo, id est :aninius apad: Deum. depositns (vide 
Lne- 25: 46, Act. za, 59) nôn intereat,.sed salvus ei, st, 
restitaendus nimiruæ gorpori in die reansrectionis, 2 Tim 
*. 12e’ NMaltos sanat, malm temponarianr , „Pe. 85: 17, 

6. Ov, xador TO nalyyne duös , nor gek, hona gloriae 
vestra] Ummerito vobis placetis isto md Doctore Phi | 
sopho, magis quam. Christiano. « -… 

„Ods oïBare Öre meng, Cp Slov zo. —* boor , nere 
modicum fermentum, totam massam corrumpere]. Idem 
proyerkjan Gal. 53. 9. Hekraei per Cduspr intelligant u 
zagogids per. translationem) omne id quod alia coran” 
pendi, vim. habet „sive. dogma sit, sive exbinpluin, ft 
alind.gquid. Vide quae dicta ad Matth, 16:,6, Ita hbe 
_ geror in institutione Pasahatis yon, id est fermentas, 
mystiee Anterpretatur:. KV , malum appetituin. 

Je, 'EsnaBdgare our vijp nakaudy Liuyr, ezpurgats ig 
tur. vetue fermentum] Omnia per quae corrumpi. pot 
Ecclesia. Sengus, ut dixi, mysticus praecepti Exod. 13: 19 
Vatug addidit, siet alibi dizit peterem hominem, Rom. —F 

Quod 


Quod hie est denabagare , id in versione LXX in Exodo 
est opasueise. 

ya re vlor pigapa, ut sitie nova conspersio} nov , 
vel “wv. Vide dicte ad Rom. 9: al. Iguatius ad Magne- 
etos : Trigdeste ouw vijv nani Gius vjv mrohaudeisar > 
vijv oeonmviar, sal perapohdeode eis véar Luny yageros 
[Abiicite igitur- malum illud vetus et putidum fermen- 
tum, et transmutamins -in novum fermentum gratiae). 
Justinus Colloquio cam Tryphone: Aiò zal mera vas érrzo 
$uéoas ry dbvuopaywör, vlar Ginny pvoäsas davrois ó Oòg 
nagijjzethe, zourégup àÀhov ioyov apälu zal uj sr za 
dar «al pavdoory a/d uiunoix (Quapropter et post septem, 
quibus panem non fermentatum in ueu habetis, dies, 
iussit Deus, ut novam vobis conspersionem conficeretie, 
hoc est, aliorum operum ezsecutionem non autem vete- 
rum ac malorum imitationem). 

Kaôeis tce älvmor, sicut estis asymi] nSD, quod est Ezod: 
12: 8 et alibi, vertitur àlvgos, unde et dies illi Paschatis 
&lvua, aut &Cvmos juigas losepho: ut ef Matth. 26: 17 , 
Marc. 14: 1, 12, Luc. aas 2, 7, Act. 12: 3, 20: 6, Hina’ 
homines ipsi àlvuor qui fermento abetinent, quomodo dicun- 
tur &oeroe , &orwor [qui cibo, vino abstinent). Mystice hoo 
loco sic vocantur, qui sibi cavent ab omnibus iis per 
quae corrumpi mores solent. Zstia, id est, esse debetis 
secundum vestram professionem. Vide Rom. 6: 3. 

Kal yàp zò nrdoya jpöv nèg úpöv ENVON Koigds, etenim 
Pascha nostrum pro nobis immolatus est Christus] Prose 
quitur coeptam dÀÀnyogiar [tectam locutionem)]. Sicut san- 
guine Agni Paschalis allito fpostibus liberati sant Israe< 
litae ab excidio, ita et Christiani per sanguinem Christi 
adspersum cordibus, id est, per fidem ex passione Christi 
conceptam , liberantur & communi exitio humani generis, 
Agnus ille sine vitio esse debait, et Christus sine vitia 
lait. Adde quae diximus ad Luc. 22: 16. Christus ergo 
nysticum Pascha, ìd est, agnus Paschalis: quod sraeya 
hvolay vocat Tosephus. Sic Buoære zò le | (immolata 
Pascha) Exod. 12: a1, Deut. 16: a, 5 ëopalar và 
toyo [mactaverunt Pascha) Esai. 6: 20, a Par. 3o: 15, 173 
5: 1, 6, z1e Vox sjpöp ostendit Paulum de mystico , 


ion de Tudaice Paschate loqui. 


VL , X 8. 


822 EN I. EPIST. AD COR. 


8. “Age Loorabwoper, itaque festum celebremus) “Eogre- 
Ceep am in Lege Mosis est abstinere ab omni opers ut 
Deo sacra fiant. In mystico sensu, ita perpetuo Deo 
gervire , ut omnia opera eint sacrificia, Esai, 66: 23, 
Philo: ‘Boer wvyijs, j dv dperaïs eöpoooury zeheia [An 
mae festum est in virtutibus perfecta laetitia). Vidital- 
quid huius rei Thucydides cum dicit: Foorij ovdéy àlle 
ê5ep qᷓ zò za Ölovsa nodeveuw (Festum nihil. aliud est quan 
ea quae decet agere}. 

_ Mn de Eouy salar, non in fermento weterij VV VI, 
in malis cupiditatibus. 

Maòë èv Cvuy wantac zal stoenolas, neque in fermanto 
malitiae et nequitiae) Multo minus in actionsbus imprè- 
bis atque versutis: qualis erat illa incestum per philose- 
phicas rationes defendentis. | 

"AIN èy dbuuow, sed in azymis} Subanditar, panibu. 

Per panes autem mystice intelligendae’ actiones, at qu- 
bus pascatur animns. 
Elluxqwelas «al dÀntelag, sinceritatie et veritatis] Prias 
illad opponitar saxig, alterum srovsolg. Bihugsela et 
fuga impuritatis, dApdela simulationis. Hieronymus cot 
tra Pelagium Dialogo I: Pascha cum amaritudinbw 
editur, Pascha sinceritatis, veribatis. _ 

9. "Eygawa Óuiv ér zij —* ‚ scripei vobis in epistole) 
In aliqua epistola antehac scripta, quae intercidit, in 
multâe. Satis Deo debemus quod tot servatae sunt; d 
quas si et singulorum vita et regimen Eoclesiae dirigh 
tur , bene erit, 

Mi ovvavaulyvvadae nbovowg, ne commisceamini fort 

eariis] IIópsove hic intelligit, non sane catamitot, & 
quidam volunt, sed scortis utentes, quod et ‚praecedentt 
ostendunt et quae sequuntur 6: 10, 15, et loca Sit: * 
ar, 22. Zuvævxœniyvvobu hie et a Thess. 3: 14, our 
Sa: Ioh. 4: 9, xoMdâadas Act."10: 26. 
. 20. Kal od nravzeog zoïs srógvoug TOU xoopov zovzov, "* 
utique fornieariis huius mundi} Non id scripsi de no 
Christianis. Illad sal in Manascripto non comparet, * 
abest rectius. 

"H zoïs nÂcopberoug, aut avaria) Addit alia vitiosort® 
genera: ZlÀsoyésvas sunt gui in condractibue es proms 


pear 








CAPUT V, ) 826 


fraudant alterum. Id facere est adcoveurey, VS He- 
braeis , unde et nomen PXI sreovelic , srheovbntna. 

H ágzaliy , aut rapacibus] Plus est denayn quam sce. 
ovella. Nam dezayy vim habet adiunctam, ut raptus et 
rapina apud Latinos. 

H eideododargass , aut idololatris) Hie primum oceurrit 
ea vox. Qaod Hebraei dicunt rv rrray id Hellenistae 
dicant eideododargelar, non quod vox voci respondeat, sed 
quod sic oplime intelligeretur quod vellent, quia Gentes 
in cultu sno publico utebantur simulacris, id est, imagi- 
nibus exstantibas, Tudaei non utebantar. Hine vox man= 
sit etiam apud Christianos, non quod secundam Decalogî 
praeceptum eos obligaret, sed quia ille vocis usus illo 
sensu evalnerat. 

‘Enel opeldere kga èx zoü noomou dEehdey, alioqguin de- 
bueratis de hoc mundo eziisse] Nihil noceret si hoc fieri 
posset, sed nimis hoc grave esset. Intercideret ferme 
omne vitae humanae commercium , quod hic OregBohunöe 
(per superiectionem } exprimitur. 

11, Nouvrl dl êyoopa Vuis, nuno vero scripsë vobis] 
Nevyl non est hic ad temporis discriminationem additam, 
quasi nunc aliad scriberet Paulus quam ante scripserat 
sed habet vim adversativae, quomodo #öp sumitar infra 
7: 14 et 225 20, et vvyl infra 12: 18, 15% 20. Ita apud 
Ciceronem saepe ponitur, nunc vero, 

Mij ovvavaulyvvatas, ddy sig dÒedpòs dvogatóneros . fl 
xoevos , jj Aoldogos, f sdeovénrns, ij eideododarons, qᷓ uidu= 
Cos, 5 Äpsral, non eommisceri , ei quis frater dictus est 
fornicator , aut maledicus, aut avarus; aut idolis sere 
viens, aut ebriosue, aut rapax) Si quis frater dictus , 
id est, Christianus dici volens. Vide Act. 6: 3. Amicitia 
eum talibus peccatoribus dehonestabat Ecclesiam, cum 
iis qui extra Ecclesiam erant non item. Ad modo dicta 
vitiosorum nomina addidit hio pari iure Aorddpovs et ebri- 
esos. _Aoudopla respondet Hebraeis vòcibas 3 et 137: illa 
lurgium , haec wóyor [probrum)] et òveldroua [vituperium] 
significat. Vide Joh. g: 8, Act. 25: 4, supra 4: 124 
1 Petr. a: 23. Habes ergo hic praecipuas excommunica= 
tonis causas. In excommaunicationis locum ubi aut pres- 
byterium non est, aut Ecclesia est lacerata, succedit 

Xa pri- 


— 


523 IN I. EPIST, AD COR 


privata familiaris commercii faga: unde non longe abit 
Charondae illnd: "A8tsep ardpl öj yuvaish us) Ómheip pndt- 
va, ) dvedlGeotdas obs Örra Ömowr (Cum malo malave com- 
mercium nemo habeto; qui habuerit, eadem, quae ill; 
convitia patitor ]. | 

Tö sosovrp Idd ovverdieer , éum tali ne cibum quidem 

sumere] Cum talibus, id est, adeo vitiosis et Christie 
norum nomen usurpantibus, ne eputas quidem Aabere 
éommunes ‚ quod minimum est inter amicitiae signa. Vide 
Gal. a: 12, Tureobieiy Kabos fen. 43: 32, Ps. 101: 5 in 
Graeco. Hebraeis mos erat cibum ecommanem non su- 
mere cum eo qui erat in TD [escommunicatione]. 
‚aa. TE ydg pos wal zovs bo uplver, quid enim ad me 
pertinet de iis qui forie sunt iudicare) Non hoc, adeo 
mihi aut vobis necesse est ad servandam Ecclesiaé puri- 
tatem. Kal abest in Manuseripto recte. 

Oy zoùs Èo Ómeis ugivere, nonne de iës qui intus sunt 
vos iudicatis) Id est, debetis iudicare? Nonne vestri 
est officii aut poenis quibusdam, si eas suscipiant, casti- 
gare, aut sì id nolint, a vestra consuetudine segregare 
ita viventes? In hoc convenire omnes et consentire de- 


_ bueratis. 


13. Tous dl Pr. d Oeds upives, nam eos qui forie sunt 
Deus 'ëadicat] Rectins xpreï (iudicabit], puniet eos suc 


scilicet tempore. Toes èbo, LW, dAlosgiovs (alienigenae]; 


ut vertunt LXX: hoc per parenthesin legendum est. 

_ Kol êbaugeize zor zroongòr dE dudv adr, et amovotie ma= 
Jum ex vobie ipsis} In Manuseripto dbepare. Melins alië 
Codices dEalgere : sicut praecessit zgivere, nam ista cohae- 
rent, parenthesi, ut diximus, interposita, ut sensus sit 
Nonne debetis eum a vobis amovere? sicut upivera ost 
debetis iudicare: saepe enim verba talia non tam actuns 
quam officium sigwificant. Ideo Syrus et hanc interre= 
gationem et praecedentem per imperetivam transtalit, 
Sumpta autem haec locutio ex Deut. 24: 7, ubi in Graeco 
ëkaoeis voy zrovnoov dE vur adrör (amovebis malum ex 
pubis ipsis]. Ita et Deut, 13: 5, 17: 7, 21: 24) 22: al» 


€ A- 





‘ 





CAPUT YL Bab 


CAPUT VL 


a. ToÂnä zig Vr, srqäypa Eyov goe vor dregor, au 
det aliquis vestrúm , negotium adversus alterum habens] 
lloâyua èyov, 2 Hmm Wit, a Sam. 15: 4. Dicitur talis 
Hebraeis vovo bra [actor]. leds. hic valet sata quod 
liaber Matth. 5: 23 

_Koiveodar rl sy dÎlmor, iudicari apud iniquos] Kot- 
veodas est Zitigare, 2 ut Matth. 5: 3g et in Veteri Tos- 
tamento saepe verbum &òWJ, quod exacte. Graeco ipsi 
respondet. “Adios hic dicuntur idololatrae qui Dea non 
exhibent quodedebent, qui mox dicentur &rugoe [in/ideles }. 
Est hoc quod Paulus hic praecipit ex laudabilibus insti- 
tutib Synagogae. Dicebant Hebraei; Qui adducit Jsraer 
litam ad tribunal Gentium, is profanat nomen Das ; 
occasionem enim dant, qui id faciunt, extraneis dicandi, 
Jcee quam concordes sunt illi qui unum Deum colunt! 
‘Ent hic sumitur ut Act, 25: 9, 10, 2 Tim. 6: 13, Trac= 
tatur haec res Clementis Constitutionnm II. 45. _ … 

Kal oöyl ent zò aylov, et non apud sanctos). Potius 
quam apud Christianos, arbitroe scilicet, diaurgrag, E- 
tiam ubi non est in aacris diversitas, viri honi est ad 
Árbitrum potius ire quam ad Iudicem, ob litium moras 
et: impendia et pragmaticarum ea angentium versutias: et 
quia saepe ex lite-civili nascitur judicium criminale, 
‚2. Own oidera Ore of Bjsas vor wòopar xetwoüa:, an ne- 
scitis sanctos mundum iudicaturos] Ipsi primum a, Christa 
indicati, erunt' deinde Christi adsessores indicanti ‘alios: 
quod de Apostolis dicitur Matth, 19: 28, Luc. 22; 30. 
Cyprianus: Utpote amici Domini, e cum jee post» 
modum iudicaturi. Veres 

Kal el êr duw nolveran Ó „douos et si per vos —* 
bitur mundus] Per vos tanguam ‘adsessores Christi; 
wóauog, maxima hominum pars, oi wÂetous ncexo⸗ —— 
hominum pars, madi]. Et wolven, praesens pro futuro, 
ut supra 3: 7, 14. Dn 

'Avaksot èse woergolor —2 5 ndigni estis qui cog= 
noscotis de rebus caducis? Kosrygegy hic non est tribu- 

Xx 3 na. 


— 


Zab IN I. EPIST. AD COR. 


nale, sed solo, iudicium, pw, ut Ind. 5: 9, Dany 
10, 26, 

3. Oùx oldare Örs dyyélovg npivoöuer), nescitis a nobis 
Angelos iudicandos) Nam et qui peccarunt Angeli eo 
tempore sententiam accipient, lud, 6. Tertullianus de 
Caltu feminarum: Ms sunt Angeli quos iudicaturi sr 
mus, hi eunt Angeli quibus in lavacro renuntiamus, 
Forte et boni Angeli majores honores accipient. 

_ Mrs ye Buorixd]) Nedum res huius vitae. Sic megigves 
Beeovinoïs (curis huius vitae] Luc, 21: 34. Mrs ye valt 
hic ‘9 at [quanto magis). 

4. Buorixd mèr ouw vorrig täv Eye, rea huius vitas 
igitur tudicandas si habueritis] Est pereorvyia [transnomr 
natio]. Nam sossen (iudieia] hic vocat res iudicanden 
Tove Bovbernutvove dy zij Euxhnaia, vouvoug zabilet, 
conteìnptos qui sunt in Ecclesia, illoe collocate ad indi 
candum) Si magnis íHis vestris Doctoribus id non vacat, 
vel minimos de piorum plebe arbitros sumite. *Ebovern- 
proe Dia. Sic comparate intelligendi qui infra caeterò 
babentur. Et sa@ilew hic est 2wn quod primo de Jud | 
cibus dictum qui in magnificis sedibus cotlocantur, 
Sam. 2: B, Sir. 10: 17, 113 1, coepit deinde ad arbitres, 
imo et ad alia munera transferri, 

5. Ioòs èvegomijv duty Myo] Ut vos pudeat huius ri 
[dico], ut et infra 15: 34. Supra 4s 14, Oùx derge 
Ökäs yodpa, Non ut confundam vos faec scribo, sed slio 
sensu, significans non in hoc se scribere ut Corinthit! 
apud. alios traducat, 'Eyroony est m2 Job, 20; 5, Pk 
AA: 1, 6,71: 13, 109: 29 | 
: Ods oùn gur èw Óudp oopdg oddE ele, Os Buyijoeras due 
sodat ded péaop vod ddehpoë aúroù) Adeone nemo est ink! 
vos erudìitus qui possit iudicare [de fratra suo}, id ett, 
cui vacet? Fuerat hoc illorum potisssitnum: qui 'se u 
pientïàe nomine inter. vos Venditant;: pt si illi id defer 
giant, vel ad imperitos îri oportuit. Apparet ex SJ 
scriptum. hic olim fuiass, yd ulaop vo5 &Oehgoö val vd 
dôelpoö aöroù [intér. fratrèm et fratrem suum] Nam dpa 
péaoy de uno non dicitur, Vide Gen. 26: 5, Benut. 1: ib | 
Repetitio oarundum vocum, ut aaepe ‚ eccasionem ded! 
posteriores omittendij  … U ß 











\ 


CAPUT VL J 82 


‚ “Ada dBelpas mera adedpoë aqlvevau, sed frater cum 
— iudicio contondit] Id est, cum fratre litigat, ut 


zsaepe diximùa. 

Kal roũro èrt änigov, idque apud infdelas) Vide supra 1, 

7e Hön uèr avv Öhos iernpa de Öuiv dorp, Ors oqigava 
iyerve ged’ éavròv, iam quidem omnino delictum est in 
vobis, quod iudicia habetis.inter vos] Koluava dixit quod 
aupra srekypa [negotium}, jo, ut ibi diximus. Qui ob 
rea quibus facile caretur litigat, facit contra Christi 
praeceptam quod explicavimus ad Matth. 5: 40. Qutî 
magnum profectum in Christianismo et mundi contempta 
fecere, damnum quodvis faciunt potias quam ut litigents 
quod docet Clemens dicto modo Constitutionum locos 
Quai nondam eo pervenere, in is non est nagertwjie 
[peccatum], sed úsryua, id est, minus aliquid summo, 
Dicitur enim Geryua comparate ad aliquid mains, ut 
Rom, 12: 12. Sic et èdarrwopa et dlarrooar (imbecillita- 
tem] habes apud Sirachiden et Tobiam. Chrysostomus: 
dinæide êsuw, dAerjuow bew, pedomvooyde doe: dAN Èyes zo 
Öarrwua (Justus wat, misericors est, pauperum amana 
est: est tamen quod ei desi]. | 

Aart odyl uâhdov ddunetote, quare non magis iniuriam 
gccipitie} Lysias adversus Diagitonem: Bìdwg Ors où udsop 
ef “Omodrres „xeleov duty etwas Oaxoüaur, da zal -vissveg 
êy array drò sûr zoooeydvsor Eyovees ‚ dréyeadas us) du 
vavrar {Cum sciam, non tantum qui sunt in alios iniurii, 
malos wobis wideri: verum et sì quis propinguorum ine 
iurias aequo animo pati non potest]. Quod Lysias de 
propinquis dicit, hic de einsdem fidei consortibus Paulus. 
Et dòættodas hic, ut apud Platonem et Menandrum, est 
aequo animo iniurias perpett. 

Aiuri odyd' uähdoy drogepeïade, guare non magie frau- 
dem. patimini). Videtur adisetodas ad dignitatem laesàm, 
dvosepetadar ad rerim damnum pertinere, Nam ex his 
duabus causis nescuntur lites. 

8, "Ada Öpets dörwetre wal drrakepetee 1 zal zaùra del. 
doco, sed vos iniuriam facitis et fraudatis, et. hoc Jrar 
tribus] Non modo non fertis, sed ipsi infertis induriam, 
Hoe eis dixit quorum peior erat causa. 

g. H aux oidare Örs- ädtmor Baaddelar Oeaï ov vee 

. X 4 vo⸗ 


XE . IN L EPIST. AD COR. 


sopsjoosss an nescitis iniquos regnum Dei non poster 
euros) Et hoc nomen &8tsoc et quae sequuntaur, zon ad 
Zy solam [Aabitum solum} referenda sunt, sed ad quem- 
vis actum deliberatum, quamdiu is non per seriam poe- 
mitentiam emendationemgue eluitur. Sic in iure furem 
et adulterum dicimus qui semel faratus est aut adulte- 
rium fecit. Sunt enim heec peccata vastantia conscien- 
tiam , mortifsra, quae uno ictu perimunt, ut logüitur 
Augustinus. Sunt aliae guotidianae ineursationes, ut 
Tertullianus loquitur, px ara spoalgeasy. ouwssapera [qua 
zon fiunt deliberato animo], ut Clemens. Ab his distin- 
guenda illa graviora de quibus hic agit Paulus et Gal 
9: 19,:20: 22, 2 Tim, 1: 9, 20, quae non admittet om 
nino. qui natus ex Deo fuerit, non futurus Dei filius iu 
edmiserit, ut loguitar. Tertullianus, *"Adfxooy vox hi 
gomplegtitur eos qui infra dicentur —X urei] et 
prÂsovénrar [avari). 

My wiaräade , nolite errare] Solet hac pracfatione uli 
Christus, ut Luc. 21: 8, et- ‘Paulus, ut infra 15: 33, Gal 
6: 7, Facobus quogae, 3: 16, qnoties aliquid dictari 
Bunt, quod ignoratum ant non observatum maximo audi 


—* crooyxoa, neque fornigarii] Id eat , wrogvevral, qu 
cum scortis se miscent, ut diximus supra 5: 10, et mt 
pifestam fit infra 15, 

Oöre eldodoldrgar, negus idolis servientes] Qui fake 
Deos colunt. 

Oöre pool, neque adulteri] Qui aliena matrimonio 
polluunt. 

Oùrs padaxol, neque molles) Id est, ‘pathich Schoe 
liastes ad primum Thucydidis: drdonrijrys ca sor Tlagidn 
Bdvaroy Bijkesap vóoop voorfaag, wal uj plgv Tijn aioydr 
drekOor èn vijg smargldog, Enrioe moder. ip dek z 740 
Mulaxtay èxadeoe [Philoctetes ob Paridis mortem foemint 
luctu lugens, cum pudorem non sustineret, discedens * 
patria, urbem. condidit, quam a passione Malaciam 8 
Mollitiem nominavit). De eadem re Ausonius: 

Mollis erat facilisque viris ‘Poeantius heros. 
Catullus : 


Cinaede Thale mollior euniculi capillo. 
Phae 


{ 


— 











CAPUT Vh 3ag 


Phaedrus hoc seùsn dixit molles mares. Apud Petroniam 
eodem sensu, moïles, weteres. Vibius Sequester, molles- 
eit, id est, obscoenus fl. Plinius libro XXVIII, pro- 
brosae mollitiei. Arnobius, in partibus Fabius aduritur 
mollibus. Utitar voce mollium sio et Augustinas de Ci- 
vitate Dei libro. Vl. Claudianus de Eutropio: 

Quid enim servum mollemque pudebit? 
Malaxlay hoc sensu usurpat et Philo de Legibus specia- 
libus. Chrysostomus quoque gadaxoög hoc sensu usurpet 
supra capite quarto et hoc loco exponit sjsaioynóras [ob= 
scoena passos). Syrus hic vertit Nam, id eat, qui se 
corsumpunt. ‚ 

Oùze dooevoneirar, neque masoulorum concubisarer] Id 
est, drauci. Est deysisgopoy [oppoeitum) eius quod prae- 
cessit. , 

10. Ors xdlnzar ‚ neque fures] Fur est, lurisconsaltis 
definientibus, gui fraudulose lucri causa rem ueumve aut 
possessionein rei alienae cantrectat. 

Oörs nheovkuroas, neque avari) Ita dicitur qui Ine con- 
tractibue fidem fallit aut quovis modo alium circumvenit. 
Suymunt ita hanc voeem et Xenophon et Aristoteles. Vide 
supra 5: zo, 31, Eph. 6: 19, 5: 5, 5, Mara. 7: 22, 
Rom. 1: ag, Col. 3: 5. Hebraice vxa. 

Oure — nogue ebriosi} Eos intellige qui de con- 
sulto vino se ingurgitant ‚ ita ut-et usum rationis aíbi 
adimant. 

Ov Aol8ogos, neque maledici] Vide supra 5: 11e 

Oy dgnayes , neque rapaces) Distant a furibuê, quod 
fures dolo , raptores vì utantur. Vide supra 5: 11e 

Baahelar Osoö od wÂgeoropsjoovds, Regnum Dei non poa- 
sidebunt) Id est, quamdiu tales sunt non debent sparare 
pertem in beatitudine coelesti. Manet autem reatua us- 
que ad seriam poenitentiae fanctionem, a tamen eam 
Dens concedit. Neque enim eoncedit omnibus: ged quos- 
dam occaegat st obdurat. In quos autem ea sevaritato 
ntendum sit, ipse solus novit qui intima. hominum intro- 
&picit, et novit quae mensura patientiee ipsius conveniat. 

12. Kal vaörd sven tse} Haea fuistie, id est, tales 

fuistis vestrim quidam. Positum est neutrum pro com- 
muni, Nullum anteactuu facinus baptismo quenquam ex- 
X5 clu- 


$3o IN I. EPIST. AD COR. 


eladit, Sed multorum culpae contra aoceptas prius no- 
tilios sunt tales ut it ad fidem non sint idonei, ac pro- 
inde nec zerayudvos srgös rijp Cuir alobrroy [ordinati ad 
vitum aeternam }. 

AIN drehovoaode, dAN irudatres ; ar Binaire ér 
zÔ dvopart soö Kvoiov 'Iooë, wal ér T nrvevpars Toö Oeod 
juöv , sed abluti estis, sed consecrati, sed iustifica- 
ti in nomine Domini Iesu et in Spiritu Dei nostri] 
Baptizati estis ac deinde accepistis Spiritum Sanctum, 
et maiores quotidie in iustitia progressus fecistis. Nam 
ita illud #dixawolsjze hoe loco sumi suadet ordo, et idem 
sensus Apoc. 22: 11, Jn nomine Christi, id est‚sper 
doctrinam Christi quae doctrina per Spiritum obsignatar, 
- 13, Iléyra poe ÈBeser, omnia mihi licent] Repetit ver- 
ba usitata doctoribus illis Corinthiis qui opiparas divitum 
mensas sectabantar. Dicebant ili, Omnia mihi licent, 
id est, Deus ista omnia nostri causa condidit: quare 
nihil est mali, sé eis utamur. 

PAM où nara ovupiger, ted non omnia expediunt] 
Respondet Paulus adhibendam modum: Non enim omnem 
usum talium cenducere aat valetudini , quae sapienti ne- 
gligeida non est, aut: recto usui rationis. Nam 

— Corpus onustum . 
Hesaternis witiis animum quoque degravat, 
… Hdpea mor Eese, omnia mihi licent] Iterum repetit il- 
lorum verba, ut pressius respondeat, Freguons talis ob- 
iectionum vepelitio apud Senecam, 

AM olm èyò &Eovoraatrjoouart Önd zog, eed opo sub 
nullins-redigar potestate) Est rragavauaota (vocum allusio} 
in êEegs quod praecessit et êbovoraodsygouar. 'Elovouber 
est tmperium habere Luc. aa: 25, infra.7: 4. Respondet 
Hebraéo ven ut videre est Neh. g: 37, Eccl. 9: 17 , 10: 4; 
et a5w. Nek. 5: 16, et in Ecclesiaste aliqaoties. Himno 
passivam dEovoukbeetas est in servitutera vedigi. Qui ultra 
modum epulis se. implet,"qui ciborum delicias sectatur , 
servus est ciborum ; non dominus. 

13 Td Sootpara zij wordig wal óf zorhba zot Beoapaarr , 
eibus wendri et. venter oibis] Dativi ‘hic respondent -He- 
bracae\ particulae 5, quae saepe propter significat: Cibi 
sunt vontris implendi causa, et venter ad cibos accipi- 

en- 








CAPUT VI 03: 


endos st digerendos. Ventrem intellige hic ventriculum 
et intestina. 

OQ öl Ovòs wal zerns wal Taöra wazagyrjoes ‚ Deus autem 
‚et hunc eb illum destruet) Efficiet ut cessent, Corpora ubi 
Angelicis erunt similia, non egebunt cibi 

Od zag olrop Èdovd , où alvovd aïdona oivoy 
[Nam nec edunt panem, nec vina rubentia potant] 

ii qui coelestum vitam degunt, ut diximas Matth. aa: 30. 
Quod autem dicitur hic Deus facturus ut et vender ces- 
set, id quidam de usu ventris intelligunt. Sed ex Ve- 
-teram scriptis ad hunc loeum apparet eoa credidisse ho- 
mines quidem corpora recuperaturos, at non sequi. ia eo 
corpore fore eas partes quarum tunc offigia sunt cessa- 
tara. Plutarchus aut quisquis est scriptor Convivii Sa- 
pientum; °4g our &Euov ovvestemein zij döuslg zocdlar zal 
eduayov ‘wal irag, à zaloù oùuderòs atobouw, oddé Sgebry 
êrdldoor (Nonne igitur aequum erat cum iniustitia simul 
exscindere ventrem et stomachum et iecur ? quae membra 
nullius bonae rei sensum appetitumve ingenerant]. : Per= 
tinet autem et hic sermo ut aeterna potius caremus , 
quam temporaria ac brevi desitura, 

Tô Öë cöga od sf woovsig ‚ ddda TB Kvolop zal ò Kies 
Tö dwuare, corpus autem non fornicationi, sed Domino, 
et. Donginus cerporij Ne quis quod de cibis dictum: erat 
ad scortationem quoque pertraheret, quasi eius quague 
usus cam -cibis esset permissus, ut docebant isti Philo- 
sophi magis quam Christiani, opponit se huic errori, 
ostenditgue non eadem. modo hanc.rem se habere. Cor- 
pus enim habere nos non ut scortemur, sed ut Domino 
‚ derviamus, nempe per continentiam aut coniugium.… Nam 
st. Dominum evectum. in sumrmam illam potestatens: ain 
‘hoc ‚ B corpora noetra post peractum obediengiae cureum 
suas gloriae consortio donet. 

14. O Òë Oeoo zal vor Kigeon ijyece wat —— 
dua vijg Övvauewg a{roö, Deus vero et Dominuin syecita- 
vit et nos suscitabit per virtutem suam) Haec partieula 
dé est Enyo) [explicativa] praecedentium, De hap 
Dei potentia in Christi resuscitatioge patefacta” vide. 
Rom. 1: 4, 19; 
3ô. Ovn oidose — vé aparu En wél Koioù up, — 


oe 


had 


533 IN L'EPIST. AD COR. 


wescitis corpora vestra membra ese Christi) Est enim 
Ecclesia corpus mysticum, cuius caput Christas, membra 
autem singuli Christiani, tum animo, tam corpore. Nam 
‚tt corpore Christo serviendum est. Vide infra 11: 5, 
Eph. 1: 22, 4: 165, 5: 23, 3o, Col, at 18. Vide et Bom. 
aa: 4, 5; infra 13: 12 et seqaentibns naque ad 27. 

” Agas ovv sa uédn zoë Xqusod srousfooe srógyas mids) Christo 
sa auferam ut eerviant scorto? Nam, ut ait Ambrosiw 
ad hune locum, membra adhaerentia meretrici desinunt 
-ssee membra Christi, 

‚Ms yévoero, abeit] Minime id decet ad castitatam vor 
'Catos. 

16, H oijx oldær⸗ Öze Ó xoddeiueros wij vróeon èv oùrd 
- der; “Eoovras ydg, pra, of do eis ‘odpza ular. An 
.nescitis qui adhaeret meretrici, unum corpus effici? F 
‘runt enim, inquit, duo illi carno una) Pyoix nempe 
“ej yeapij [ecriptura], ut Rom. 4: 5 et alibi. Quod & 
wxore dictum erat Gen. 2: 24, aptat mezetrici quae est 
velt uxor usareria et iis fangitur quibus uxorem fuogi 
dus fait. Bie odpna piay Hebraismus est ‘pro’ cat pet. 
Kodhäodas par in dicto Geneseos de uxore. Sic Jeneri 
giustinum dixit Apuleius. Lucretius: 

Usque adeo cupide Veneris compagibus haoront. 

> 27. O àl wohdeueros TB Kulp, Ep nwend dor, * 
æutom adhaeret Domino, unus spiritus est] Est dyzars- 
«haars [refractio], et respicitar locus Dent. 10: 20. Ke 
grow vòr Beór oov gofnbsjon, «al word Aurpetoeg, zal 10% 
aösòr woldnGsjon (Dominum Deum tuum timobis, et ei 
servies, et ipsi adhaerebis]. Sed hic Kúgpsog de Christo 
potius-‘semendum videtar, ut saepe quae de Deo dich 
wart in Vetere Testamento, Christo applicantur in Novo 
CRp sevedud dèr, id est, iz animatue eet, quomodo 
Christus fuit animatus. Sio amici-dicuntur uy) wi 
[anima unal.  Metonymia In qux causa nominatar pro 
effecto, ‘Similis loeutio loh. 3: 6. 

18. devyese zijn nogvelar, fugite farnicationer] Id est; 
quam longistime abeste etiam ab extremis lineis, 

Hây dudorua Ò dp oroufon &vOgeores, dxròs Tad ad 
ësey, omne peecatum quodbumgque fecerit homo extra cor 
pus est} Ostendit esse aliquid in quo scortatio alia cri 

‚ gal 








CAPUT Vi. 833 


mina superet: nón quod non et alie peccata extêriora 
per corpus peragantur; sed quod ipsi corpori peragentis 
contumeliam non adferant. ”4y@goorog hic valet dpzo, 
vir, Pari autem iure haet omnia de. feminis intelligen- 
da, ex natara söpr xeoe vs ſrelatorum]. 

o 8d scogvevor » els ròô Ôsop odue duapraree, qui autem 
fornicatur , in corpus suum pecoat) Nimiram quia id 
immergit in eloacatm. Nec id ipsi nesciebant: morem 
enim habebant a tali concubita venientes ‚ totos se ab- 
Juend: : quod hic notat Chrysostomus. 

19. H oöx oidare] Annon cogitatis, 

%Ors zò oüpa Öpüy vais zoö dw Òpiy dylov TIvevgaros dew } 
Corpus veſtrum templum esse Spiritus Sancti qui in vo= 
bis est} Spiritus Sanctus kie quod mw [Numen Divi- 
num} in templo. Totus homo, templam Dei supra 3: 
16, 17. Sed va, id est, adytum, est mens hominis: 
animi caeterae partes bom, basilica templi: corpus vero 
One porticus cum subdialibas. Bene hunc locum explicat 
Tertullianus libro de Caltn feminarem altero: Cum om= 
nes templum eimus Dei, illato in nos et consecrato Spi= 
ritu esancto, eius templi aeditua et antistita Pudicitia 
est , quae nihil immundum ac profanum inferri sinat } 
ne Deus ille qui inhabitat, inquinatam sedem ofenaur 
derelinguat. 

O5 Èyere drò Ovoö, quem habetis a Deo) Spiritus ille 
a Deo est multo magis quam splendor ille qui apparebat 
interdum inter Cherubinos. Constructio est Graeca, quae 
relativo pronomini dat casum praecedentem. 

Kal oux is davròs] Praeterea non estis vestrao potess 
tatis, Rom. 14: 7, 8. 

20. °Hyopaadyss pop Tuuijs) Omisit ius ex creatione ; 
quia alterum erat recentius et magis speciale. Habes 
eadem verba infra. 7: 235, et sensum 1 Petr. 1: 28 
Hyoocod vre „ao seuíjs , recte verteris , acquisiti sive com= 
parati estis pretio. Nam hp? quod est accipere, acqui 
rere , wertitur dyogpateer et habet in Hebraeo post se 
pruos supij, pretio. Et Esai, 55: 1, Wmo woa Bont row 
(Amite absque argento et absque ulla commutatione]) 
Graece , 'Ayogddere &vev doyoglov sal siuijs. Et mop quod- 
proprie est xräadus (possidere], vertitur per dyopatew 

2 


a 





334 IN I. FPIST. AD COR. 


a Par. 34: 11, Prav, 20: 17, Esai. 26: 2, et discri- 
minis causa additor êy deyvelep 1 Par, ar: 24. Valet er- 
go dyogobey idem quod meperovetp (acquirere] Act. 20; 
28, unde sregerrolsaug [acquisitio}) Eph. 1: 14, 1 Thess, 
5: 9, 2 Thess. 2: 14, 1 Petr. a: g. Sic et Latinis vete 
ribus emere erat sumere, unde demo et adimo et prat- 
mium. Sensus est: Christus vos a peccatis rademptos sibi 
mancipavit, sed magno ei statis , morte ipsius cruenta, 

Aoldaare Jij Oeór) Honorate Deum, quod praecipue ſit 
obsequendo. At quidam codices habuere dofaoare dga zor 
Osór. Unde imperiti scribae fecerunt dgare. 

'Er Tö abuat: vuör » corpore vestro} Non solo animo 
Nam et corpus eius est et ei servire debet. 

Kal èr zò nvevgar: — ‚ ef animo vestro] Neque solo 
corpore: id enim est eroxqsrör [simulatorum), sed animo 
simul. 

Arivci tet 1 roö Oeoſẽ ‚ quae sunt Dei) Non solo creatio- 
nis inte, verum etiam iam dictae redemptionis, quam 
ita fecit Christus, ut non sibi nos tantum , sed et Ded 
acquisiverit , Apoc. 5:. 9, imo.et Deus ipse dicitur not 
acquisivisse, Act, 20: 28. Vide Rom. 3: 23, 24. Verum 
haec particula, et illa zal èp s@ srvevpart Ópdy abest in 
Manuscripto, sicut et abfuit a codicibus quibus usì Le 
tini: Graeci vero et Syrus et Arabs haec legerunt. 


CAPUT VIL 


N 


te Zeol 88 op èrgdpart mos, zadòr dyOpoorop uvaixds MI 
Örrzeodar. Ard Öl tds mropvelag Enagoo zijv Eavroù yuvaiss 
êyéraa, wal Enagn von iÒwor àydga Èyéro. De quibus auten 
scripsistis mihi: Bonum est homini mulierem non tar 
gere. Propter. fornicationem autem suam quisquê mi 
llerem habeat, et suum quaeque virum habeat) Fre 
quens erat apud Philosophos quaestio, An sapienti de 
cenda uxor, Qui omnia: ad se referebant, considerantet 
quam parum commoda saepe sint mulierum ingenia, edu 
catio liberorum qaam molesta, quot periculis obnoxis, 
abslinuendum a nuptiis censebant. Est in eam sengentian 
Antiphanis Flosopbi Ì locus apud Stobaeum et dicta Ly- 


cuts 











CAPUT VII. 335 


curgi, Thaletis, Sacratis et aliorum. Contra’ qui publie 
cas spectabant utilitates , digebant Reipnblicae sicut alia 
tributa, et liberam sationem deberi, Et in eam partem 
habes apud Stobaeum dicta illustria Músonii et Hieroclis. 
Menander sic ait: / 
Taper, dap su Tyn — oxon, 
Koaxòy pév dew, dÀÀ cdvayzaïop uaxóv. 
[Si vere rem putamus , coniugium quidem 
Malum est, sed hoc malum imperat necessitas.} 
Metellus Numidicus in oratione quam Censor habuit: Si 
sine uxore possèmus, Quirites, esse, omnes ea molestia 
careremus. Sed quoniam ita natura tradidit, ut nec 
eum illis satis commode, nec sine illie ullo modo vivé 
possit, saluti perpetuae potius, quam brevi voluptatë 
consulendum. ltaque cum Corinthi sub Christianorum 
nomine Philosophi verius quam Christiani varie tractas- 
sept hanc controversiam, pii quidam homines, qui Apos- 
tolum illig doctoribus praeferrent, consulendum eum hae 
de re censuerunt. Is vero, ut in omnibus, ita in hác re 
Deum praecipue et Eoclesiam spectans, vitam quidem sine 
nuptiis praefert, quod sic expeditius quis Deo et Eccle- 
siae et sanctorum singulis inservire. possit, Caeterum iis 
qui temperare sibi a feminis aut non possent aut etiaur 
nollent, nuptias dicit non conducibiles modo, sed et #£ 
dnodtoeoos [ex supposittone] necessarias, ideo quod Deus 
scortatione vehementer offendatur., De liberis serendis 
non ita solliciti erant Christiani, ut ob id solum ducen- 
dae uxoris necessitatem sibi imponerent, ideo quod finem 
saecutorum de proximo instare suspicarentur. Tertullia- 
mus de Monogamia: Crescite ef redundate, evacuavië 
extremitas temporum. Si qui tamen inirent coniúgium , 
iia hunc etiam finem propositum esse debere sentiebant. 
Anriobcs VD est dictum oeuvds Bhoneste] ut Prov. 6: 29, 
Gen. ao: 6. Terentins Hecyra : 
Nocte illa prima virginem non attigit. 
Catullus : 
Sie virgo dum intacta manet, dum intacta senesoit. 
Hoc ergo dicit Paulus, optimum esse cum nulla femina 
nupta aut innupta consuúetudinem habere. “A»8qunos , 
hic est vir, ut‘supra 6: 18, sic in iure, „Sé homo val 
mi 


Pd 


536 IN 1. EPIST. AD COR: 


mulier. dia dd Tus woovelas vitandas scilicet. Pluraliter 
videtur dixisse sropvelag ut omnia impuritatis genera in- 
cluderet. Suam quisque mulierem habeat, non publi 
Cam scilicet. Et mulier suo viro contenta alterum non 
norit, Vide Hebr. 13: 4. “Eyeuy’, ubi de coniugio agitar, 
et viro tribuitur et malieri , ut diximus ad Matth. 14: 4. 
Lactantius: Quisguis affsctus illos fraenare non potest , 
cohibeat intra praescriptum tegitimi tori. Chrysosto- 
mus : Fdpog ‚ dopdhera ooggoovrgs [Nuptiae , praesidium 
pudièitiae). 

3. Tij yvvauxd ó arno Typ Ôpechonérgy ebvower drrodsdóro, 
Óuoioog Öë zal yuvij Tö dvdol, uxori vir debitam benevo- 
dentiam reddat, similiter autem et uxor viro] Altera erat 
quaestio, an ducta iam uxore rectius non foret ea uti 
ad domus regimen, non ad concubitum, Id Paulus tutum 
negat talibus quales norat esse Corinthios. muw (tempus 
eius] quod est Exod. a1: 10, et a LXX vertitur óuiÂia 
{consuetudo) Paulus oeuvòs (Jioneste] admodam vocat et 
voy ; quomodo Homerus psdöryra lamorem] ‚ Plutarchus 
wedopgoourys, in Amatorio: "Er eff zouaven pidopgoourn 
{An eiusmodi benevolentia). In Solone: Teux vuè dydgos 
ary zoòs copdora yvsaïsa zal pedopooovry [Honor hie 
qualisqualis a marito castae mulieri habitus et benevo- 
. dentia). Sed Manuscriptus ille et alii hic habent dpeasdsp 
[debitum] eodem sensu, ita ut videatur alterum illud esse 
huius interpretamentum. Est hoc praeceptum, quod hic 
ponit Paulus ‚ inter Praecepta iubentia Legia centesimum 
primum et vicesimum, 

4. “H yuvsy roũ lev ecparos ox BEovoubes AAN ó dysjor 
‚ Ôpolws de zal ó deg zoë tÎlov oeiparos odx dEovordbee, EAN 
sj yvvij. Mulier eui corporis potestatem non habet sed 
vir. Similiter autem et vir out corporis potestatem non 
habet , sed mulier} Ovx ëEovarabte, hic est, non habet 
ius plenum atque integrum., Nam non vitae tantum, sed 
et corporum inita est xosvopia (societas). In re autem 
sociali , nemo sociorum ius plenum habet. 

5. Mij drogegeïve chhsdovs, nolite fraudare invicem] 
Isto iure. 

Bi uy ze äy ê ovupovov mg xargór:, ba oyokdtve zij 
ansela «at zij mgodevyij, nisi forte ex coisensu ad tempus, 


ut 


*⁊ 





CAPUT' VI. 38: 
wt vacetis ieiunio et orationi} EÌ Mij ts, WOM. Er. con- 
sensu semper abstineri potest, quantum ius coniegum at- 
tinet ; volenéi enim non fit iniuria: et.eam continentiam - 
aibi indixisse Christianos nonnullos, ex Salviano et aliũs 
discimus. Sed id, ut dixi, Coriuthiis non satis. tutum 
fudicavit Panlua, Itaque vult eos secubare aut in casto 
esse, ut Romani loguebantur , ad tempus breve, et. hoo: 
quoque ex more ludaico,. Nam Iudáei castimoniam ser= 
vabant aut luctus causa, ut nos dotet Paraphvastes. Chal- 
daeus Eccl. 5: 5:et Matthaeus gs 15, aut ut ad sacrum 
solenne se pararent, quod intelligi potest ex locie. Exod. 
1g: 16, 1 Sam. 21: 4, ubi dicta a nobis vide. Tertullia+ 
nus libro ad Uxorem secando dissuadens feminis Chris- 
tianis ne Paganis zubant, inter alia incommoda et. hoo 
adfert: Quis denique solennibus Paschae abnoetantem so- 
curus sustinebit? Preces amant comitatum, iejwnië ‘Matth, 
17: 21, Marc. g: 29» Luc. a: 37, Act. 14: 23: « …… « 

. Kal srad dal eo advo oupégyed de] In eundem lectum 
canvenite. Nam drì to adso est in eundem. —— han 
Act. 2: 1 èt infra 11: 20. 1 

AAvæœ us meepaln Ómäs ó Twedvid Bee: en —— Sur, 
ne tentet, vos Satanas propter ängontinentiam veotrans) 
Nam. Satanas vitioram scintillas excitat. *Axporeig: Aris- 
toteli dicuntur qui in bono’ propasito constantes non aunt; 
sed illecebrie vitiorum tuocumbunê: is morbus ei dicitar 
engoeola. Tales autem maulti:.erant Corinthi etiam. inter 
eos qui Christianismum proũtebontur. > Sed mondum. aatis 
in eo adoleyerant. eik Hai al 

6. Toöro dl Myo zard oerzwienge: > ou sat! Einrayge 
hoc autem.dico ex indulgentda, non ez imperia} Hoe 
est , id, quod dixi, habaat quisques suum. aut. swan corr 
iaugem, uon.praccepi, sed suasi.: Est.hoo mmx ieo orvms 
fmonitum ‚non praegsptum}. Pracceptan omnes. tanguits, 
menite dantur prout'cuigus ….expedit.. Suypsopij hic non 
wvaniam delicti asìgnificat} sed. aaguam concodeianens , quo 
moda: et 1 Hebraeorgm- interdum. suwi dicimus ad, Eu. 
A: 27. Disit hoe Apastoluá- induylgens, non ‚prascipites, 
ait ‘Tertullianus de Monogamias.:. 

7. Odo ydq} Vellem. Vide quae dij ad Matth. a6: 59; 


Marc. 40; 56, Rom. 7: 15e , \ Wei u 
VI. | Y Ee “Hin 


538 IN 1. EPIST. AD COR. 


TIdysog &pOgömove sisar oid zal daavror , omries homines 
esse sicnt me ipsum] Paulus ubi ad magna hortatur, saum 
addacit: ekemplum. 

2 AAN Bwuzos ον yagsopa Eye èn Oooï, % mis óözeos , 
83 8d odsaog, «ed unusquisyue proprium donum habet es 
Deo, alius aliud) Non tantom illa Spwitas dona quae 
nallo labore obtinentur dici yugtouarg possant, sed et illa 
qaze malto labore obtimentur. Orne enim bonum datum 
a. Deo, Tae. 1: 17. Quomodo autem continentia donum 
sit, vidò Matth. 19: 11 et ibi dicta. Videmus vero hic 
etiam coniugalem castitatem donum Dei dici. Sant enim 
Dei alia maiora, alia minora dona. 

B. Abyee' dd woïs dyapoug tal var; gjgars, dico autemn 
innuptis et viduis] Hebraei dicunt om et roo, Graeci 
mulierens amisso coniugio ynoas vooent: ut vir amisso 
coniugie: gjgos dicatur, dsadeyla [analogia] permittit, 
usus popularis non recipit; quare aliam wocem quaesivit 
Paalná ‚…et.äyagov dixit generis nomen pro specie usur- 
pane. Nam: äyopog ex vi vocis est tam qui nunquam in 
coniugio fuit, quam cui periit coniugium, Sod in poste- 
riore senaa, hic uóurpat Paulus, ut viduarum addita men- 
to-nos doeet, et vox &yagos repetita infra-11. 

Kalùv avro deer dap pgeelweoorn os ndyo, bonum est il- 
lis; sá-eic permanserint sicut et ego] Ex hoe loco nor 
impvobabiliter colligitur Paulo fuisse uxorem, quod et 
Ctemens Aldxandrinus putet, sed eum haec'soriberentar, 
moetuam. . Maloy, id est: waddeor, melius. Vide quae « 
nobis et aliis dicta ad Luc. 2: 36. 

ge. EL Odon dyngarsvorrar) Si peraeverareriolunt aut 
non possunt , ut'loquitur Cyprianus. 'Eysgazeieudas idem 
est quod. drlyeodas „» ab. aligud re sibi temperare , abstie 
nero. Utroque inodo versitur pot Hebraeum. Et Aristo 
teli est êynoarsg qui constans ést-inbene agendi proposits, 

. Fousjodrwoer) Nuptias facianás: “Id: enim commune mi- 
ribus.et feminis.: Nubant-enims Latine de ſeminis tantum 
dicitur, aat de effeminatis 'périrrisum. Sed Christiani 
seriptores non semper proprietates istas observant. 

Xociooo⸗ rag des yonijoat: fj woododar, melius est enim 
nubere quam uri} “TR vertitor-svgoösdar Prov, JF: 51, 
ërsOvpeip [concupiscere] vero Esai. 1: 29, TX vero ver- 
. — tie 











CAPUT : VII 380 


titur et-srvgoës ef megdbas (tentars]; inflammgri ad-au- 
piditates et inframmatum libidinibus dixit in Tusculanis 
Cicero. Virgilius, J 

Uritur infelix Did. — 
In Glossario sregoïpat, cadesco. Canvenit hoc cum ea * 
supra dixit, 3u ros ogvelag [propter fornicationes). 

10. Toig dd yezangsdor scaqteppédhdoo , iis autem qui ma- 
$rimonio iuncti sunê praecipio}J Non iam momeo, sed 
iubeo. 

Oux ëyo, dAN é Kwgros, non ego, sad Dominus] Com- 
parate dictum, non ego ex me, sed ex Christi auctoritate- 
Simile Matth. 10: 20. 

Tvvaïsa ano dedoos ps —* ,uxor a giro neee 
eeparet] Recte dicit hoc a Christo praeceptum argumento 
a. minori, id est, minus credibili. Lex. Moeis indulaenat 
marito uxorem dimittere : Christus ad maiorem dilestio- 
nem et patientiam nos vocans,. vetat id fieri, ubi abest 
impwedicitia, Si hoc Christus viro dixit, cui tantum iuris 
dederat Lex Mosis, qaanto magis idem. intelligì debet de 
femina, cui Lek Mosis nihil fale‘côncesserat ?%::-Eadem 
ergo tolerantia, quam in exercenda Lege Mosis Christan 
Viris prdeseripseralt , multo iustius erat obser van da fami- 
nis, quibus ius a marito discedendi dabat non Lex Mor 
sis, sed Graecae et Komanae Leges, illorgm populomam 
ingeniis aptatàe. Accurate autant: hie loquitar . Paulus ; 
cum de muliere dicit ux yopuatijvar, id est, nolqo sépae 
pet : nam passivum hic, ut alibi, esf:pro reciprogo: de 
péro us) dpbvar. Nam dimittere a-dqmo; quod Panlus-dixit 
dprévan , Attici: dreonfuruwi, est mariti, ut domini domus: 
googibeadok vel : dmoyopibestas,. gquanquam aliquq sensu 
atridue aptarì potest, magis tanteu propria convent fer 
minae', ut apud Attiëos drrodeinseer , deserere. Sic Iose- 
phas: Tuvæuxt ovdé Ösdeysogra delen xa0' éauzij Best vantje 
Bjvat Aulieri vero he quidaus: si divorterit sup arbi- 
tratu nubere permistitur]; et Iastinu® in Apologetico. prik 
ore de femina loquens ègoopiatn, quod. Romani dicarenky 
diseessië aut diderbit. 

—aante 'Bap Öë- wal vegt, quodei discemerit} Si, fri- 
gusculum aliquod intercesserit ‚ et ob id de domo x viri 
ixor alio se coutalevit. ve be. 

Ya Mi- 


end 


840 IN TI. EPIST. AD COR. 


Mro yapog) Coolebe manaat , in vpent resaroiendì 
Amoris. 

“H zò dyòol —— ‚ aut viro suo veconciliator) 

Si exspectare non: valt donec maritas ipse quaerat vias 
se restitaendi in ipsius gratiam: quod etiam facere de- 
bet, si in ipso aliquid fait pulpze. Vide práeceptum ge- 
nerale, quod huc etiam referri debet, perscriptum Matth. 
5: 24) sed cum haec Paalus scriberet, memoria servatum 
ac voce traditum, | 
- Kol à&r8ga yvvaïza un dpiivar, et vir wrorem ne dimit- 
#81} Mij drtontuyae dicerent Attici, ne repudieë, ne exigat. 
Hebraei dicerent UW’ #, us) dufaddg: ita-enim ea vox ab 
Intorpretibus verti solet' Lev. 21: 7, 14, ‘2% 13, Nam. 
3o: 10, Ezech, 44: 22. Intelligendum autem. Christi prae- 
deptain hic breviter indicatnm in eo sensu quem Chris- 
tus explicaverat. 
‘ 12, Toig Òë Aouzoig droo Mw, ovy .ó Kegsos , nam cat- 
“ gerist epo dico, non Dominus] Christas praeceptum dede- 
rat íis: Jui suse futuri essent ds sciplinae. De iis coniugiis 
in quibus alter esset Christianus, alter non esset, nihil 
äixerat, Restabat órgo ex praeceptis generalibus de di- 
„lectione omnium hominum derivare monita, quae tamen 
non posdunt ita èsbe perpetua, ut non ex circumstantiis 
restwingantur , ut debet fieri in dictis quidem sxa@ódev 
feniversaliter], sed mpòs sò had Enagoy ſnd particula- 
rta} applicandis. 

El zer dÔehwpos, eë quis frater] Christianus. 

3 Fvvoina yes änusov, uxorem habet infidelem ] Idolola 
trida. Vide supra 6: 6. Sic infra 13—15, 18: 27, Us 
Zaak 2 Cors 6: 14, 16,.2 Tim. 5: 8, Tit. 1: 15, Apoc 
21: 8, Mabet, id est, Christo oredidit.in tali matrimo- 
pio deprehensus. ‘Nam. post fidem talia matrimonio inire 
omnino non Hicehat, Vide Tertullianpm. ad Uxorem IV. 
"… Kal ars) ovverdonet ‘olen per avzoö, et „haec consentit 
habitare cum illo] Quae prior causam non det. divostio, 
eontenta ipsius moribus, quanquam. de, rebus divinis non 
idem persuasa. Svyeudoxet dixit potius quam eddoxer, ut 
significaret volantatem feminae cum meriti voluntate.con- 
eordantem. … 


Mi dpréso aten, ne amiua⸗- islam] Ai —* 


af 





, CAPUT. VI Sat 


úe ipse prior bene concordans matrimoniam dissolvat. 
Obiici potest: At Nehemias coniugia ludaeorum' cum: fe- 
minis alieni cultus dissolvi voluit. Responsum esto, hoc 
praeceptum datum fuisse soli popalo Hebraeo Exod. 34: 16, 
ut qai illo tempore qaam longissime ab aliis popalis de= 
bebat separari. Aliis populis ea lex non fuit data, nec 
expediebat eam dari post revelatum mysterium de voea- 
tione Gentium. 

15. Kol yorg Geis ëyer ade änigop , et si qua muller 
habot virum infidelem) Paria dat monita atrigne aexni, 
Exemplam in matre Timothei, 

Kel urog ovverdorer olzeiy per’ aïrijs ; wi — — 
sb hie consentit Aabitare cum illa, ne dimittat eum] 
‘Agiivar hic: ueurpat de mauliere, non ‘dura admodam 
warayosjoer (abusione], quia etiam s drrodelsrovoe [quae 
divortium facit] potest dioi pele. Tei  vertiter per 
dpibvac ‚ et MV, et alia quae deserendi habent. signifi 
cationern. 

… 16. ‘Helaga rag ô deeg Ò Önmusog èv eff yovarnl* zal 
ijylages ój yooj fj Ärmoog dy vö dvdel » consecratus est 
enim vir infidélie per mulierem, et consecrata est mu= 
lier ènfidelis per virum] Hio ó evsg et yuvn dican- 
tur gezvorvginds {per transnominationem] pro usu viri 
‘ant wxoris, ìd est, consuetudine coniugali. Et è zij 
yovaund et èy s@ dydgì valet propter mulierem Ohris- 
tianam „ propter virum Christianum. In Manuacripta 
vero pro sö:dy8gl est adcdpö, ex more Christianorum 
qui se mutuo fratres et sororês vocabant. Quod. valt 
dieere, hoc eét: Qui Christianas est, quaeve Christiana, 
novit etiam in consuetudine illa offici sui limites. Vide 
historiam de femina Christiana apud Iustinum Apologe- 
tico. Tertullianus II ad Uxorem: Non ut penes sanctoe 
officia sexus, cum honore ipsius necessitatie tanquam sub 
oculis Dei modeste et moderate transigantur. Vide Cle- 
mentem Alexandrinum Paedagog. II. 10. Idem Stromat, 
III: TGy dyuodtrrov &ywoy zal vo entgua [Consecratorum 
semen etiam sanctum est]. Quare sicut cibus, id est, 
ciborum usus, sanctificatur per ‚preces ef gratiarum ac= 
tiones , 1 Tim. 4: 5, hoc est, Deo gratus est: ita ét ille 
eoniugii usus propter pietatem quam etiam in e€à re con-” 
13 | iu- 


542 IN L.EPIST. AD COR. 


iugum nielior observat.  Causam, cur haec scripserit 
Paulus, Tertullianus annotat: Verebantur ne non liceret 
€is matrimonio suo uti qui in carnem sanctam Christi 
credidissent. Apud Hebraeos dicitur uxor giro sanctifi- 
eari: per arrham, scripturam, concubitum; id est, fieri 
legitima coniux. Vide Mosem de Kotæi Praecepto in- 
bente XLVIII et de honestate ſeminarum Parapbrusten 
Chaldaeum ad Cantic. 4: 12. 

‘Ene dga za zéava bur drdtagrd der, ‘aliogut liberi 
sestri immundi essent} 'Ensl hic est aliogui, ut apud 
Graecos saepe: et &ga srdeovates [abundat]. Ita recte 
interpretantar hic ot Syrus et Latinus. Si utergue es- 
setis idololatrae, liberi weetri essent immundi, id est, 
gino profani, quie educarentur in caltam idolorum Dec 
dieplicentem. J 

Niv d vu des] Jam vero liberi vestri aunt U'WI 
recti, mundi, Deo grati, quia Deus: ad edncationem li- 
berm opitulatur parti meliori. Cuius exemplum habemu 
$n Timotheo: et haud dubium quin multa exstiterint alis 
eiusmodi, cum haec Paulus scriberet. Tertullianus de 
Anima: Zine enim et-Apostolus eg sanctificato altero 
esxu sanctos procredri ait, tam ex saminis praerogar 
tiva, quam ex inetitutionie- disciplina. Caeterum, im 
guit, immundi nascerentur, quasi designatos tamen sance 
titati, et per hoo etiam saluti, intelligi-volens fidelium 
flios, ut huiue spei pignore matrimoniie quae retinenda 
eensuerat, patrocinaretur. Idem ad Uxorem II: Si ergo 
ratum est apud Deum matrimonium eiusmodi, cur non 
et proapere cedat, ut presayrie et angustiis et impedie 
mentis et inquinamentis non ita lacessatur, habens iam 
ex. parte Divinao- gratsae. patrocinium? Hieronymus 
quoque ad quaesita Paulini intelligit tanctos dicìi liberos, 
ideo quod candidati sint fidei, nati et educati extra inv 
quinamenta idololatriae, Idem ad Laetam: Sancta ef 
fidelis domus virum sanctificat infkdelem. Jam candi- 
datus est fidei, quem fliorum et nepotum credens turba 
circumdat: id est, de tali viro ast cur bene speretur, 

16. Bi dl ó umicoc zoolberar} Si se eubtrahit, id est 
dirimit coningium, pars Pagana. Xogllera: hio de utro- 
que coniuge dicitur; pasaivum pro reciproco. 

En Xa- 





CAPUT:Vi B45 


— 


_ Xmgrlfoleo} Sinatur faaere quad valt. Idololatra. moer 
gho similis; Hermas II. 4e 


\ 


Où dedoudsorae Ó dOshpos H új dOedan dy vots vosouzor , 
gon enim eervituti subiectus es8 frater aut soror. in 
huiusmodi rebus} Nen ebligatur ut coelebs maneat et 
regoncilfationem exspectet aut procuret, Lex Christi de 
Christianae disciplinae consortibus agit: quos propius 
wigcalum nectit „et apud quos si quid aberratum est, fe 
cilis est eanatio per Ecclesiae auctoritatem. Vida quae 
diximus  ad- Matth. 5. Omnis obligatio servituti est si- 
milis, et ideo ex vicino id nomen arripit, ; 

"Er òë eigen wbahapser sjuâs ò Oeds, in pace autem vn- 
cavit nos Deur] 1d est, eis eignpryn [in pacem], nt. pacem 
‚gervemus etiam ‘oum Paganis, quoad fieri potest. Vide 
Rom. 12; 29, Jp. id vocati sumus, id est, hoc est officii 
nostri. J EE, . EE: 
‚16. TÉ yae' aidac, yuvar, el..vùr Ävdqa swouc; jj vl 
eöag, Eweg, el rj ywvaïna owoegs Unde enim scis, mu- 
dier, am nòn virum anlvum facies? aut unde scis, vir, 
an.non mulierem sqalvam facieo?) Pertinet hoe ad id quod 
dictam snpra12:; 13) 14. Nam illud 15 per sragepônenp 
{énterpositionem) tAntum interiectum fait, Simile. habni- 
raus supra 6 et alibi, Non frustra.autem hoc dicit, qaip 
Jacrifactorum per mulieres virorum, et mulierum. per 
viros erant exempla, quae bonam spem facerent. Mag- 
nam enim vim hebebst in animos sancta viri gut mu- 
Jieris conversatio. Jobey dicuntur alii alios quos ad 
Christam perdueunt,infra g: aa, 1 Tim. 4: 16, Tac. 
5:: 20. Sie Iogepbaà lacobi filius, sio Moses zas éauröy 
yuvnaïras eo viv Eavrör peripegor elafperar (uxores sua 
braducebant ad religionem suam], ait Seriptor Respon- 
eionum ad Orthodoxos, responsione X» Clemens Stram. IV: 

pou’ dr ovv f oog, mqdror pêr rele vor daa 
seoavovòr adrij yiveodas sûr nqde evÖarporiar pegdrzooy* ei 
88 dòurdros Epos, pórg oneudiro dr dgere, návra pir zj 
etrdol mectonden, wie pydèy äxovros dudvoy zgäkalt move, 
sehiv boa ic doesjv ze zal cornglas 8apiour wvouibpras 
AÆigat ergo mudier bene morata, primum quidem per- 
suadere marito, ut consore ei fiat in üs quae ad bea- 
Pitudinen ſerunt; quod si fieri negueat, sola operam 
, Yá | ‚ det 


N . 


Sá IN I. EPIST. AD COR. 


det ärtuti, in oimntbds Samen viro parebit, neque co 
invito faciet quicquam extra ea quae credet ad virtutin 
saluternque momentum habere]. 
1. Ei usj Ends ds duéproer o Ovoo, Zaag os néahsner 
é Kegros , oörw srequnkzelveo, nisi ut cuique divisit Deus, 
ut quemque vocavit Dominus, ita ambület] Illud qui- 
dem quod dixi non scis, sed hoc debes scire, talia non 
obstare saluti. BE? us) [nisi] pro d« [sed) poni notarant 
viri egregil Tale est Plautinum illud,: - 
te es Ei liberorum, nisi divitiae, nihil erat. 
Id est, nihil ei erat liberorum, sed erant: divitiae. Vide 
Gal 1: 7 et 2: 16. Tum vero inwerso ordine bis hic « 
positam, quomodo et supra 3: 5, Et ih Manuscripto est, 
‘Exaip coe ⸗ Xvooc dpbgsoer, PM, id est, meglleur dicitur 
Deus ,'cum alicui sortem aliquam assignat natalium, for- 
tunae, coniugii. Bene autem addit, ut quemquo wocavit 
‘Deus',-explicans Blad: djebguoer. Ex quo Deus te vecavit 
ad Eoangelium, et tu seilicet vocanti paruisti, ex eo 
peternam et peculiarem tui gestat euram, Quod ai pu- 
‘tässet ‘saluti tuae esse noxium, ‘vivere cum Pagano, 
‘watum esse ex Ïsraelita aat Pagano, statu liberam esse 
auf servum, aliter ea dispensasset. Nune cum non aliter 
‘dispensaverit, inde collige, nihil hoe saluti tuae obstare, 
ut nimirum 
— Quam tibi sortem 
nn Seu ratio dederit, seu fore obiecerit, illa 
: ‘Contentus vivas, — 
Teoimœrciy hie, at fn apud Hebraeos ; eat vitae gear eive 
institutum insistere, Errant qui putant ab exscriptoribus 
“hie transpositionem -factam contra Pauli mentem. Mos 
‘ést Pauli obiter quaedam a re non aliéna interiicere, ao 
‘deirtde coeptum sermonem repetere. Itaque ex occasione 
‘eorum quae de coniugio dispari dixerat, locum ingre- 
- ‘ditar communem de variis huius vitae conditionibus quae 
‘paluti nihil bbstent. Redit vero ad propositum comm. 25. 
Kal oörwog dy vod dexdgoiarg mekaar dsardooopar , et ita 
in omnibus Hoclesiis doceo} Nihilo plus vos quam cae- 
teros onero, Paria doceo ubique tum praccepta, tam 
monita. 
18. monerani-ot — circumcisus aliquie vo- 
ea- 








CAPUT VIE 545 


catus ext] Voeatus quſs dat ad ſidem am a ‚Prrentibus 
esset citcumcisas, more Fudaico, 

: Mij ëmonésBo, ne adducat) ‘Subauditur spy dkoopeslar « 
{praeputium), rw Tus M,'ne glandem tegat, cutem 
exdendendo :- îta enim loquitur Celsns VII. 27. Hoséphus ° 
id vocat srjr zreguvtourgjs ènruaddnrer. Faciebant ‘Foo’ qui- 
dam odio Jwdaismi, qua de re diximus 1 Macc. 1; 16. 
Qae id: fiebat, spaster dicebatur, teste Epiphanio,’ 

Ey —— zus dehhon, in prasputió aliqui⸗ vocatus 
eat} Natus secilicet ex Gentibús. °Ey degopvela , id est; ’ 
dxgofluslas èyov [habens praeputium), ut Rome4: 10. 

Mij resgivegrtodw, ne Circumcidatur). Non est quod sus- 
cipias onus a Deo non impèeftam. Neque enim es ex 
Abrahaini posteris. 

19. “H srepsvout) oddér Es wal új-dugofusta oddiy * eir- 
eumeisio nihil est et praeputium ninil est] Oùdéy st, id est, 
»audlius est mömenti, in salutis negotio; de quo hic sgimaë. 

"Aida monos êpvohöry Oso, sed observatio mandato-= 
rum Dei] Supple momentum habet maximum, Ex hoo 
Jeco eollato eum eo’ quf est Gal. 5: 6 et 6: 15; discimus 
in idem recidere, sive dicas obsèrvationem praeceptorum 
Dei (nempe i in. Euangelio) „ sive Jidem quae per dilectio- 
nem operatur, sive novam ereaturam. Prima locutia 
rem significet, secunda partes ei ‘rei assignat , tertia 
-causant primariam- indicat. Quando igitur ab hao re pen- 

idet salns, ad hane studia omnis nostra rèferdmus; … 

20. “Exasog de vj whsjoer Bo jj dehjOn, dw vais uevbroo’, 
in qua quiaque appellatione appellatus ' est, ‘in ‘hao 
maneat] Est zragovopaota {wocum allusio}. Nâm' alind 
significat xkijorg ,- ‚”alind —XR Me est appellatio, id 
est, conditiog-Hominis ex qua appellatur Indaetis, Grae- 
eus , liber, servas;, per gerwvvplar [transnominattonem’) 
Hebracis frequentem, quibus ®ps zaÂdiadas [wócari] sta 
eæim alicuius, aut cönditionem significât. Verbum autem . 
ëxAsOn pertinet ad designatiónem temporis quò qùis ad 
fidem pervenit. In hac maneat, id est, hac ‘cöntentus 
sìt, ut iam diximus. Nam piver pro ‘drionbveis ‚ tolerdre: 
et atroque modo vertitur Hebraehm tart et rr. Dr 

at. Aoöhog ÈkAnOne, servus ‘wocatus es} Cum servus 
esses, Euangelii cognitionem’ es ‘adeptus. 

YS Mi 


346 IN L:EPIST. AB COR. 


Ed 


Mij ops pedévma, nevsit tibi curae) Ne iâ te en omme 
commoveat, ut propterea & domino fugias, Nam specie 
libertatis , quam Christus. suis paravit >. quidam et ma- 
gistratuum et dofninorum imperia spernebant, Sic Steica 
Secta, quae sapienterm esse Regem dicebat, male intel 
lecta arrogantes faciebat et turbidoe, notante Tacito 
Annalium XIV. Quidam.etiam molesti erant Ecclesiae, 
ut eius sumptu libertatem adipiscerentar, quod repre- 
hendit. Ignatii dicta Epistola ad Polycarpum. Debebat 
quisqae Christianorum qui sìmilis esset conditionis, id 
cogitare quod. Epictetus: 

… doùhog Fulvryro. raruy wal ouar- reyes». 

_ Kal neviny “Toog , wad pikog dBaparoug. 

[Servus Epictetus, tum corpore mancus, et Irus - 
Pauperie veniens , Dis sed. amicus eram.] 
Aristonymus inter philosophiae beneficia hoc recitat: 
Buóon. dexovuevog voi magoüo, Tür cmóvrar oùn drsôvuòr 
[Vives praesenti rerum atatu contentus,. absentia ROn 

degigerans). 

"AAN, et wad Bivesa, hei egos verkotas, mâddoy goijeei, 
zed et si. potes. fieri liber, magis utore] Si potes volente 
domino libertatem obtinere, sume hoe, non tanquam 
dyaftàr [bonum], sed tangpam vgonypivor. [praecipuum), 
ut loquuntur Stoici. Fac autem hoo. non aliam ob cau- 
gam, quam ut expeditias, Deo et Ecclegiae servire possis. 
Nam servi nou poteraut Episcopi ant Presbyteri fieri 
nolente domino. Vide Canonem Apostolicam LXXxII. 
Non anadet ut illas Hebraeps imitemur qui aures sibi 

perforari. sinebant, Exod. ar: 6. 

2 0 rag. èr Kagle, xÂndelg dotlog, drehel@agos Kooloe 
zeis ógolaog dé zal. ó dhefOrgas uhndelg, Botdds des Xue. 
Qui enim in Domino wocatus est ‘servus, libertus est 
Rominis. similiter qui liber vocatus est, sarvusest Christi] 
Est hic et dyzideror [oppositum] et. ófvaoogor [acutifs- 
uum) ‚ Rom. 6: 20, 31,,22. Servus per Ohrictum ad 
fidem perductus, libertus est Christi, et quidem Orci 
nus, per ipsum scilicet, Liberatus a molestis dominis, ca- 
piditatibus ac vitijs. Vicissim homo ingenuus, servus 

nihilo minus essa debet, nempe Christi. Vide quam 
brevi argumentation® Paulus aorvos iberie aequaverit. 


Îg- 











GAPUT VH. — 


Ignatius: Bic dolar Oeoù szhetor Bowdvelrwoar Ipa nqelfrrovog 
_ dAevdeglag zuywouwr. da Ad Dei gloriam plus etiam 
eerviant, quo praestantiorem libertatem a Deo conse= 
guantur). Tertullianus de Carona: Coronat et. dibertae 
saacularis ; sed, tu iam redemptus os a Christo, et qui- 
dem magno. Servuum alienum quomodo saeculum manu 
mittit? Et si libartas videtur, sed et servitus videbatur, 
Omnia imeginaria in esaeculo, et nihil veri, Nam ef 
tunc liber hominis. eras redemptus a Christo, et nuno 
servus ee Christi, licet manumiesus ab homine. “Ans 
AeuGegog. TOP Rabbinis: et. Chaldaeis. Syrus hic posuit 
Rn quod est éAewdegeodelg [libertate donatus). 

‚ 35 Tijs. yoga: ‚ Pretio empti astis} Repetit qued 
aupra dixkerat 6: 20, quia nimis-saepe id dici non peterát, 
… My ylweode Boöhou ovOpooroor , nolita fieri servi: homie 
zum] Christi estis; zolite in vos ultro accersere- servitn- 
fem, non neoessariam, quam vobis imponere volunt.isti 
doctores pro. suo lukitu. Qaasi.diaat: Sá aervitua illa 
legibus introdacta vobis eat gravis, cur aliam sponte 
vestra in vos attrahitis 7 

24. “Exasos.er p dekits, ddidgos, ze. zor verkre na 
ga TÔ Oed, in quo quisque votatus not, fratres, in hoe 
maneat apud Deum] Quisque in quo stata ad. fidem: per= 
venit, eum talerat tanquam Deo inspectante , MT:”30). 

26. Tleoì Òë zy waodiror, de virginibus autam] Redit 
ad propositam: Dam cum de. coniugibus et viduis. egisset, 
aequum erat eum aliquid dicere, et de virginibus. 

Emirayſv Kvolav oëx ye) Interpretace ut supra:6 et 10. 
Nullum habeo Demini praeceptum omnibus convaniens, 

Fvoóugy Òè dldop:] Consilium do: qned si seenti eritin, 
daudabo vos; sia minus, non demnabo.. Vide. quae dixi- 
mus ad Matth.1g: 10. Tycum est consilium ut 3 Cor, 9: 10, 
atitar sic Thucydides et alii. Et ita hic accepit Syrus, 
nam WM est consilium ; occurrit apud Paraphrastas 
&haldaeos saepe,… 

Ge nÀeyniros Ono Kvgiov æitcòos eivas] Ui qui Domino 
Adolis sim servus, aed hoc ipsum onneecutus Dei benen 
Jicio. Ita semper Paulns quicquid in se et. aliis est vir- 
tutis refert. ad Dei misericordiam, quae nunquam quidem 
bominibus defuit, sed in Euangelio apertissime ‘patefacta 

est, 


58 IN.h EPIST. AD’ COR. 


eat, °HÀeysbrog ab dkediwOas quod est beneficlum consequï, 
quod verbum passivarn habemus Matth. 6: 7, Rom. 2: 
30, 31, 2 Cor. 4: 1, 1 Tim. 1: 15, 16, 1 Petr, 2: 10. 
Idem est sjhengivog quod weyagerwptvog, MO: nam nostris 
Sexiptoribus Meoc [misericordia] omne’ beneficium signif 


‘eat. Vide qude diximus ad Luc. 1: 28. 


. à6; Noll ovv :soöro walòv Öndpydr Bia vijp èvesdoar 


Bydpuijr , existimo ergo hoc bonum esse ob praesentes an- 


gustias] Kakoy, id est zaÂdioy, melius, ut supra 1. Ob 
pröesentes angustide : “tim èvegòs opponitar pélAörr: [fu- 
duro), Rom. 8: 38, supra'3:'22, Gal. 1: 4; dvayun vero 
angustias atque aèrumnäs significet, ut diximus ad Luc, 
at: 23. Quod autem'de suis tempöribus dicit Paulus, 
ëd omrmibas temportbus post Christam convenit. Nam 
secandam’ ‘Christum vivere volentibus nunquam deerant 
vexationes „ modo minores tamen, modo’ maiores: sed 
êtiaf subito. maximae ingruere possunt. Et quanto est 
satius nam eepnt quam multa obiicere talibus malis? 
Mlae zoo wvye, Ix rde —— — 
Mézguoy &ydos , — DE. 
-wn of Namgue una anima est, di mager angi 
oo et Medioere onns BBE} COT CEN 
zit/Euripides, … Philippides vero: ) 1e © … 
Tô TIAdroowos dyuDór beu zo0tb, Poe, — 
IMD NauBeveis povatva , mIdd rij vm: © 
cheer 20 rederdvoow aóròv migopddher meorndror 
[Phidyle’, optime aiebat Plato, « *- 
AE, Hel! en carendas nuptius, negotia 
Nd plura ad icium pateant forsunae. magie). 
wide. ‘Matth. 24: 1d; : 
-iiPG vodrog bla „vic esse] Qaaestionem proposneret de 
Faminino sexu, et respondet de utroque: par enim ferme 


est ratio; Tò odscos' ras, id est, sicut virgites, sine 


sontugio scilicet. * … ik 
27. Aédeoas pvvarnt 5 Mij Cee waer. Obligatus ee 
ugérid. Ne quaerde solutionem] Ita coelibem vitam prae- 
fert ‘ut a fideli nolit incipere divortium. 2Médeoas, id est, 
obligatus es? Nam matrimonium vinculam est. Sic et 
Rom. 7: 2. Aios est. eogseuês Eeoparatie}. Sic in Di 
gestie ‚ Soluto ‘matrimonio. J 
Ai- 








CAPUT VL 59 


- Aédwaas drò ywrarxds; Solutus es ab uxorp?} Id eet, 
liber ea? Nam -praecipue de nunquam nuptias expertise 
nance loquitur. Sic apud Hsbracoe saepe passiva sumun- 
tur pro verbis neutris. 

Min Cijses ywvaïna, ne quaeras uaorem) Hoc iam con- 
silii est, ut supra dixit. 

28. 'Eay dd zal zojuns, ovy fjnagves, quod si autem ao= 
ceperis uxorem , non peccasti} Non wviolasti fedua, ut 
loqaitar in hac re Clemens Alexandrinua. 

Odier Öl rj ougul Eovoer oi zosoïtor, vezationem ta- 
men carnis habebuns hi] Ipsam qaidem matrimonium 
semper per 3e multas habuit molestias, sed nan potest 
mon-plarimas habere, ubi quis vivere, proposuit contra 
saeculi morem., Mandas enim saps amat, Odit contrarios. 

‘Eyo 8é ópöy peldonar, ego autem vobis parco] Id est, 
gestrum miseratione ducor. Vide Act. 20; ag. ‘ 

29. Toùro dl pyps, dIeÂpol, hoe itaque dico, fratres] 
Utilitatem sui consilii, semper boni, commendat ex rebus 
futuris sibi a Deo revelatis, id est, a superventura per- 
secutione per Neronem. Similem praedictionem Ephesiis 
Kactam a Panlo habes Act. 20: 29- 

‘OQ wargds ovvegahukvos zo dosnor deur, Twa zai ot Eyorzes 
yvveïnas cs uij Èyovres ou} Legenda haec uno spiritus 
sensus enim est: Breve posthac tempus futurum, cum 
ii qui uxores habent, pares fuâuri sint non habentibus., 
mempe quia quotidie in periculis erunt ne alter alteri 
abripiatur per ‘saevitiam ludicum aat inimicorum. Kaugos 
deadutros, tempus contractum, id est, breve. To Aouror 
est posthac, ut. Matth. 26: 45 , Marc. t4: 41, Hebr. 10: 
23. Utitur et Demosthenes et alii. In Glossario Aouror, 
Eridópma, post, secus, iam. Est autom, haec. prophetia 
Sum. libertate quadam adumbrata ex illa Esaiae 24. Cui 
similis locus Ezech. 7: 12, 13. Et wa [ut] est pro. âve 
[sum] ut 3 Tok, 4. kia vaepe, ot penitur pad, Hebraeos , 
aat Gen. Slege : 

So. Kat of sdaforrss ex * nhalorrs , — qu flens tan- 
quam non flentes] Non vacabit iis qui in Inctu erunt 
sumere lugubria, Ezech. 24: 16, 22, Ter. 16: 4, 22: 18. 
Ansaper erit cur gaudeant, ob. reptos amicos calamitati- 
aus, ler. 22; 10, N 

Kat 








350 IN L EPIST. AD. COK. 


Kal ol zalgorteg oe ur zaigovzeg, et qui gaudent tan- 
guam non gaudenten] Sponsi et sponsae paria cum cac- 
teris mala ferent, nec manebit eis gandiam, loel. 2: 16. 

Kal of &yogabovtes os un narbyorres , et qui emunt tan- 
quam non possidentes) Qui fandum emerant, parés erant 
nihil possidentibus. Hunc sensum ‘habes dictis locis 
Ezech, 7: 12, 13 et Esai. 24: 2. | 

31. Kal of yowuevór TE #60 zovrp fg pr) zaraypo 
Bevot, ef qui wtuntur hoc mundo tanquam non utentes] 
Karaygëodart idem est quod voästac nisi quod videtur 
plenius quiddam significare, Plato; ouw ògdög “wara. 
gonzus wget, dono recte usus ost. Lysias, doyuoror za 
zeyojoaro [argentum abusue es] absumpsit, sicut et- 
Romani abuti rem dicunt pro utendo consumeare. Sic 
eyodjp zarayeëstas:, tempus ineumere. Mundum hic in- 
telligit res hulus vitae. Qui large eis usi sunt antea, 
pares erunt eis qui parce usi sunt, | 

Taodyee yap vo Oyipa Toö wóopov zovsov, praeterit enim 
Rgura huius mundi) Idem sensus qui in illis Esai. 24: 4, 
ban shas niro yv [terra infirmata est, defluxit orbis). 
Sed locutio desumpta est a theatro. Dititur mrapayer ve 
dyijua rijs oxnyvijs, abi scena invertitur aliamque plane 
ostendit faciem. Hoc valt: non manebunt, ut nunc sunt, 
res tranguillae, sed mutabuntur. in turbidas Sic 2 lok. 
3: 17, Ó xdopog sragdyeree [mundus transit). 

32. Oédo Òé vds dueplurous eivae, velim autem vor 
sine cura esse] Oélw hic rursus est, welim ant malim, 
ut sapra 7. Et duepigvovs intelligendum: comparate. Mi- 
nus enim curarum habet qui se, non totam familiam 
curat.. Haec altera est ratio praeter illam de petsecu- 
tione, cur coelibatus coniugio praeferendus. Maxime au 
tem hoc locum habet in iis qui se toto⸗ Eeclesiae mi 
misterio dederunt. enn 

‘O &rapog peper va TOU Koelov — 5 dele rs zure, 
qui eine uxore est, curat quae Domini sant, gaomode 
placeat Domino] Hoe praecipde agit, vix aliad hebet 
quod agat. 

33. O dl pauioes aout ee zoö soopov, 19 delen 
zij yvvauxl, qui autem cum uxore-eef, curat quae sum 


mundi, quomodo placeat uzorij Sollicitas est in cultu 
cor⸗ 

















CAPUT Vil. 851 


corporis, in ornatn aedinm, auiquue et vxoris: quatia 
emare solent mulieres. Vide Plautum Anlularia II]. 5. 
"Ae Meutorgas wad jd yorsj zal sj mugdlvog,. distat et 
uæxur et. virgo) ‘Est et hic passivum pro verho neutro:, 
ut sopra 27. Mapfgugas, id est, distat: quia quae divi- 
Üunter, distant. Sió TW usurpant Hebraei et Syrie 
Multum interest’, nupta eé virgo. … 

‘H dyepos weoiur.T& voö Kvelov, Iva 1 dyia «al “sua 
sal snvevuat:, innupta cogitat quae Domini sunt, ut sië 
eancta et corpore et spiritu} “Ayla hic eige eximie. 
Nam et corpus habet intactum voluptatibus, et animum 
Christo plenias. vacantem.. Bene Naamschid: 

Kadov mèr Dépus dyvon èyer, dÔnijrd ve uiuvear 
HapBerinijv , zadapota #° del uehednuaor yaiger, 
Mijre Bagvrisysoor Aayoror sel pioror &yovour, 
Mijre novor zooptovaar dyagovon Biheudvlys. 

VAM Gotar Baolherar dpavoor Onkveegpdov , 

Wvzijs Oua Täerwòy Önèp Pròroro plovaar, 

*EyBa yauot Kedvol nas dÂNDbes, èvOa uiyeïoa 
Georrealorg Errbeoot vormara paldiua zisver. 

[Pulchra qaidem res est intacta in corpore casto 
Virginitae „ animi sanctis esxeroita curis : 

Quae nec onusta malis trahit lia fessa laborum, 
Sáeva nec immitis Lucinae- tela tremiscit. 

Hanc sectata viam, veluti Dea’, coetibus exstans * 
Foemineie, trans vitam humilem sua lumina mittit, 
Vera iugantur ibi connubia, foetaque sanctie. 
Vocibus interno gaudet mens conscia partu]. 

‘H Öl rousjoaon megiuvi Tu se} zóopov, me dplue vj 
drdoi, quae autom nuptasst cogitat quae sunt munde, 
quomodo placeat viro] Comit se P oculis mariti, ei morès | 
suoë accommodat. 

35. Toöso dl 1qos TO Ov adr voupigor —* ,porro 
hoc ad utilitatom veetram dico) Consilium « dantis ‘est’, 
spectate quod ei expedit ‘cui: consilium, dâtar. Marit 
scriptus hábet cöupogoy pari sensu- 

Oy Twe Bodyov uitv ènuplle] Boójos est vpn Próv;6. 6, 
22: 25, alibi sreyig. Non ut wobis laqueum ‘inüiciam’, 
id est, vobis praecepta dictem quae Christus non dedit, 
Id enim «, id est, ligare dicuat Hebraei. Idém: dicitur 
êrtse 


* 


652 IN I. EPIST. AD COR. 


BrrOeïwon Cuyòv (iugurmiimponere]. AR. 16: 10, et Bplpos 
Lonus]-Act. 15: 28 , pogsia [onera] Matth. 23: 4. Transr 
latio sâtis plana. Nam opinio de re: aliqua ut illicita 
hominem pressum, adstrictum et quasi illáqueatum tenet. 
Sic Prov. 6: 2, MWps, obligatue es 

‚ “AMa repos zo edoynuor, sed ad id:quod honestum est] 
Comparate. Est enim honestam matrimonium, sed ho- 
nestior. castus coelibatus, Sid eù&pyuoavyy est decor in- 
fra 12: 25, ét etoynuòvox , decore , Roam. 13: 23, infra 
14: 40, 1 Thess, 4: 12. In Glossarto. eveysaor', honestus. 
…_ Kal eùndgedgor sj Kvolp dredrordgeog, et quod facul- 
tatem praebeat sins. impadimento Dominum obsecrandi} 
Taoedgevar dicitur qui assidet, Prov.-8; 5, et per trans- 
lationem qui inservit, infra g: 13. Sic 1 Sam. 2: 22 
SWIS Symmachus wverterat npooedgevorsör. Qui aticui va- 
cat, dicitur ei esse nragedoos, aut eum habere srdgpedooy. 
Sap. 6: 15, 9: 4 eùrdgedgor Graeco more, qui adiectivam 
neutrum pro substantivo denominato usurpant, est faci- 
' litae ad.vacandum alicui: nam eam vim habet e} in 
. Compositionibus,,, Ancquxcicou adiectitam. habemas et 
Sap. 16: 11 et Sir. 41: 2,.srspuarreates est occupari, . 
distrahi, Eccl. 1: 14, 5: 19, Lucs.a0 40, dregsoresws , 
itg ut non distraharis ‚ ‘sicut cura, familiaris distrahit 
eos qui in coniugio vivunt a piis meditationibus et factis. 
Utitar hac voce Athenaeus. 

‚ 36; Bi 8E zie doynuover dl viv waodtvor ævros voni- 
bet, lar ú n Ortganuos, wal oÖres Öpzihes. ylveodaur ò Hes 
sroselzwo, ei quis autem non decore agere se existimat per 
virginem , eo quod, sit plus satie matura, et ita oporteat 
fieri, guod wult faciat] Si quis putat doyguoveiw, id est, 
woynuorsgoers , praesens pro faturo ut saepe: eubiturum..s 
dedecoris aliquid per wirginem eo quod si „Plugs safis 
maturg., Respicit Gorinthiarum puellârum ingenia. Idem 
de Hebraeis puellia. videntur exiatimaase, .magistri., , quo 
rum est sententia, Si filia tua: sit-iun, vnégokuog ,: ma 
numitte servum tuum ut. ipsi \eum.facias,. maritum,. Haes 
stcausa cur Tustinianus noluerit exheredari posse. fili- 
am, si quid in corpus suum peccaverit, postquam ad 
vigintì quinque annos aetatis venerit, et parentes cam 
nuptum dare distulerint, Nov. CXV. 5. Menander: 

| : or 








« 


64FUT. VIL 555 


Bureirino driej , ww Slies dejden Aal ; 
da voûsrormiv mheiga meel aïrijn Aye. 
[Aetate nata nubili, ut dicat nihil, 
Satis taman-ipso signifieat: silentio.} 
vend est flos ipse actatis.. Fam quae supergressae sunt ; 
magis ostendaat’. cutias sunt ingenii, et si eo ferantur , 
magis ooy@or [änpatsenter appebunt}. Jar 
Aadec bana non primae:tribuit natura inwentae, 
-…, « … Qugejcite post septam: lustra wenire solet. 
Aognuoovvn aolet dici de re tarpi, ut Rom, 1: 27. Ture 
pitndo autem’ liberùm.-ad .parentes- redandat, Prov. 19: 15 
Et oùsoos òpeidee yiveodae, si urget necessitas ex corpore 
satahimo puállae, .Huic opponitar us èyer dwdyayy, cui 
nulla talis imponitur necessitas. O Gélcs srosdivoo , det 
tam naptam.,.Ba:enim res more Judaeorum, quiet nunc 
ebtinet„; ex auctoritate patrum pendant: neo. minus more 
Geaecòruurd, sos 1: 
— Fâp ò' pen —— 
Taréor melige, — 
[Sed meis de auptsis 
J Patris mei sit cura —], 
est apud Euripiden, Et: apud: Sophoelem mulier sic Îo- 
qustur : ä Ee 
"ray ë de en —** —* 
—XXXEXXXE 
"1 > [Ubi all tuuentas venimus taetas fores 
Lare e paterna mendicas protrudimur.J 

… Fepelroooar, uptius faciast} Nompe ipsa et qui ipaam 
desiderat. In-singülbri coeperat,„ concludit in duali, quie 
res ‘haec nisi. inter..duos peragi.mon potest. J | 

-:B7. "Og Òê Eonnen dOoatog èn zij zapdia} Qui. primum ipee 
tenax est sui propositi, filiem servandi virginem. ‘EH 
Bpekog est benas. propostti, infra 36: 58, Col. 1:.23,. in 
Glossario, Edpatog, firmus, stabilis.. : 

Mi Èyeov dwdyuns, non habens :necessitatem] Id est, 
si. praeterea tali proposito neo corpus nec agimus filiae 
obsistit. 

: ’EEovular de Eyes eel roũ tdiou Bchajuasos ] Maltis verbis 
eandem rem exsequitur, quia non vult nolenti:filiae ne- 
eessitatem virginitatis impoui. Si libertatem habet Ja= 

VL Z . cien= 


3â5 EN 1. EPIST.:AD. COR. 


ciendi quod vult, ‘id est, si per filiam.non.stat. Nam 
jus hac in re magna en perentum , sed: et spectande 
filiae voluntas, : in 

Virginitaa non. bata: ta. est, ex Parte parentum est. 

Kaì zoöro nénquser dv. aj: zagdig weTOÖ, sOö snoer Tv 
davroö sragbévor, et. animo constituit… fllians suam ser- 
‘ware virginem] Kéxgera dieunt Philosophi',-ubi aliquid 
plane decreverunt. Vide et. Rom. 24: 23. Et roũ hic, 
ut alibi, saepe praeponitur inſinitivo pro quo alii zo po- 
nerênt.. T'iy davtoù filiaus: scilicet:, nam: articnli sunt 
vice nominum quae ex materia subiecta facile: intelli- 
gantar.. , 

Kals. zet „ bene. Facit] Rem facit valde leudabilem. 
Ddre, valt filiae quod longe: optimum, est. 

‚38, ge zal Ó dxyuuiluw, zaddg stout, tage gei 
apondet virginem, bene facit] “Exyaulbey est apon- 
dere, nuptum collocare. Vide Matth. 22: 3o, : 24: 58, 
Luc. 17: 27, 20: 5 86. ‚In Nenns eripto bis est ya- 
uibeor. 

O Òë un Exyaulhor, woëiesor noui, sed dui non spondet, 
melius facit] Est enim ‘aliquid licito melias. Vide quse 
diximns de lure Belli et Pacis III. 4e 1à … 

39. Tuyij Òéderar vouw, èp' doow yoóvov Tij ó desa ade 
zijs, mulier vincta aat’ Lege, qudmdiu' win eius wivit] 
Vincta est Lege coniugië. Sia vocèm wipov et verbum 
dedeiotar kabuimus et Rom. 7: 2. Sed ibi secundam ias 
Mosis, hic secundum ius a Christo datum. … 

Bev àl ‘aougdij d dong oörije, quodei  dormierit vir 
eius]. De. hac. locutione dikimus ad Matth. g: 24, 27: 52, 
Ioh. 11: 11, Act. 13: 56. Vide et.infra 11: Jo, 16: 6, 
18, 20, 51, 2 Thess.:4: 18-15, 2 Petr. 3: 4e - In. Mer 
nuscripte tamen est dnobævn [mortuus fuerit]. 

2Bdse@ipa èshv do Olde yomndijvar, libertatemn habet » na 
bendi cui velit] Id est,'ius-habet de se. statuendi. Nue 
bendo nihil facit contra Christem, Deum Aon offendit. 

Mövor ér Kvolw, tantum in Domino) Id est, intra 
Ecclesiam, cum Christiano scilicet. Vide quae de hao 
locutione dicta ad Rom. g: 3. De. re ipsa vide infra 

‚a Cor. 6: 14, et: Tertalliani librum ad Uxaorem secun” 
dum. ta hic accepit Arabs. 

’ 40e 





CAPUT VII. 855 
4e. … Moencijtooripa dE deu dd obv melon] Felicior, 


tranquillior , securior: si ita maneuat, id est, qualis est, 
Smmopte nimirum. Ita oörwg ‘et supra habuimus 26. 

… Kara zijv duijv yvan] Secundum id consilium tod 
dgdi supra 25. 

Aoxö Öë wdyiò nweüpa Oeoö Hen, puto autem et me 
Spiritum Dei habere]: Non- intelligit revelationem , 
sed simcerum effectum Deo et piis serviendi, Vide su- 


pra 4: ale ‘ ’ ‘ 
He eN er ’ 
1 . . 2 


J CAPUT VIII. 


te TIicol dé vν dBBahodroor) Ileeì vér dhornieror, de 
immolatitiis.varnibus. Diximus ad Act. 15, eldoddtvra 
quatenus. Apestolico decreto, quod ubique praedicavit 
etiam Paulus, ‘ut eognoscere est. Act. 16: 4, vetita sunt, 
esse duûm generum. Nam aut in aram data proseeta et 
caetera exta,raddita.ei qui victimas. obtulerat, qui.deinde 
significabat dimicis se sacrificasse, et orare se eos ut ad 
reddita exta venirent: aut apud ménsam eoram convivis 
in locum: qui erat, vice arze data: prosecta, ac deinde 
eoeptum ibidem convivium. Corinihi et alius mos inva- 
luerat, ut qui Isthmiis :vicerant populo in ipso templo 
post sacrificiam publicum darent epulum. Idem credo 
inter se fecisse.alios. “®vuMvgas sive euydwaowras [sacrorum 
socios). Haeo omnia, sed supra csetera tertium hoc ex 
senbun communi alam interpretationem vix poterat reci= 
pere, quam ab 'îis qui talibus immòlatitiis vescebantar, 
approbari cultum: idelorgm. Vide Num. 25: 2, At isti 
Covinthii , nomino Christiani, intus Graecanici Philoso- 
phi, sicat illud ‘de incestis, ita et hoc ad dialecticas 
quasdam disputationes trahebant: Idolum re ipsa non 
subsistit ; quad vernam erat de Diis illis Corinthiis: nam 
Jupiter , Apollo, Venus, Leucothea, Palaemon homines 
faerant qui iam olim interierant: ideo. eidwÂoôvra Hebraeis 
Bao mar (sacrificia hominum]. Quod non est, contami- 
nare’ animum non potest. Nikhil ergo in eo peccati, si 
in:Templo epuler: si ad exta pocatus eam, si post pro= 
aècta in focum. data, mensae accumbam, Sic illi de qui- 
Za bns 


366 IN IL EPIST. AD COR. 


bus et Tryphon: Kel.prjy.spoddous vóv-sar 'Iyooür. —E 
öpodoydy, zal Aezonéwoor hemd … mw daraugt delier za 
eidoolofrvra zal uddr èm vavzov Bhankeader. Azen [Atque 
plures, qui se Iesum profieri dicunt et. Christiani no- 
minantur, audio simulacris mactata edare, et nikil 
as ex eo capere detrimehti > dioere].! -Paalas qai Christi 
habebsát Spiritum ‚et omnia non ad diaputationum subti- 
litates., sed. ad usum, ad Deithoporem, ad: plurimos a 
Paganismo abstrahendos , ad retinendos in Christianiame 
qui iam Christiani esse coeperant, referebat, et sincerius, 
et quod sequi solet perspicacins „ talig, tractabat. Itaqoe 
piis ex Corintho quì ‘ipsum hac de re consuluerant A- 
postolica prudentia respondet. Cui consentiens Iustinus 
Tryphaùi haec repaniks Nod dx: zoë wavorweugr.eivas &vdpas 
òsakopoëvrag éavrous eivas. yorsidvoug , kad zor. gavpeodisra 
‘Inaoöv óuohoyeiy. sal 'Kygsov., zal: Moiger, sab slr) To dxÂvor 
Òrdazuara dudaovorrat » “aÂda ze oêro Se trëjs, sshards NEY a 
uoambr ; njet of vijg dARNevijg Tyoodiddpegoï zal vatowäs 
Bedaokalas wedizel.mvgovepor zul BiBoabrebar. ysróueta. [Bo 
quoque quod sint istiuemodi uiri, qui se:Christianos fa- 
teantur , seque cum:deau gui. crucifinum est; ef Daminun 
et Christum esse,;prafiteri dicant, nequê tamen huius 
dogmcato, sed quae Ïpaë d) spinttibus: wed uctionis  acoepe- 
rinty ea doceant a mos qui verae àc aincerae; Jasu Chrieti 
doetrinae discipuli: sumus, firmiorda in fidaá- ac consten- 
aiores reddimur]. Valeria, cum eam depomentes de ság- 
mario hortarentar.de idolothytis,manducare, nec sibi 
omnino-licitum testaretur, quia, esse: Ghrietiana.,,mactate 
est. Sic Ado ad IV Calendas Maii. in-Martyrolagio, «. 


Oldæutv. Örs Fronte Prör. èyamtr,. soiuaha nos omzet 


scietiám habere) Ne: istj. wepvoapéso:. (infati]- putent 


se solos sapere, non minys'et nos äntelligîmas- quid sit 


idolum sive Deus commentitius. Ilapzeg, id est, pars 


maxima nostrûm, ut Rom, 3: 12. Quontodo wamenden 
et: quod sequitur! . El. 

‘H vxvcoi pvawi, dcientia inflat] Solet hoc- ‘facere: 
facit.in multis. - 

“H-Öë ayann olvodonei, dilectio vero acdificat) Dilestie 
dictat: in rebus omnibus videndum quid in:commune e- 
pediat. Vide Rom, 14: 39, 26; 2, nbi nomen est hoic 

vers 








CAPUT ! VIII 357 


verbo respondens .oxodousj. ‘Suepe et nomine koo et 
verbo Paulus utitar. 1* 
2. Ei ôf zis Oower eidfvar Tt, së quis autem ze extoti- 
mat scire aliquid] Id est, si quis in hoc uno sibi pla- 

at, quod: ingeniosus, quod eraditus sit, quod. dialecti- 
cas disputationes norit. De hae siguificatione vocis Öoxeip 
vide. quae diximus ad Matth. 3: 9 et Marc. 10: 42. Sic 
et infra: 115 16. In Manuscripto est êyrsoxivas [cognos- 
cere], ut una.vox ter repetatur. - , 

Osd? xco oÙder Èymoore zalag Bei yrövar, nondum .ecit 
quemadmodum oportet eum scire) Hoc quod praecipuum 
est ignorat: Cogùitionem per:se non esse salutiferam 
sed: quatenus ad dilectionem ducit. Scire ué-oportet, est 
scientia recte uti ad suam et aliorum salutem. 

3. Eì dé zis dyanä zor.'Oedy,- si. quis autem didigit 
Deum] Cui: connexum est et iHud, ut  praxtmue. diligatur 
propter Deum. 

Oſroę Èyyosae út aùroü, hie cognitus est ab so} Rur- 
sud derakvakdesis [refractio},'\nam alio senau dixerat 
ëyvoxe, alio sensu dicit èyvogau Matth. :7: 23, oudésrore 
ëyvoor duêg fnunquom novi woeje- Sie et Rom, 7: 15, 8: 
29, 11: 2, 2 Tim. 2: 19, 1. Theas. 5: 12, Ióh. 17: 3, 
Ps. 1: 6, vevebower Kuvgioo ódor Oezaloor [cognoscit: Dominus 
viam iustorum], id est, approbat, ayanâ (diligit]. Sic 
Sapientia Prov. 8: 17, 'Eyo zode èat prdoürrag dyarò [Ego 
diligentes ine diligo). Simális est .dpravaxhans in ver- 
bo noscendi Gal. 4: g et hic infra 25: 125 

4. Tegl zis Becotus ovy Töy eddohotizwor , de immola-. 
titiis autom edendis] Generalia quaedam necessaria ad- 
modum praefutus, redit 1205 zò slèsxop vopdhauor [ad ca- 
put: speciale}. 5 

'Oldduey Öti -oùdiy eidmohop dr. woouw, scimus nähil esse. 
idolum in mundo} Dii istì res sunt imaginariae: ideo 
vocantur vorm vel o'ban uarona [res vanae) et — 
wevdij [res falsae]. Idolum est oöx ör [non ene}: | 
Origenes in Exodum et eum secutus in Vita Thaoderi 
Cedrenus. Theophilus libro I: Ta drouara ov pys offea 
Oa Gey Ovógara Vas venor cpOpoornov [Nomina eorum 
Deorum quos te'colere wis, nomina sunt mortuorum ho- 
minum]. Arnobius libro VI: Promptum est prò Diüis 

ZL 85 : im. 


558 IN 1. EPIST. AD COR. 


ämmortalibus mortuoe vos colere. Vide quae ibi sequur- 
tur, et Clementem Admonitione ad Gentes, et Lactan- 
tium Il. 14 et seqg. Ideo Iudaei filië samper viventis 
Dei in additionibus ad Estherem. 

Kol bre oddelg Oeds Ereqos el uij cie, et nullum ez 
Deum nisi unum) Non plares Dii. 

5. Kal yap cixio elor Aeyöuevor Geol, nam etsi sunt qui 
dicantur Dii} Etiamei aliqui exsistant revera qui Deo- 
rum habeant nomen ét dicantur onm [Dii]. Sic a Thess. 
mx 4, êrnì revra Aeyopevor Osóv [supra omne quod diei- 
tur Deus). 

Eize ër ovoard, sive in coelo} ut Sol, Luna, Astra. 

Eise ènì zijg yijs, sive in terra} Ut Reges viventes. 
Quod si illa astra et illi Reges Dii nobis non sunt, mal- 
to minus # qui non exsistant. 

“ong elas Beol moÂdol, siquidem sunt Dii multi} Nem: 
pe more loquendi apud Gentes recepto : _Aeyògeror (dicti] 
ut dixit modo. 

Kal nvgcos zcoÂdol, et Domini Aulei] vn. Sio enim 
in Oriente Dii Gentium vocabantur. 

6. ’AMa juiy els Beos 0 starng, nobis tamen unus Deus 
Pater] Pater nempe Christi et per eum noster, Ioh, 17: 5 

"EE où t& narra, ex quo omnia) Haec praepositio cao 
sam significat primartam reram. 

Kal quate els avro, eb nos in illum] Ad eins gloriam. 
Creavit enim nos ut a nobis honoretur. Vide Rom, 11: 56, 
Et est hic Hebraismus r et noe ipsius causa: pro mus 
causa nos eumuê.. 

Kal eig Kvoros Tneouc Kus ‚ et unus Dorinue Jesus 
Christus) Dicitur quìdem ís et Deus, sed nunquam apud 
hunc Apostolum ubi Patris est mentio. Itaque Kugis 
significat excellentiam &apra res omnes, excepto 1 Patre, 
infra 15: 27, Act. 2: 36. 

Al où rè navra, per quem omnia] Quae ad’ novam 
creationem pertinent, 2 Tim. 2: 6. 

Kal ueis dt avroù, et nos per ipsum) Per ipsum sumus 
quod sumus, nempe Christiani, + Petr, 1: a1, 

"ANN odx èp sräouw q yröouw , sed non in omnibut 
est scientia] Non omnes wam cognitionem habont, idolâ 
ista nihil esse; unum esse Deum; unum Dominum. 


Ti- 








GAPUT VI. 35 


Tuts Öë wij oonerdrjoes-voù eldcökou Voos Äpr: os eidoshsOurop 
toblouoi, quidam autem huc usque cum:opinione idol quasi 
ëmmólatitium edunt] Zordòrer eldhou hio vocat òpinto- 
mem de idolo, quasi vim aliquam haberet. Est translatio 
a re vicina ad vioinam: nam opinio illa aliquid simite 
habet conscientiae, Qui tales sunt, carnes immolatitias 
vescuntar tamquam immolatitias, id est, putant-ex: pro= 
sectis aliquid illas accepisse sanctimotiiae a Numine illo 
eui ara fait dieata. Hunc'sensum recte videtur assecutts 
Syrus. “Beg àpre wecte dicit, quia multum adhuc vigebat 
Paganismus etiam Corinthi. At in Manuscripto est sj 
ovrndelg Toö eldvdÂov. toonemelmiine idoli], at sit hevorypla 
[eranenominatio). 

Kal 7 ovreldrpus en doberiis ovoa mokiverat ‚ €6 con- 
scientia ipsorum cum sit inſirma eontaminatur) ’AaGeig 
hic est morbida;, male instituta. MokÓvezas, contamina- 
tur, quia talibus actibus magis magisque inolescit prava 


‚ opinie. Omnis autem prava opinio, praesertim circa res 


⸗ 


divinas, inquinamentam quoddam est animi. 

8. Boöua Öl jus où zrapisnger TB Oes, cibus autem nos 
non commendat Deo] Id est, epulae-cum infidelibus com- 
munes. Qui sine scrupulo talia convivia inibant, vole= 
bant credi sapientiores caeteris: at ait Paulus non ob id 
Deo esse acceptiores. Tlaplenu, id est, commendat: quie 
qui aliquem Regì commendant solent eum in Regis. con= 
epectum adducere ’ quod est srapictirès. ” 

Oùze ag êay paywuer, neque enim ei ederimus Si in= 
tersumus infidelium. conviviis. 

Hegrooevoner , abundabimus] Nihilo ob id erimus Deo 
gratiores. De verbonegoeevers vide Rom. 5: 7, 5: 16. 

Obs dap wij pipoper, Ögepotuedu, neque si non ederi- 
rus , deficiemus] Neque si abstineamus, eo minus habe- 
bimus de. Domini befnevolentia. De signifeatione verbi 
Ögegtiotar vide: supra:1: 7 In. Manuscripto est inversus. 
ordo, oÙre zag dav mij proper , veeqsooedopen oùve day 
petyoouer , Ösepovpeda. 

g. Bhéneze dé) Etiam atque etiam videta, id est, cavete. 

Mijns ij Eovola Oudvy aùry, ne forte haec libertas 
westra} Merovvyle [transnominatio]: nam libertatem dixit, 
cum vellet intelligere libertatis usurpationem. 'EEovoias. 

24 vox 


360 IN 1 EBIST. AD COR. 


Vox jus agends sigmificat, ut Rom. * a, Snpra 7: 59. 
Vide et supra 6: 12: «* « 

Hedenoupa yloyrar,; ofendiculum zat] Hooononga'est hie 

id per quod quis èn ruinam impelkètur. Vide quae 

ad Matth. 5: 29 et. Praeceptam vetans CLXVIII; ruinam 
autem hic intellige. djscessionem a Ohristianismo. 
- TFoig ds@Qevoùoer, ihfirmie} In Manuscripto dotertar, 
Id..hie non absolute intelligendam, ut modo ‚ sed com- 
parate de iis qui cum resens Christiano coetni se addi- 
dissent, fidei, erant tenérae, et qune-facilé malis docu- 
mentis aut: exemplis cönvelli pesset, 
‚ 10, "Bar yap zijn ee-vor Syorra yydouy „st enim quis 
viderit te qui habes scientiam] Te qui'eruditus et tibi 
wideris, et aliis crederis. Vocabant anim álli se T'yogt- 
«ovg. (Sapientes] tanquam plus videntes caeteris. Vide 
1-Tim,.6: 20. Et Clemens Alexandrinss srepvoromévovs ee 
gvöas [scientia inflatoa} vocat. Paerlagog. L. 6. 

Ey eldcohelos] Hidwheiór-est templum idoli, ut diximus 
2 Macc. 1: 50, zo 83, : Sie 'sAgagreloy. habemus 12 Sam. 
Z1: 10. - Sic Ariqyæxrciov 2. Maco, 12:26, aio et TTooesdeorcor 
Graecis est tempfum…Neptuni ; Movador ; Maearum; 
Nungetor , Nympharum, 

‚„Kazaselgeror) Acoumbentem, id ast. „ epalantem moro 
Cracco. Sic. Plato «de Republica secnndo, ènrd νν ae 
zaneio@as (in leotis. accämbere). Virgilius: 

— Tu das pws accumbers Pivum. 
Vide Matth. 96: 20. p 

Oùyl ú avveidnoes aedroo dotevoür à derzoa. oolbdoungdrjacre: eig 
zò di-eldodódvta dodhger, nonne opinio.eins. cum sit infir- 
ma aorfrmabitur ad edenda immotatitia] Soveidzoug rur- 
sum opinio :. olwodopn@yaetas , confirmabitur ‚ quo modo 
Paulus heo voce nfi solet: eig zo sa €dodddvra datie, 

mempe in honorem idoli, sicut et.4e fadere existimat, 
Haqne eo ‚perducitur ut éy tidwhohargela. [in cultura. idoe 
lerum}.nihil mali; esse grbitretur. 

ii, Kai drrodeivar ò aodever dBelpos , , et peribit infirs 
mus frater] Panlatim desinet esse Christianus, ita secum 
cogitans, Cur persecutiones systineâm.szi ista sunt dòsa- 
poga [media]? In Manuscripto paula aliter, ezoAdwsas 
Dur ty vj cij yymae. dehpeg, Òe Oy, ete, | 

End 








CCAPUT VIII. S6r 


ERxui eff off‘ yvon). Occasione voientkas tuae, euius ob» 
tenta ista defexdis. … 

4 òp Xeegos- —* propter quem Chrissae mortuus 
est] Christas pro omnibus omnino hominibus mortuus est, s 
ut per Enangelium converti-possent. Erge et pro iis gek 
pereunt, Rom. 14: 15, 2 Petr. 2: 1, Hebr. 10: ag. - 

12 Obrw:Òë duapravortes ei zoug dÄehpous, wal cvrivor- 
zeg austin vip ovseldnour dodesoùons , sic autem. pecaantes 
in fratrese, et percutientes conscientiam eorum infirmam } 
Turrtey hic est vulnus infligere , Prov. 26: 22. Zwei- 
dnoi hic vocat persuasionem de veritate et necessitate 
Euangelii,-quae cam adhao sit tenera levi wulnere in. 
terimitar. 

Bis Xoisòr duagrdvere , in ‘Christum pecaatis] Eripitie 
enim ei discipulam, fructum mertis Christi guantam. in 
wobis est impeditis. Magna haec est in Christam. iniaria. 

13, ‘Aurtp el Boömae onardalile: Tov ddelper. mov, od 
pij pdyeo “pla els Tor adve, Wwa uy tov ddehpor mov enor 
dado, quapropter si cibus fratrem meum offendit, nun 
quam oarnem.edam , ne fratrem meum offendam) Est ex- 
aggeratio. Potins quam occasionem dem alicut Christianò 
redeundi ad idololatrians, malim non tantam epulis illis 
immolatitiis, sed omni onmino: carne sive animato ab- 
stinere, et pane solo atque oleribus, ut nonnulli facinnt, 
victitare. Non autem hoc dicit, quod hoc aliquo casu 
epus sit, sed ut ostendat multo graviora quam de ‘quibus 
hic agitur, swstinendaä pro proximorum ealhte. -Simile lo= 

quendi genus observavimus Matth, 5: ag. . 


CAPUT IX. 


a. Oijx eind. dreocohog, an non sum Apostolus) Pergit 
arguere Doctores illos.qui erùditionis nomine indati plas: 
Philosophicis disputationibus quafn utilitati fideliam fris 
birebant. Urget autem eos auo exemplo, hoe dicit, S& 
„Apostolus sum, ut sum, nikhile minor sun illie Doator. 
ribtus. … 

Ovx sul — an non sum liber] Libertas certe 
omnibaù zequalis est, nec mihi minus quem ildis- competit. 
Z5 In 


367 IN L.EPIST. AD:COR. 


Jai Manuscripto melius crescit oratie „ Oris. eiud êhevdegos ; 
oùx elud drogohos; Et sic legisse Syrum et Arabom apparet. 

Ovyl 'Igooór Koso zor Kugeon dur dobpaza., an Tesum 
Christurs Dominum noöstrum non vidi} Si illis auctorita- 
tis aliquid confert Greecanica evuditio , at mihi Divinse 
revelationes. 

Où zo ëoyor pou dmeig ede —— Koele „a an non opus meum 
vos estis in Domino] Ego vos Christo formayvi. Sic 

Es magnum magni Caesaris illud opus, 
de eo qui a Caesare institutus fuerat. 

2. El &dhois ox eljd drnósohos, dÀÀd ye niv eind, quodei 
aliis non eum Apostolus , at vobis sum) Si alii dubita- 
rent an Apostolus essem, vos certe dubitare non deberetis 
propter: ingentia signa Apodtolatûs , quae apud vos edidi, 

H yap :opgayde zie dnijs dnogeijs vutie dze dy Kopi, 
nam signaculum muneris mei vos estis in Domino) Sicut 
per sigua apposita constat instrumentam aliquod esse sin- 
cerum, ita per vestram conversionem constat me esse 
Apostalum. De voce spoayidog vide quae dicta 3d lob. 
3: 55 et Rom. 4: 11. ’Arsogohsy munus. Apostolicum, Act. 
1:23, Rom. 1: 5, Gal. 2: B, quomodo êsoxors),. manus 
. Bpiscopi, Act. 1: 20, 1 Tim, 3: 1. Er Kveio supple dye, 

eo ipso quod estis in Christo, quod estis Christiani: 
auòov yéous Tóde (honor meus hoo est). 
3. H ëuy omohoyte vols ud dranglvowo aöry del, de- 
"Ffensio mea:apud eos, qui me explorant, haec est) Melius 
putem haec ad sequentig quam: ad praecedentia referri. 
Qui sibi id arrogant ‚ut. de meis actionibus iudicent, 
eis respondeo quae sequuntur. Doctores nonnalli Corin- 
thiorum , yrwsixol [sapientes] illi scilicet, Paulum obtrec- 
tabant tanquam minus intelligentem quanta esset sapientis 
hominis libertas. Ostendit vero Paulus se id recte intel- 
ligere, et id maltis argumentis doeet; sed se usum liber- 
tatis eireumscribere prudentiae et dilectionis: finibus. 
"6. My oöx Èyouer dbovalay ddehpijn yvraïsa zrepiayer , 
de. zal ef Aourvol drrdgokoe vuld. of ddehpol:sod Kvolov zal 
Kypâs; An non habemus libertatem mulierom sororem 
nobiscum ducendi, sicut et caeteri Apostoli et fratres 
Domini. et. Cephas ?] Crescít oratio: nam primum Apos- 
bolos nominat , deinde fratres, id est  cognatos, Domini, 
. pos- 


P 








CAPUT IX. 365 


postremo Cepkam ipsum principem Apostolici coetus. Ce- 
phas sive Petrus uxorem suam comitem habuit itinerum, 
quae et coram, ipso ad mortem ducta est, ut ex-tradi- 
tione refert Clemens Alexandrinus libro VII. Idem fe- 
cere et alii Apostoli et uxorum opera uaì sunt ad matroe 
nas convertendas, ut idem narrat libro Ill, quanquam 
addit, ody cs zaperas, dÀN og adehpas wagirjporzag zuvaïnas 
(non ut nuptas, sed sicut sorores circumducentes mulie- 
res), quasì significare volens non usos Apoetolos uxori- 
bus ut uxoribue, cum tamen ante dixisset et Petro et 
Philippo natos filios, et a Philippo filias nuptum datas, 
Videtur ergo rectius, yvsatua hic accipere non de ma- 
tronis talibus', quales Christum comitatae olim fuerant, 
Solebant enim Iudaei uxores suas appellare sorores oh 
communem originem, Tob. 5: 18 in Graeco, Christiani 
autem ob communem fidem, ut diximas supra 7: 14. Pari 
de causa Tertullianus uxorem suam dilactissimam in Dor 
mino econservam vocat. Ileguxyerp ost seoum ducere quo- 
quo quis eat. Sic mregijyaye sumitur Ezech. 37: 2, àyeotas 
hoc ipsum Iustino, ubi de [udaeis agit fine Colloquii cum 
Tryphone. Ne feminae in socios aut Gentes externas tra= 
herentur, ait Tacitas Annal. III. 2. Intellige ante, —X 
yep sumptu Ecclesiarum , ut fieri solebat. 

6. “H povoe dyo val Baovdfac, aut egone solus et 
Barnabas] Barnabas Pauli diu contes multum ab exemplo 
psius traxerat. 

Oòn Èyoner dEovolar To p7j —* ‚ non habemua 

„potestatem non operandi) Id est, ius parcendi operae 
nostrae et vivendi’ impenais Ecclesiarum. Putatis forte 
nos duos ias nostram non intelligere. Intelligimus sane; 
sed et intelligimus quando utilius sit eo iure non uti. 
Vide Act. 18: 3e - 

7. Tis geereverar voïs ÎÒleus Opeorloug nord, quie unquam 
suis stipendiës militat} Ut ostendat se ins suum intelligere, 
argumenta eius iuris adfert, primum ex consensu Gentium ; 
deinde etiam ex. Lege Mosis. ‘Owari, etipendia Lac. 3: 14» 
Suis etipendiin militare, id est suo aere, suo sumptu. 

Tig pvrever dunehöva, wal éx Tou wagrnoö wiroù oöx datie, 
guis plantat vineam, et de fructu eius non edit] Vinito- 
ribus licet nvas edere, 

“H 





364 IN I. EPIST. AD COR. 


“H ele noipalves noluins), wal En Tob yaharsoo sijn nofpvijg 
ox tobt, quis pascit gregem, et.lac gregis ‘non edit] 
Solent ‘pastores, sf'qua necessitab urgeat, lacte pecudám 
se sastentare. Lac et bibi dicitur, ut supra 3: 2, et edi, 
ut hic, nimirarh cum pane quem in pera ferebant pto 
res, 2 Reg. 4: 42, Tudith. 10: $, 13:12, 

‚ 8. Mi vard äwOpooroy saeùra -háhd]- An putatis me 
quae dico sola humana auctoritate ‘adstruere, ex morie 
“bus scilicet? Vide Rom. 6: 19. 
_ PH odyl zal ó wéuos taùvra AMbyer, nonne et ‘Les haas 
dióit) Lex ipsa a Deo data, in qua. nihil est iniqui. 
9. 'Ev zag TÔ vóu6r Mols yérovnrar*: Où: pepivoes 
Boer HloBvru, scriptum est enim in Lege Mosis, non 
éupistrabis bovem triturantem} Verba LXX Deut. 25: 4, 
Winoür, capistrdre, ut loquúntar Plinins et Colnmella: 
Enfraenare, ut vertit Ambrosius; dregoutbeen , ut Hesy- 
chius, os oocludere :' unde: per translationem significst 
zilentiam indicere, Matth. 22: 12, 34, Mart. 1: 25, 
%: 39, Luc: 4: 35, i Petr. 2: 15. 'Akoëy dicuntar boves 
cum grena ex aristis exterunt pedibas: qui mos Orien- 
tis, sed et Graecciae, ut ex Theophrasto et aliis discimus. 
Vide de hac re Mosem de Cotzi: Praeepto inbente XCI, 
vetante CLXXXIV. 

Mij töy Por uid TH Oed, —* bowes curat Deus) 
Non praecipne, sed ideo iubemur misericordiam etiam in 
jumentis exercere, ut eo magis eam noscamus in homines 
exercendam. Quintilianus V. g: Nee mihi videntur A- 
peopagitae cum damnaverunt puerum coturnicum oculos 
ernentem, aliud. iudfcasne, quam id signum asse persie 
ciosissimae mentie multisque malo futurae si adolevisset. 
Homîties quos Deus a tutela sua destituit, dicitur habere 
velut pisces et insecta, quia Deus animäntium ipsa ge- 
hera tantum curat,'homines etiam singulos, si tanti sint. 
Víde quae hac de re gekooopsnös [phitosophice] disserit 
Maimonides Duce dubitantium III. 17. Philo libro de 
Gäcrificantibus: Où voe Ond T@r dAOfor ó vóuos, dÀk 
Ördp zöy voör aal Adyoy yovrov* Hoe où zör Gvoubvor 
goorris derr ‚dÂha vr Gvovror, da uydèy nrados ungaireoor 
‚ [Nee enim bruta Legi curae sunt, sed mente et ratione 
praedita : itaque de offerentibus, non de victimis est sol- 
an ‚die 


3 








ve CAPUT IE. .! 365 


liciba, ne gend .witinm. eis insideat). Philostratas vite 
Apallagii Vill,.ó: Toözo dé ouy omég zbip eosvwr strap 
aag Aeq: Hmoier. eyoyijs erovderkouen, dÀÀG :ijvbar ènd 
save zugdyraus- dudons (Moc auterm non de leonibus disi „ 
nam non sumus solliciti de adueutidte feraruui;. sed ub 
fraenwm tyrannis. iviicsat). Non drsaimile illad- Demos- 
thsenis-contra Timecrateim:l Où ve Prik zör oinsgdp Loro 
daoer à nopoftéano: dla. Joviageras: judo: Alber oh tifs 
per zeven dAwdipor Ofpet: [Negue enim servi òùzhe 
fuere legislatqrs ;:.sed qüo. noe d.liberorum odatumelia 
game longissimé, erdeat]. ROE EE: 

_kÔe: “HI 8) Sig nartwos Aéyei) an Éhopter nos; prasripae: 
dier): TIluyzos. est. praecipue: säeat. HANSIS , pleriqueu …: «x 
ade: jus paordyoogpn, Ost èn: Amis Opsihes: di dooteids 
doorotër* val ó dAoöv zijs EÀridos avroù merbyew , die Anta 
— nam propter.: obs; ecriphun ast „„idehare, spe’ hui ärat 
érere, of epe qui kettnrat: spe fructuespercipiendi} Libri 
hic ; tariansy> nf -est-ab aliis aanotatgm..Manasoríptad 
ille, “Ort öpelhes êrr Anids Ó dpospiër-doórgid, wab dos. 
dr cÂreids voör meteen. In qaanbeetione duo notaride; 
primúin post gàuoc“ subaudiendum.dioëy, idque ex simili 
&gozorjy quod prgecessit. Deinde peréyerl reférendagm,: 
‘món ad posterius. taatpm , ‚sed vetihd prius dr @niè.- Qui 
iumontis consulfam» voluit, multo: magis hominibns. ‘labos 
rantibts, u&:bábowein.soletur spesiwergedis , sive ea! detur: 
in ‘parte rei äpsids dn; gua:laboratan, ut fit colonis partie 
riis, sive in pecunia quae omnium remum vicem auhit.“ 
1e Fĩ smets Oui zat “npeumorusar Edrelgaper, méya el 
ápeis Our ta oaoxixd —8R ‚gi riòs| vobie spiritualia 
serimmus , mag nem est si nos caraatia, vestr arvadt angus ] 
Bis. a minov$\.ducit argumentains, primum a igmeriis ed 
hHomines; deinde ab. hominibus laborantibus jn As quas 
ad ‘hand vitamattinent, ad homines kaborantes in, robust 
dwoentibus àdi:vitakn meliorem, Si alli digni sunt qui 
alantur, quanto magis hi, Serere et metere frequentie 
in ‘proverbiis „ut notevimus ad Matth, 25: 23, -Iób. 4: 57, 
Hoc loco serers:est.operam praestare, metere pro opera 
aliquid acoipere. Miza, id. ast, “an. mirum est? aic od 

méya minime mirisin, 2 Cor. zi 15. 
22. Ei älos zj dovolas vur. peelyovais ‚où: — 
Mueĩ] 


⸗ 





366 IN I. EPIST. AD COR. 


dier) Sé alii fruuntur iure én «os, quanto magis nos, 
supple aeguum: fuit pari frui iure? 'E5ovota acõo, id 
dst, elo Opds, qnomodo dfovela zong aagxas [potestas 
amnis oarnis], Ioh. 17: 2, êfovolap meupdrr [ potesta- 
gem spirituum)] Matth. 10: 1. | 

- 2AMN oön dyonospetar rij dEovalg vanen ‚ Gé non uei eu- 
mus. hac potestate) Qui ins habet, potest et eins iuris 
usn.abstinere: aliaqui. dominus eins. Saris non esset, 

Ada reevra styomen) Perferimue (vero omnia}. Sic 
giyeep habemus infra. 15: 7, 2 Thess. 3: 1 ,-5. 

“Iva us) dysonijy Tuva Òduer vj evayyehlep voö Koss, 
ne. quid: impedimenti, obiiciemue Euangslio Christi]-“Ey- 
«onzer. est impedire, Rom. 15: 22,-Gal. 5: 7, 1 Thess, 

as…2®.. „Hinc yuo) impadimontum, ut ubi via inter- 
ciea. ‘Gata ’ AAA 

„…rä, … Gs oïdaze. ber ok ze degu toyelónevas; dn voc ige 
—XX ne caitie een qui saora curant, de sacro vivere] 
Leewjtee.snishèrum „;ghoram erat mactare pecades. Hi de 
aäcra. Witehant, ddoBst,.de, decins,., … , : | 

Oi stò:Ovoseonete: wedoedgevorzer , zj, —E— — — 
to ‚ qui altari serwiunt, cum altari partiri] Manu- 
acriptas hic habet wagedoelorres de: qua voce diximns 
supra f:. 36. Intellige‘Sacerdotes querum erat exta aris 
‚ impohere , partes…autem: sibi retinere:;,:kevs 7: 6, Idea 
racks hie dicuntur partiri: quam ipso: altariitam de Sacer- 
detibne quam de Levitsds. Vide locum „Desh. 18: 1. Sic 
lon. in Enripidem:. … ° ran ae: 

rd —— Bæxuoi w EpagBov. 

SERA  [Pavere me arae} 

———— 45 j Kegsor: Oebrake voi vo — vla ylluor as- 
doyyékhoveer dx zoö ewayyediou Lijp, ita: at ‚Dominus ordi 
marit iis qui Euangelium annuntiant, ub de. Euangelie 
sàvarndt) Nimirum ex dioto quod tune per mantis tradebt- 
tar: ‘caeteram nunc. persoriptam. est, Matth. zo: 20, 
kuo. zo: 8. © . erk. ven 
"15. ’Byo dè oder en·an⸗ zourwr , ego. autom nihid 
horam ueurpavi)j Non alimenta accept, non mnnera. 

“Ov Eroapa: bd zadra, doe outro ysyras dy buol, Bon 
autem scripsi haec ut ita fint, in me} Id est, midi. Non 
ideo scripsi ut mihi praestentur quae aliis. 

ä , Ka- 











.7 * CAPUT: IX. 2 267 


Kor yap por gäddor droBaver, qᷓ; ro nodyymel miv Ira 
zie zevosorn} Kavynja (gloriam) iam saepe dixinms- esse 
ayelhlape,gaudium,. Malim mori quam gaudium illud, 
quod parit. mihé eonscientia meo surnpta praedicati: Ka- 
angelii: auferri.: Magnum animum olim oòstendit Abrá- 
hamus mikil de praeda bello parta:sibi cupiens, Gem. 
140 22, 25: Multo' maiorem Paulus pro gravi ac .salatù- 
fevo labore me.alimenta qhidem sibi sumens. Kador. cum 
dativo peri: sensu - habuimus ,--Matth,:18: 8, 9, 06: mé; 
Marc. 9: 42, 43, 45, 47. Verbum vero vetoup hebuimes, 
Ram. 4: 14 z SUpre Is Je - 
bs 'Ear fag: ehayyehdiepar , vds u mot —ERE nds 
guod. Euangebium: annuntio, mon estmiki glorie] Com- 
peraté intelliges Magis enim- erigitur oonsoientia de iis 
quae ex nulla obligatione egregia fecit. BE 

r.Ovet: JE pos dodo) ler sj —X vae enim-psiki 
— Amos. 5: 8; 7318, 161 17 Ien 
20: 8. Qui a Deo in hoc illuminatus est, debet: aliee 
smafrvsere eitiam oum vitae suac _perdeudo, zit. Maimonides 
Duaeis dubitantium:: II. 31, et:-Rabbkolsrael de ::Anima, 
cap. 6, Si guis defugiat, eveniet ei quod Tenus ; &ut 
puis adiguid. a ons . Mss Bet er Ed Hee 

obp. uE tip bmod zoÖro igaeuw; feeobds éyu} Sirdd, sporke 
facissem. ‚ non desen, ut Frafentius et, ali quidam, 
moôben dyoa, aperaré inde poseemi pmaemium non quodeis, 
sed „aximiums:.à mêer'zag Ondo zijv drsolnv yiveros, noker 
ëyes Tov: peeoBop wad ‘soöro à dé dy rrodts valer, od voe 
ooöver [quod euimsnpra praeceptum fit, id eo ipso mùag- 
naer mereedem ‘kabst; quod autem inuxta praecèptums fig, 
sion talem].' Vide, dieta a nobis ad. Euo, 173510): ‚abi et 


hunc Pauli locum attigimus. Ot Fe 
Bl dl &xor, sin Nuieus] "Anou: hic. nou est stinvitus, 
ved éussus , zon meopte arbitrkêu, ……… vk 


Oizovoutar nanigiuuca, dispensatie mihi credit est] 
Ratio mihi reddenda est impositi: muneris. Oinovòulee rhps, 
quod alibi drwoworg. Vide supra 6: t. Ilerlgevpas dam 
accusativo , ut Rom. 3: 2. Potest mihi dici, rede’ râ- 
tionem ulioctioni⸗ tuas ’ Luc. 16: à. 

28. Tig ovy mor dlp ó molds) Id est, Unde ergo epòs 
eæximii euiksdam praemië? Augustinus : Potuit beats 
— Pau- 


568 IN IT. EPIST. AD COR. 


Reukus es Euangelio sibi, Achum. —— Quod, mali 
oporaris, ampliue eragabqt. Vs. î 

‚ “Isa edayyehihópsvas .Gdanavor Oa cò ‘ehorrihan soi 
Nose, ut Euangelaum annuntiene. sine sunmptiu looem 
Buangelium Christi) “Zoo hic est siisupre 7: 29 habni 
mas ya pro gaande. Ordo hic est dictuim quomodó 
zo8dnar yap apud, Graecos -saepe, loëarid aut collocare 
bansfieium apud Latinos. *Adprsadsor: nenpe accipieutie 
bus : ita, ut ipsie: nihiio constat. Im: Glossario ddanaros, 
eine bripansa partuse: RRT RO eon ete df 

Eis zò ux zaraygdsaodar zi Aorela —A zij evy yekdeg, 
wb:nop wiar potestateduea, in ZEuangelio].Non oat zara- 
werjdacdai, male utip ut;qgidam pataraut, sed. uti aut 
pêéruti „nt. supra pi: Bip in Euangelio Prmedioande 86ie 
Leet. drone S BEZ de iter on onntt 
vage sn EAeu begos. ag” dy ze ardysors’ nas cn liber. sem 
ex topmibus) Id est, ab omnibus homándkus diber > mem 
sun: abhgmius. stond. A nt ol 3 
«.Elèaan: dpkeuter, Raeheona] „Spontemevut amriäum seraum 
geaaiss Anullum. Jaboxerd.…, nulla, incattmeda, ipsòfuin canta 
defugiemser … n. se Anuvuns rra amp at wake 

“Iva Tous ndelovas weqdrjow} Ut eo plures\bucrifaciam, 
id egt ‚\aeirtwein.… ; Vide Matth. 18: 16.1 Koncrikit, enim quod 
servaturp. ‘Itaqae pr: eedent! mox diset swooen: …. … 

ao. XNal dyewopgen volg \Voedaigig os Fowduries at faetus 
eum Tudaeis. tanguaam ‚dudaeus] Quai Judaeus. essen, 
Reuipe religione. ‘Exemplui vide Aotain adm2b, 7 
-, Boïg. óns vónor. wg Ord vopop, iâs: gui-sub Lege sunt, 
gibeai vault Lege essen} Quasi oFProgelytie sasem; Prose 
dy ienjm. Legi ae. duliiciehant.. Exekaplám hnias- rei vide 
Act. 16: 3, ; 3 RNN 

KA Ae Toi dwouosê coͤe Avouoq, sie qr ‘BiB: Lege eran, 

tanquam sine’ Lege essam] ”‚„Avouer hie. dicantur of sómer 

— — [gui Legem nan habent], Rom. 2: 14, id est, 

Lex Mosis,dâta: non ‚est, qualès -erant omnes 

xtra Jsraelitas et Proselytos. : Exenplam 1 huiùs. rei vide 
Aet. 13 22, Gal, a 3, 24 «-. 

Mij ov &vouog Oei, &ÀN êvdogog Koss. ‚cum sine Logs 
„Dei non essen, sud. in Lege essem Ghristi]. Hanc paren- 
thesim addidit ne quis vacem &rouog prave interpretare- 

. tar, 





CAPUT'IX. 369 


tur, nam alio sensu dicuntur &#ogos qui pro animi lubita 
vivunt, Marc. 15: 28, Luc. 22: 37, Act. 2: 23, 2 Thess. 
a: 8, 1 Tim. 1: 9, 2 Petr. 2: 8, Dicit ergo se Legem 
habere, nempe Christi, et secundum eam vivere. Sic 
ëyvouoy ßBicoou (vitam ex Lege] dixit Sirachides. In Mas 
nuscripto Ocoö et Xqsgoö in Genitivo pari sensu, et sio 
legere Graeci qui ad hunc locum Seripsere, 

aa, ‘'Eyevòugv soîg dobertorp og doberijs, factus sum 
infirmis infirmue) Tanguam novitius ac tener in fide. 

Toùs näo yéyova za nayra, omnibus omnia factus sum] 
In omnes formas me verti, prout ferebat utilitas eorum 
quibuscum mihi res erat. Prudentis est non inhaerere 
zoïs «ad öhov [wniversalibus], sed spectare sa ëna®’ Exaga 
Lsingula]. 

23. Toùro dl zou dia TO edayyehor, Wa ovyxoworòg 
avroù ylvopar, hoc autem facia propter Euangelium, ut 
particeps eius efficiar) Mesovvuia [tranenominatio) ut 
particeps Euangelii flam, id est, praemii eius quod 
in Euangelio promittitur, Sic Pgapeioy Syrus hic dixit 
victortam. 

24. Ovx otdare Ôze ol dy gadlp zolyorres, zravter près 
zeégovaur, els Dé Aopaver vo Bgaftetor, nescitis, aos qui in 
sfadio currunt omnes guidem currere , sed unum accipere 
palmam) Traiectio pro martes uêy oi èy gadlep zgégorres 
zofyovo: [omnes quidem in stadio currentes currere). Et 
prius illud rgégovzeg est participium pro nomine gadwodgd= 
pot, more Hebraeo. Xrcidioy, curriculum, in Glosaario. 
Boafeioy, palma, in eodem Glossario. Et in hoc loco 
citando ubi est Boafetor, palmam dixere Cyprianus et 
Ambrosius. Eandem vocem in sensu ad quem tendit 
haec comparatio habes Phil. 3: 14. 

Ouro zoëyere iva narakafhgre) Ita currite ut primi sitis 
in cursu, et sic praemium possitis assequi. 

25. Tläs dè ó-dyovibogerog, nravra Eyngareverar, qui 
autem in stadio contendit, ab omnibus se abstinet}) Ho- 
ratius 
Qui studet optatam cursu contingere metam , 
Multa tulit fecitque puer, sudavit et alsit : 
„Abstinuit Venere et Baccho. 


VI. 7 Aa Epic-. 


— — — — — — 


370 IN I. EPIST. AD COR. 


Epictetus: Mike oo: 'Odvjnia vrijd: ; ndyuò, vrij zòr Oee 
óp" wopwòr yap dsw: dlÀR once zà wadnyovpera, zal và 
dxdkovta, sal oûtos Brou zo ëqyov. Ad d eöraxräy, 


_drayzorgope», dréyeodar negparov, yvpvabesdar mods dpay- 


nv dy doa Terayuivn, de navuari, dv wuyes, mo) Wuyodr 
srlveup, wij oivor, oog Èrvyer* dnds, os iarg drdrdover 
geavròr zj drugden (Vis Olympia vincere? et ego Mediu 
Fidius. Est enim praeclarum. Sed considera quid ante 
cedere , quid sequi soleat: atque ita rem gerendam susci- 
pito. Oportebit te conservare ordinem, edere ëngratis, 
abstinere bellariis, exerceri necessario et certo tempore, 
in aestu, in frigore: non frigidam bibere, non vinum, 
nisi praefinito; ad summam , tanquam medico, sic la- 
nistae te tradas oportet]. Late idem exsequitur Chrysos- 
tomus XXI de Statuis. Locum Tertulliani hac de re alii 
produxere. Vide Aristotelem Polit. VIII. 4, et Hesychi- 
um in ’Avaysxopayeiy [Necessario edere). Utitur hoc ar- 
gumento, a certaminibus scenicis, gymnieis ef equestribus 
ad certamen virtutis ducto, Philo quoque contra Flac- 
cam libro. 

 'Exeivor uéy our Twe poapròy slgavor dapBwoorp, illi qui 
dem ut corruptibilem coronam accipiant)] Puta ex oleastro, 
aut picea, aut lauru, Philo: AM yag orig xorlyor zal 
aehivon eöxheng dyoovigaïs módhou sj seheurij" oopoîis dt od 
soho mäldov devBeglas Ie ó mos zaï wvyaïs póvor, à 
Ber Qnbee tinclv,, Eeldpvrar [Sed iuvat athletas multos 
gloriose pro apio frondeve oleastri occumbere, At eapien- 
tem multo magis pro tuenda libertate, quam solam, ei 
verum fatendum est, animus desiderat). Basilius: ’Exd 
88 sepavoor wal dIMrör Euvjodny, deeivor pvola Traddrns 
End pooioug, zal zrohdagóter vijv Óopyy avro ovvavEsjoer- 
zeg, mrodha mèr yvuwasiwoïg Evedgooarres mrdvous , rrokdas dl 
aÂnyas dn mroudorolBov Aaovres , dlauray DE od zijv diep, 
aldá vijv nage Tör pvuvartdv aigovperor, Kal zälha, Twa pi 
BrarglBijv Myoor, oUro ddyorre, ot TÔ 7d rije drove 
Btov, mehérny elvar vijg dyovlag, Envikadra drtodidoren 


argòs TO gadror, wal sopra mrotoùor, val xuvdvvelovour dt 


xortvov Mœßeiu gépavor hj aehlwov, ij &Àov tevor Tür vocouner 
[Jam quoniam de coronis et de athletie coepi dicere, ill, 
postguam multa atque adeo infinita tulerunt, multagu 


je 





fecerunt adaugendo robori: ubi gymnaeië laboribue diu 
insudarunt, saepe a paedotriba vapularunt, vivendi pore 
ro rationem eam secuti sunt, non quae arridebat maxi 
me, sed quam lantistae praêscripserant : postquam ali 
denique omnia, ne longum faciam, ita egerunt, ut om 
nis ante certamen acta vita certaminis mêditatio fuerit ; 
tum demum in stadium descendunt, atque ibi nihil non 
faciunt, pericula etiam subeunt, ut coronam ex oleaströ 
aut apio, aliave' qua „istiusmodi materia accipiant]. 
Eumenius : „An st fortissimi viri in sacris certaminibua 
summo Jabore atque etiam vitae periculo solam vocem 
praeconis , et coronae testimonium putant., etc. Et hots 
haec scribi Corinthiis apud quos Isthmia agebantur. 
‘Hues òë ëpdagroy, vos autem incorruptam) Subaudie 
tur fpa Aafwuer [ut accipiamus] ex superioribus. Vitám 
aeternam atque coelestem vocat uezapogsxös [per brans- 
lationem) coronam &pôagroy, sicut Petrus ségavoy dpa 
gartuvor [coronam immarcescibilem], 1, 5: Ge 
26. “Eyoò zolvup oözos zqfzo, cis oùx ddijhos, ego igi- 
tur sic curro, non quasi in incertum] Id est, ut appáreat 
me promovere; hon ut ille de quo est Epigramma : 
Tò gadwov Tlegerhijg edt Îgauey, eit èxadnro, … 
) Ovdels oider —XRXX Boaderys. 7 


‘ 


7 


[Stadium Pericles, sive curreret, atve sederet, 
Nemo novit omnino ; Divina tarditas.} ; 

Olro muwredo, ds ot dlou Öégtop, sie pugilo non guast 
aërem verberans) In Glossario svatedw, pugilos Pugiles 
sive’ pyctae priusquam certarent manum eb brachia in 
ventum iactabant, ut Seneca loquitar. Ventilare id die 
‘Cunt alii. Virgilius de Barete: ‘ 

Ì — Alternaque iactat 

Brachtd protendens , et verberat ictibus duras. 

Theophilas Antiochenus libro III: Of ra: äSnhae ovyyode 
govreg Ega dégova: [Qui incerta conscribunt aërem fa= - 
riunt). Eustathias ad illud Homeri lliados v‚, 

| Toìs & oviga zuwe Pader, ‘ 

Kal dpa, zòr déoa Tvp, &£ ov elhijpBar napoula doner, 
‘Ala Batgeer , int zv drgdutous êyyepouvveoy” zuvés uéNTOs 
dr zöp sruyudyr Tij voiteny rragoular eigbar donod- 
op, of sroAddnig on edBoyoörtes udTv «uvoüor vas yeïvag 
| | Aa 2 [Zer 


, 


Ad 


572 IN 1. EPIST. AD COR. 


(Ter altum aërem percussit. 

‚Nata huc, aörem percussit: unde natum videtur adagi- 
um, aërem ferire: de his quia ea aggrediuntur quae. 
perfici non possunt. Sunt tamen qui id verbum a pugi- 
dibus ortum putant, qui, cum, ut fil, aberrant , frustra 
movent manus]. Idem Enstathius ad w Iliados: “Hy & 
move avzois Téyvn zal viper ovyvao Doas rl zanö zr 
dyrendluoy dvardoer. sal sarapogg gegist cg el zal dige 
(8 3 Abyerau) èÎasgor ij zal doniapadjouw mokeutxös (Erat 
his olim ars, multasque in eo horas terebant, ut nunc 
attolerent manus nunc vibrarent, quo malum adversario 
dara discerent, plane guasi aëram , quod dicitur, feri- 
rent, aut cum.umbra ‚nec sine bellici certaminis specie, 
decertarent]. Seneca Naturalium Quaestionum VII. 13: 
Solvere ista quid aliud est quam manum exercere, et in 
ventum iactare brachia? 

27. Au Örorudhoo kov zò ca «al dovdayayä, sed 
obtundo corpus meum et in servitutem redigo] Vera lectio 
haec drmonidbo, non vsronibw, nec dronk. Persequitar 
enim, postremam similitudinem a pycta desumptam. Pyc- 
tarum. est adversarium ronder. Sunt úzeoma [sugil- 
lata] proprie sa ònò vous onas zöy nhjyöv iyyy [quae 
sub oculis apparent Plagarum vestigia], ut ait Pollux: 
sed Jetins dici sic coepere. dp’ oiaodyroroör nrÂyyijs zoav- 
para [vulnera ex qualieungue plaga}, ut ait Scholiastes 
ad Acharnenses' Aristophanis. Cicero Tusculanarum II, 
Piigiles caastibus contusi, id est, Oronalogeros. Usum 
merapagsxòn (tralgtitium] huius vocis habuimus Luc. 18: 
5. Cum Paulus pyctae se comparasset, quaeri poterat 
quis esset adversarius : Ipaum, inquit, corpus meum: 
hoc ego obtundo, inquit, id est, multis afficio incommo- 
dis ,.de quibus vide supra 4: 2, °BA IR UN WI [afl 
gam corpus meum], ut de eadem re Maimonides, Etiam 
dovlayayeiy a pyctis desumptum est. Nam qui vicerat, 
victum trahebat adversarium quasi servam. Sic Paulus 
de corpore suo velut edomito triamphabat. Sic Senect 
Epistola VIII dixit durius tractandum corpus, ne ani 
mo male pareat. Sxhmgaywyiay hoe vocat Tosephus in 
Danielis historia: aoparixsjv yvuvaotay [exercitium cor- 
porale] Paulus 1 Tim. 4: 8, kougouw [exercitationem] Ca- 

non 








CAPUT IX. 7 33 


non ‘Apostolicus LIL. Basilius de Legendis Graecorum 
libris: ‘Eyl Öé Aoyw, nasrog Örregoneéor roũ couartog TH 
pij os dy BooBopw za ndovais avroù zaragogvydar uid 
dovri, új zoooöror, dyBeutior aùrod, Goar, prol IIÀaroy, 
Örnoeoiay —XRXX æroulyou, oexdra mov Myov zó Tav, 
d sragauvet ‘uydeplay goïjvas TO Goouarog npdvour Èyer els 
êrnsbvuudy dpoguijy [Breviter, corpus spernendum est, ni 
quis eius woluptatibus tanquam coeno cupiat immergi, 
aut hactenus tantum ei tribuendum quatenus, ait Plato, 
ad sapientiae studium inservit: qua in re Paulo conve- 
nientia dicit, ‘qui nos monet nullam corporis habere ra- 
tionem ad cupiditates alendas}. Vide Ambrosium Epis- 
tola VIT, Nazianzenum Oratione VI, Augustinum de 
Operibus Monachoram cap. 1. 9 et 10. Voce —X 
hoc sensu etiam Athenagoras utitur. Tacita comparatione 
perstringit illos epulatores Corinthios. 

Mi mog &Àhors «novlas, ne forte qu allie praedicavi] 
Qui alios docui viam salutis. 

Aùros @doncuos pévopar, ipse reprobus sim} Ipse ea 
salute indignus flam. Adôxiuoß Rabinis est noa, reii- 
culus Catoni et Varroni. Opponitur ddoxiuoy yeréodar ei 
quod supra habuimus ovyxouvovor yevtodar edayyedlòv, par= 
ticipem esse praemii in Euangelio propositi. _Chrysosto- 
mus hoc loco: Ei Òë IIadöhog zoöro Òldouer ó vooourovs 
didaEag, zal dfdorxe mera vò xyovlar zal yestodar Äyyelog, 
kat Tijs bixovuévns Tijv sroogastar èrnidelEaatar, vi Äy eïror- 
gev duet 5 mij vao Ön voutanré, pyow, èneiÔnj èrgedoare, 
Örs donet zoöro els oorzolar Óuiy. Fi yag èuol zò «yovEar, _ 
zò didaBar ‚ 70 aveiovs reoouyoyxeũ- oux done els oorsolar, 
el ui) zal za vat tuavròr nagaoyoiugs ÄÀnpnra, nok pk 
Aop vur [Quod si Paulus hoc metuit, qui tot homines 
docuit : metuit autem, cum iam docuisset, iam nuncii 
munere funetus, tam universi orbis ei praefectura con- 
vredita atque adeo gesta, quid nos dicemus? neque enim 
outate, inquit, quod credidistis, hoc wobis sufficere ad 
‘alutem. Ztenim si mihi, annunciasese, docuisse, infi- 
ritam multitudinem ad fidem adduzisse ad salutem parum 
st, nisi et citra reprehensionem wvixero: vobis certe 
nulto magis praeter virtutem nihil proderit). De voce 
Oóxcuog diximus ad Rom. 1: 28. 

Aa 3 _ € Á- 


1 


574: IN 1. EPIST. AD COR: 


CAPUT X. 


1. Od Oéloo Ol Opâs dyvoeir, dOedpol, nolo autem vos 
ignorare, fratres] Melius in Manuscripto, où @édo zag 
duâs dyvoeïy, quomodo et Latinus legit et Ambrosius 
aliique, Bene cohaeret id cum superioribus. Dixerat in 
‚ praecedentibus se ipsum corpus suum male tractare ne 
aperato praemio excidat. Monet Corinthios idem ut fa- 
ciant, gc ne sibi blandiantur, ut multi tunc faciebant 
et nunc faciant, quod multa dona a Deo accepissent, 
Per ea enim eos non constitui extra periculam, sed eo 
magis obligari, ut sibi caveant. Quod ipsum osteudit 
adumbratum rebus antiqgui populi Hebraici, in quibas 
figuram fuisse temporum Mesgsiae sapientissimi Hebraeo- 
rum consentiebant. Ayvotciy hic valet esse immemorem; 
nam legerant isti Corinthii libros Veteris Testamenti, 
sed non omnia memoria retinebant, non omnium sen- 
sum reconditiorem intelligebant. Sio dypoeiy sumitur 
Rom. 6: 3, 7: le 
. “Ore ol zratéges uv, Patres noſtros] Hebraeorum, 
quorum erat Paulus. 

Iapzeg no zv vepéljv zear xal zavteg Öidà rijs Da- 
Aacons dujkdor, omnes sub nube fuisse et omnes mare 
transiisse] Illi nube protecti fuere contra calorem Solis 
Exod. 13: 21, Nos Christus ita defendit ab ira Divina, 
ut viam mobis ad salutem monstret. Illi per mare tran- 
siere, Exod. 14. Nos mundum coepimus contemnere: sed 
restat transeundum ingens desertum, 

‚ 2 Kal nravreg elo. vòv Mwoijp dBanrioarro èv si vertdg 
sal èy zij Galaoop, ot omnes in Mosem baptizati sunt in 
nube et in mari} Baptizati sunt, id est, quasi baptizati 
sunt. .Usurpat istam vocem ut eo magis ostendat umbram 
rerum nostrarum, Bes enim Baptismi est in illis daobus 
quae iam diximus, liberatione ab ira Divina, et libers- 
tione a Mundo, Deinde in eo quod conspicitur est ali- 
quid, simile. Nubea impendebat illorum capiti: sic et aqua 
iis qui baptizantur, Mare circumdabat eorum latera: sìo 
et aqua eos. qui baptizantur. In Mosem baptizarë est, 

__Mo- 


+ 








CAPUT X. | 375 


Mosi credere, et per eam fiduciam incipere iter sub nue 
be, deinde et per mare, ipso Mose praeeunte. Sicut 
Christus nobis praeivit. Vide Exod. 14: 31, et quae a 
nobis dicta ad Matth. 28: 19. Tertullianus libro de Bap- 
tismo: Primo quidem cum populus de Aegypto expeditus, 
vim Regis Aegypti per aquam transgressus evadit, ip=" 
sum HRegem cum totis copiis aqua exstinzit. Quae figura 
manifestior in Baptismi sacramento ? Liberantur de sae= 
culo nationes , per aquam scilicet , et Diabolum domina= 
torem pristinum in aqua depressum derelinguunt. 

5. Kal sravzeg zO oedrà BPpüpa rwevuarindr Èèpayop, et 
omnes eundem cibum spiritualem ederunt) Manna vocat 
Beöpa nvevuarivòr, quia. Deus in eo operabatur gustus 
varios, ut diximus ad Exod. 16, Sic vopog srvevparia0g 
[Lex spiritualis) Rom. 7: 14, id est, a Deo datus, 
Nam Deus per excellentiam spiritus Ioh. 4: 24. Cum 
dicit zo adro non vult dicere idem nobiscum, sed idem 
qui tunc servati sunt, ut Tosue et Caleb, et qui pe- 
riere. Haec paritas non impedit eventus discrimen. Ve- 
rum: in Manuscripte non est zò avrò neque hic, ne- 
que in sequente membro, Sed zó styevuarior èpayop 
Bena, et zo msevparikdy Èrwoy zróga. Manna de coelo 
datum figurat Christum nobis coelitus missum ad anim 
alimentum. cum variis virtatibus. Manna Oetor Aoyov 
[verbum Dei} bis interpretatur Philo libro, Peiorem 
insidiari meliori, et libro, Quis sit rerum Divinarum 
haeres. ‚ 

4e Kal návreg vO ard nópa mrvevuariKòn Ènwoy, et ome 
nes eundem potum spiritualem biberunt) Expone ut priora. 
Tam qui sospites fuere quam qui perierunt eodem usi sunt 
potu. divinitus dato, 

“Enwov yag èx nvevuarinijg dxohovdovons mrërgas, bie 
bebant enim de rupe spirituali eos secuta) Rupes illa 
spiritualis dicitur quia Deus ei aquam indiderat. Tore 
gegörov Üdarog dpavtar Úrovòuoig' eis aurijv dÔPdov ovd- 
óvérsos [Tum primum aquae vi per occultoe meatus in 
eam confluente], ut Philosexponit de Vita Mosis. Dicitur 
autem Israelitas secuta rupes, effectu scilicet, aqua ipsos 
sequente quae e rupe manabat, Tertullianus dicto libro 
de Baptismo: Maec est aqua quae de comite petra populo 

Aa 4 de- 


576 IN L EPIST. AD COR. 


defluebat. Philo dicto libro, Peiorem insidiari meliori, 
atrgar explicat zijv gedóar nat GÔudxonoy coplay Ocoö [so- 
sidam et indissolubilem sapientiam Dei]. Deus ‘ty [petra] 
in Veteri Testamento, Christus in Novo. 

<H de nérqa Ip Koude, rupes autem erat Christus] 
Id est, Christum praefigurabat. Non illi hoc intellige- 
bant, sed nos intelligimus quibus omnia ista praestruee 
bantar, Rupes percussa aquam dedit, Christus ad mor 
tem percussus Spiritum Sanctum suis obtinuit, Vide in- 
fra 12: 13. Per ipsam aquam ‘rúpes Hebraeos comitaba- 
túr, et Christus per Spiritum nobiscum est ad finem vae- 
culi, Matth. 28: 20. Ut septem boves et septem spicae 
sunt septem anni, Gen. A1: 26, id est, septem annos 
praefigurant. Vide et Apoc. 17: 15. 

5. "AAN odn &p zo mdeloow adr edBunoer ò Oeds] 

Eidongoer, ms, Multo maximam eorum partem Deus 
gratam non habuit,. Idem eveniet multis Christianis qui 
magnis datis bene non utuntar, 
__ Karesobnoar yag èy zij bosje, nam prostrati suné in 
deserto} Vocem ipsam usarpavit quae est in Graeco Num, 
14: 16, naréggwoer adrovs èy zij dojuw. Vide ibidem 29, 52, 
26; 64, 65, Ps. 78: 55. Hoc illorum exitinm aeterni exitii 
imago est, 

6. Tœcræ Öë zvroe ude dyewpdnoar, haec autem ty- 

pi nostrúm facta sunt] Cypus est rudis rei delineatio 
de qua fit imago perfectior. Inde èr rúrp apud Aristo- 
telem, rudi docendi modo. Opponitur ei so, apud, vò 
Aerzouegls [quod accuratum „ subtile]. Vide Rom. 5: 14e 
Utitur voce ruruy in hoc sensu et Iustinus Colloquia 
cum Tryphone. 
‚Eis zo uy elvar dpâs Eredvunras nondv, wados ndnetvos 
ênetipnoay, ut non simus concupiecentes malorum sicut 
et illi concupierunt] Enibuuntal kaxöy sunt qui necessa- 
rijs non contenti plura ardenter desiderant, ut illi Ise 
raelitae, Num, 11: 4, Ps. 78: ag. 'Emsôvugral eu, 
Hoc rursum tangit Corinthios epulatores. 

7. Mydè etdohohargart ylreaPe wadoog zives adrör, neque 
idolorum cultores fiatis sicut quidam ex ipsis) Hic tangit 
eos qui sldoÂodvrors [immolatitiis] vescebantur: quod aut 
idoli eultus erat, aut gradus ad cûltum idoli, 

, eq. 








CAPUT X. 397 


one ylyoorrzar, 'Exddroey  Aads Toö payeiy wal mieiv, 
kat dyésnoar alber , quemadmodum scriptum est: Sedit 
populus ad edendum et bibendum, et surrexerunt ad lu- 
dendum) Ipsa verba LXX Exod. 32, ubi zraibeuy esse 
äiximus saltare, pro quo et Virgilins dixit ludere , ed 
poaiveadar [laetari] Act. 7: 41. Sedit populus , nempe 
sicut vos accumbitis: ad saltandum , ut et vos facitis, 

8. Mòë zropvevopey , neque fornicemur] Sic solet Pau- 
las, ubi aliquid odiosum dicit, uti plurali primae perso- 
nae xara xolvooup [per communicationem]. 

Ka8ds vive avròv Èropvevaay, sicut quidam ex ipsis 
fornicati sunt] Toovcotiy manifeste hic est cum feminie 
extra nuptiae rem habere, In Graeco Num. 25: 1, Eße- 
Byjhdn ó Aads êxrooveïüoar els Tas Bvyarégas Mod [Pol 
dutus est populus ut fornicaretur cum filiabus Moabiti- 
cis) ‚ mi (meretricibus). Tangitur hic ille incestu con- 
taminatus. 

Kal Èneoop èy quνα eikoorrgeis —RX ‚ et cecide- 

runt una die viginti tria millia) In Hebraeo et Graeco 

Num. 25: g, eikoouriooages geMades [wiginti quatuor millia). 
Sed intellige mille occisos a Phinee et sodalibus eius, 
viginti vero et tria millia plaga Divinitus immissa. 

9. Mydè Eereipdloper voy Xoigov, zadws zat Tuveg aù- 
zör èreloaour, neque tentemus Christum sicut quidam 
eorum tentaverunt] Omnino legendum est, uxdd durreipdr 
Coucy Tôv Ocoy [neque tentemus Deum], quomodo est in 
vetustissimo illo Manuscripto. Error commissus ex notis 
Opr et Xy. Christus nomen est hominis. Euneiociceiv est 
no», Deut, 6: 16. Fecere id saepe Hebraei, sed eximie eo 
tempore cuius narratio est Num. 21: 5 et seqg. Tentare 
Deum est experimentum capere quousque itura sit. eius 
patientia. Tanguntur hic schismatum auctores. 

Kal ónò zöv Ópeov drashovro, et a serpentibus perierunt] 
Ab illis ignitis serpentibus, Sic et qui Deum irritänt 
praeda fiunt Diaboli, 

‘20. Myòè yoyyubere] Toyrita⸗ est obloqui superiori- 
Dus, ut videre est Num. 14: 1e Tanguntur hie ili qui 
de Apostolo hoc minus decenter loquebantur. 

‚Kal dnahovro únò roù OAoOpeurod, et perierunt ab ex- 
geïminatore] In bro Num. 14: 37 ‚ dicuntur percussi et 

: Aa 5 mac- 








378 IN L EPIST. AQ COR. 


mactati coram Deo: sed Dei mos est iudicia sua per 
Angelos exsequi: ut videre est 2 Sam. 24: 16, 2 Reg. 
1g: 35, Eccl.5:5. Sic et beneficia quaedam per Angelos 
dispensat, Ioh. 5: 4. Angelas òdoOgeurijc, aut ó òÀofpevor 
Hebr. 11: 28 et Sap. 18: 22, 26, est qui in Tobiae libro 
MOURN, a WMV, id est, ÓAaPgeverr. Inu Exod. 12: 23, 
Ier. 51 1: 30. 

11. Taöra Öl nayrg Turor ovviBauvor èxelvoug) Mana- 
scriptus pro zumo: habet sung (fAgurate). Erant quae 
ipsis evenere praefigurationes, rudia lineamenta., Ibi res 
temporariae , hic aeternae: dicunt Hebraei "7 jo'D mat, 
patres documentum filiis. 

'Eyoapn Òë zog vovdeoiar muv, eis ovg Ta TéÂn vÖr 
alóvovy sarijvrgoer, scripta autem sunt ad admonitionem 
nostrúm, in quos fines seculorum devenerunt) Nam in 
omrfibus actionibus prisci saeculi Deus semper ab oculos 
habebat tempora Messiae, in qaïbus non vaticinia tan- 
tum, sed et figurae omnes implerentur. Vide quae ad 
hanc rem attulimus ex Iustino, Tertulliano et aliis ad 
Matth. 1: 22, Ta zély Töv alvoor est idem quod zrÂngops 
où yoóvov [plenitudo temporis] Gal. 4: 4, zrdsjgeoua vör 
kaigûr (plenitudo temporum] Eph. 1: 10. Id est, tempus 
illud' post quod nulla nova Lex, aut maior Prophetia 
erat. „exspectanda. Novteola IVK. 

IQge Ó Doxy Ezdvar, itaque qui se putat stare] 
Pracsens pro futuro, id est, qui se gernper staturum putat. 

Bhenérwo wij néon] Videat ne cadat, id est, Caveat 
sibi, timendo quiequid evenire potest, Rom, 11: 20. 

13. Heigaopds vuâs où eiÂnper el wij dwBgoöntvos, ten- 
tatio vos non deprehendit nisi humana] Quia putare po» 
terant se iam virium suaram experimentum habuisse, 
quod incommoda quaedam ob Euangelium pertulerant; 
ostendit levia illa esse prae iis malis quae posthac ipsis 
sùpervenire possent. Iegaopoe dyôgonuwoe est vulgaris 
tentatio, frequens inter. homines. Sic éapdos dydgör [vir- 
ga virorum] et dpal viër dvêgeomer [plagae filiorum ho- 
minum] sunt castigationes communes, Jrequentes ‚ 2 Same 
7: 14. Sic youpij dvôgerov, stylus qui in usu est, Esaî, 
8: 1. Sic dv grrvor héyo, loquor vulgi more, Rom. 6: 19 
Sic. Lev. 6: 3, u èdy noujon ó dvAgomos, id est, eorum 

quae 








CAPUT X, | 379 


quae frequenter fiunt. Nondum ad sanguinem restitiatis, 
ait Scriptor ad Hebr. 12: 4. EiÀype, deprehendit. 

Iusog Òë ò Osog Ög oux daoer Öpäg meigaodijvar, uri Ô 
dvvacte: dhha mrorijder oùy TÖ meugaopd wad zijv èxBaour To 
dvvaadas Öpäg Oneveyner, fidelis autem Deus est, qui 
non patietur wos tentari supra id quod potestis: sed fa- 
ciet etiam cum tentatione eventum ut possitis perferre] 
Dixerat maiora mala posse evenire ut eo magis cautos 
redderet,. Nunc, ne nimium consternarentur, solatium 
addit, significans Deum, modo ipsi negligentes non sint, 
daturum vires pares tentationi. “EsfBaaig quod alibi 88. 
odos FMN, Sic exvitus mortia Ps. 68: a1 est evasioe 
Incidit in tentationem qui succumbit, ut diximus Matth, 
6: 13. Exit, qui tentationem vincit. “Exfaour, evadendi 
Jacultatem, ut possitis tolerare , interpretatur Cyprianus - 
Testimoniorum III. 9, ubi et hanc ponit sententiam , 
T'antum unumquemque tentari, quantum potest sustinere. 
Non dicit, ut omnino perferatis., sed ut possitis perfsr=- 
re: ut possitis tolerare , quomodo dicto loco Cyprianus. 
Árma Deus dabit per quae valebitis vincere si non sitis 
brpaomdes [desertores abiecto clypeo]. Ideo autem dicit 
stigòe ó Okoe, quia Deus in tali statu opem suam promisit. 
Matth. 7: 11, Luc. 11: 13. Vide supra 1:g, 2 Cor, 1: 18, 
1 Thess. 5: 24, 2 Thess. 3: 3, 

14. Arreq -ddehpol gov dyaryrol, pedyere ànò vijg eldo- 
dohargelag , ideo, charissimi fratres mei, fugite ab ido- 
lorum cultura] Fugite, id est, quam longissime abeste, 
Bene hoc cohaeret cum paulo ante dictis; Si vosmetipsos 
assuefaciatis epulis in idolio, facile ubi gravior perse+ 
cutio incubuerit, ad plenissimam idololatriam devolve- 
mini. | | 
Per numeroe ueniunt ista, gradusque suoa 
Et, | 

Nemo repente fit turpissimus. 

15. ‘Qs poovigors Àéyo, ut prudentibus loquor) Aiten- . 
tionem Corinthiorum excitat, cum ipsis ingenium tribuit, 
Doóvios hie qui Homero poevsjgns. 

Koivare Ópeie Ö pus, vos ipsi iudicate quod dico] Quasi 
dicat: Adeo aequa adferam ut non alios quam vosmet- 
ipsos sumam iudices. nr 
16, 


\ Ad 


380 IN I. EPIST. AD COR. 


16. To zrorjowop zijs euhoylas Ö evhoyoïper, calix bene- 
dictionis, cui benedicimus] Pro eodem poni eddoyeiy et 
eüyagiseiy ; item evhoyiap et evyagisiay diximus ad Matth, 
26: 25. Intelligitur autem hic non edhoyia aut evyagssia 
commanis , sed illa huic negotio propria per quam orant 
fideles, ut panis ille et vinum illud fiant, sicut mox 
appellabantar 11: 27, 29, corpus et sanguie Christi, 
alimentam novae creationis. 

" Odyì zoewaovla où aïuarog To Xqugod der, nonne commu- 

nio sanguinis Christi est] Merwovvuia [transnominatio] 
qualis supra 1: 18, Rom. 1: 16; xouwvoriay vocat id per 
quod fit ipsa commanio. Sic et Irenaeus V. 4, contra 
eos disputans qui mundum negabant a Deo conditum; 
Sic autem , sècundum haec widelicet, nec Dominus san- 
guine suo redemit nos, neque calix Eucharistiae com- 
municatio sanguinis eius est. Quod, mox interpretatur: 
Quando ergo et mixtus calix et fractus panis percepit 
werbum Dei, fié Eucharistia sanguinis et corporis Christi, 
Est locutio non dissimilis apud Valerium Maximum VI. 2, 
ubi Scipio Jovis epulo cum Gracchò concordiam commu- 
gicasse dicitur, 

Tòv ägrov Ov ukev ; panem quom frdngimus] Pro ó 
doros Ov xiöuer [panie quem franglmus). Sic, Hos quos 
videtis stare hic captivos duos, pro Al quos, et Urbem 
guam statuo vestra est, pro urbs. Simile loquendi genus 
Matth. 21: 42. Fractio et Jractionem in cruce peractam 
significat, et ipsam communionem. 

17. “Ove eig pros, quoniam unus panis] Supple è, 
ut hic accepit Syrus. Id autem subintelligendum per 
Úrilevyua [zeugma in parte posteriore] ex eo quod sequi- 
tur, ëouéy [eumus]. Sicut hoe quod dispetsum fuit, post- 
quam est congregatum.factus est wnus paunis, ait Cle- 
mens Constitutionum VIII. 26, 

“Ey oöua oï zroÂdot toner, unum corpus multi sumus] 
Unum sumus corpus, id est, membra Christi qui est ca- 
put, Rom. 12: 4, 5, supra 6: 15, infra 12: 12, 14, 18, 
19) 20, 22, 25, 26, 27, Eph. 1: 22, 4: 15, 25, 5: Jo, 
Col. 1: 18. : ‘ 

Oi yag ndyzeg èn TOÖ évos ägvov neetyopes n nam omnes 
unius panis sumus participes] Omnes , nempe qui eidem 
men- 


* 
Ad 
Ld « id . 








CAPUT X. … 382 


mensae sacrae pariter accumbimus, et unam facimug 
poertoiar [sodalitatem], quae peargla totius Ecclesiae ge- 
rit imaginem. Magui erant panes apud Syros et Graecos, 
ita ut facile deni aut plures eodem pane vescerentur. 
Diogenes Laertius in vita Pythagorae: Eꝙ äva ägrov of 
zeahar zp pileov dpolror, zadaneg zal vör of Bagfagoe 
[Uno pane olim amict, perinde ut nunc Barbari, vesce= 
bantur }. 

18. BlÀémere vor 'Iogaijd xard ouoxa, videte Teraelem 
secundum oarnem] Nos enim. xara myeöga [secundum spi- 
ritum] Israelitae sumus, Rom. g: 6, Gal, 6: 16. 

Ouyì of do@loyveg vas Pvolas, nonne qui edunt hostias] 
DDW, zes ooryplovs Bvolas [hostias salutares], unde qui 
eas obtulerant vescebantur, 

Kouvovol zoö buvoiucnoiou eit, participes sunt altaris] 
Per id ostendunt se eum Deum colere cuius est altare, 
in qued prosecta victimae data sunt. 

19. Ti ovv pus; Ors eÒokor vl duw; Quid ergo dico? 
idolum aliquid esse?}] Quia facile visuri erant Corinthii 
‘quo tenderet ista comparatio, nempe ut qui immolatitia 
Graecanica ederent, censerentar eos Deos colere quorum 
aris data erant prosecta, ideo hoc non exprimit, sed 
occurrit ei quod sciebat dicturos Philosophos, idolum 
nihil esse, ut supra 8: 4. 

Concedit ergo hoc illis, non esse ultra Tovem, 

_ Neptunum, Cererem: periisse eos pridem. 

20. “AÀN Or: @ Bve Ta EOvy, Öarpovlorg Dver, sed quae 
ëmmolant Gentes, Daemoniis immolant] Id est, Daemo- 
mes mali per ista nomina, quae nihil sunt, homines a 
vero Deo abducunt. Prohat ex Deut. 32: 17, ubi in 
Graeco, ëÎvoay Òargovioug, zal où Oe [immolabant Dae- 
meoniis, et non Deo], ubi pro asgovtorg in Hebraeo est 
De, id est, Daemonibus zgazoudgpoug [kirciformibus]. 
Tertullianus de Spectaculis: Scimus nihil esse nomina 
mortuorum, sicut nec ipsa simulachra eorum; sed non 
zgnoramus qui sub istis nominibus et instituties simulachris 
aperentur et gaudeant, et divinitatem mentiantur ne- 
quam Spiritus, scilicet Daemones. 

Ou Béla Òë vpäs worvovoug Töv Öarporlop yiveotaus, nolo 
autem vos socios fieri Daemoniorum) Ne in speciem qui- 

dem 


! 


582 IN L EPIST, AD COR. 


dem velim' vos sociari pessimis illis Spiritibus ‚ Dei et 
salutis humanae inimicis. Kouwovovs ylveadar, WE, quod 
weleiotor, id est, initiari vertunt Graeci Num. 25: 3, 
Ps. 106: 28. 

ai Où dijracte zrorsjoror Kvglou nlvey sal sorjgur 
Öasworlooy , non potestis calicem Domini bibere et calicem 
Daemoniorum) OÙ 8Ìvaate non convenit, non decet. Su- 
pra 3: 2, Matth. g: 15. Torijeiovx Öasporicoy vocat vinam 
Diis libatum, quod Hebraeis mw map y' (winum cultu 
extranei]. Vide quae de éa re attulimas ad Matth. 26: 27° 

Kai zourilys Öatporloor, et mensae Daemoniorum) Nan 
et in idoliis mensae ponebantar populo, tribubus, soda- 
litatibus. Itocu spanebay [Sacram mensam). habes in 
Scholiaste Pluti. 

aa. H nagalydoüuer Tov Kvouoy, an ad aemulationen 
provòcamus Dominum) Id est, ad iram provocamus. Ira 
enim saepe Mp LijÂos, unde et verbum Rp, sivd wm, 
quod vertitur sragalydoör , mragoËuverr , sragopytbeuw [ad a 
mulationem provocare, exasperare, ad iram provocart) 
Eminenter autem dici solet de iis qui idolis honorem ex- 
hibent, ut videre est Deut. 32: 21. 

Mi loyvoöregor adroö èopdy, an illo fortiores sumus] 
Ut nempe poenas evadere possimus, quas iratus Deus no- 
bis velit infligere. Sensus depromptus ex lob. g: 18, 37: 2 

23. Ilavra moe èbesip, dÀN où ndvza ovuptoer, omnit 
„mihi licent, sed non omnia expediunt] Eius scilicet ge 
neris res de. quibus et supra egit 6: 12, ubi idem dic 
tum. In genere edere eldoAoôvrov [idolis immolatun) 
non est illicitam, ut sì quis solus sit nec aliud habat 
quod edat. In circumstantiis certis ideo fit illicitum, 
quia alios id potest peiores reddere. Transit hic Paulus, 
ut saepe, a secunda persona ad primam: id enim perinde 
est ubi de quovis homine agitur, Sic et supra 6-10, 
similis mutatio fit aliquoties, 

AIN od ndyra olkodouet, sed non omnia aedifican!) 
Minus dixit, plus sensit. Illa adeo homines meliore 
non faciunt, ut etiam ad ruinam impellant. 

24. Ap zò tcæauroſß Caielrw, nemo quod suum et 
quaerat) Ne quis id unum spectet quod ex tali re ips 
esse boni aut mali possit, 


> 4) 














CAPUT X. 385 


"Ada zò Toö Ertgov Exagoe, sed quisque quod alteriue 
est) Nam inter Christianos partem nostri magnam sibi 
proximus vindicat. Qui proximum. amat, Deum amat, 

25. TTũv ròô ér puxtidp mroohouueror dabiere, omne quod 
in macello venit, manducate] Mxehhor vox est Graeca 
ex Latina, ut poayshdoür, zoveodia, et similia. Utitar 
et Plutarchus exponens xgeonwdtoy, et Lexica Graeco- 
latina. Retinuit eam et Syrus. Rabbini scribant y'npo. 
Nomen habet a loco qui erat Romae: is autem ab ho- 
mine cuius id fuerat solum. Fieri poterat ut macellarins 
ó dworroohyg [obsoniorum venditor] antequam ad macellum 
carnes ferret, aliquid de iis in aram dedisset. T@ ar” 
dyopdy dpa Tais onoydaig warapolwrvoiuro [Res in foro ve- 
nales libationibus  inquinentur}, Eusebius libro VIII, 
Fieri etiam poterat, quod Augustinus notavit, ut sacer- 
dotes, partes quae ipsis cedebant, venderent. De eo non 
vult sollicite inquiri; licet nescire talia, et nescisse se 
dicere. Tertullianus de leiuniis: Claves macelli tibi tra- 
didit, permittens esui omnia ad constituendam idolothy- 
torum exceptionem. 

Mindèsr draxolvorres dra zijv ovveldnou ‚ nihil damnantes 
propter persuúationem] 'Avaxglveuy hic est damnare, quo- 
modo et xplyeey saepe ponitur. Damnare autem hic est 
pro impuro habere. Awa vry ovveidgauw propter persua- 
sionem nempe vestram. Vide supra 8: 7. Persuasionem 
autem intellige eam de qua sequitur, nihil esse in cibis 
per se impurum. Vide quae diximus ad Matth. 15: 11, 

26. Toù yao Kvelov ij zij zal vo reÂrjgopa adrijs, Do- 
mini enim est terra et plenitudo eius] Est ex Ps. 24: 1, 
mm sive zrÀsjoopa est omne id quod super terram versa 
tur , sicut srÀsjewpa Baddoons, omne id quod in mari est, 
Ps. 96: ‘2, 1 Par. 16: 32. Kvgíov hic est mvo. Nam 
cum Apostoli loca citant Veteris Testamenti saepe Deum 
Dominum vocant, cum alioqui de.suo loquentes Christo 
goleant dare Domini nomen. 

a7. Bi 8E ris vaker Ouâs Tür ditg, si quis vocat vor 
infidelium)] Non significans scilicet se sacrificàsse. Kaa 

Acip est ad convivium vocare. Qui ad id mittebantur 
servi, xAajrogeg Graecis, Latinis vocatores, 


Kat SéAete nogeveatar} Si omnino ire wultis. Admonet 
ta- 


x 


384 IN 1. EPIST. AD COR. 


tacite , melius forte factaros sì non eant: ire tamen non 
prohibet. Supra 5: 10. | 

Hlây vo nragatidigevor vu doblere) Id est, edite de 
appositis quod lubet. Ilagazi®esdar vox propria mensae, 
Marc. 8: 6, 7, Luc. g: 16, 10: 8, 11: 6, Act. 16: 34. 

Mydèr dvanglvorreg sk zijv ovveldsour, nihil damnantes 
propter persuasionem] Idem sensus qui supra 25. 

28. ’Eay òf zus Ouiv eënye zoöro eidoootvróy èu) Si 
quis, nempe convivator, vobis dixzerit, Sacrificavi Ce- 
reri, et ad haec esta vos vocawi. In Manuscripto hic 
pro eidwlóôvroy est iegodvzor [sacris immolatum). «Est 
ea vox in Oeconomicis quae Áristoteli tribuuntur. Phry- 
nicus mavult dici @e0ôvzoy [Diis immolatum] quam iepo- 
Ourov. 

My tobiere Öt’ Exeiwor zòv uyvvouyra, wal vijv ovveldgou, 
ne edite, propter illum qui indicavit, et propter pers 
suasionem] Nempe quia ille Cererem aliquid esse credit, 
et in ea opinione confirmatur, te de immolatitiis edente. 
Sic ovveldyoup de Pagano habuimus supra 8: 7. Habet hic 
zal vim dEnyyrunsjp [explicativam], ut saepe. 

Toö yag Kvgiov ij yij «al zo nhjowpa adrijs, Domini 
enim est terra et plenitudo eius) Terra et fruges Det 
sunt, non Cereris; noli ergo alere falsas opiniones. Ita 
possunt haec verba hoc loco exponi: sed rectius forte 
omittentur ut male repetita,. Neque enim habet ea hee 
loco Manuscriptus; Syrus quoque, Latinus, Arabs non 
legerunt. - 

29. Suveidour d Aéyco ouyl viv avro, conscientiam 
autem dico, non tuam] Id est, tuam qui nosti Cererem 
nihil. esse , et omnia ista in dominio esse Creatoris. 

_ Ala zijv zoö Ertoov, sed alterius] Illins qui te vos 
caverat, ërepog, VW is qulcum tibi negotium est, 

Ivæ zi yap jj EhevBeola mov ugiverar Úrò àÀÀys ovver- 
Òoes, quid enim libertas mea iudicatur ab alia can- 
scientia] Aliud est Zregog, alind &Âdog, Ereqoo, ut dixi, 
is quicum negotium est, àÀhos, quivis. alius, quicum 
negotium non est. Si quis conviva novit eas res esse 
immolatitias, ego autem id nesciam, ego libertate iusta 
utor: ille si me propterea pro idololatra habeat, inique 
‘me damnat. 


Jo. 





CAPUT X, 585 


30. Ei dl yo yagere uetkyo, si autem ego cum gratia 
participo} Si ego „ id ignorafs soïlicet, per Dei benefi- 
ciam, id est, Deo. dante et id eoncedente , participo , 
eibos scilieet appositos. In Manuscripto hoc e? * 1 
eer: mevégco sine dè cohaeret cum superioribus. 


PL Paspnpoöpat] Cur caltamniam patior?  … 

Trad où drò:edyagszö)} Pro re de qua Deo gratias ago. 
Vide 1 Tim 4: 4e Est hic drelâemoy  Loppoektuam}, aaalin 
multa apnd Baplum. - d EN 
Bt. Eise our do@bsrte , cite rrivete » &TÉ Tu roset, mirte 
eig: doler Oeoë moste, vise erga editie, sive bibitis, sive 
quid facitis , oimnia in Dei gloriam facite) Id est, Caveta 
ne ullo, vestro facto ès.sregigdeeng [ex Gircumstantia) Dei 
honor laedatur.-Dictum est Hebraeorum oep mir yuo Ga, 
ea [Omne quod agis, eato- prdpter. Deum]. Bet id in, 
Pirke Aboth, et apud Maimonidem, 

32. —8 yiweate : nad, ovòadois aal’ ine wal 

zij. bendmalg U Azoù, eine offensione estote Iudaeis et 
el et Ecolesiae Dei] „Angoouona:. hie active, sumi- 
tur pro.eo qui neminem offendit, id est, deteriorem facit, 
heao «1. Vide Praeceptum vetans CLXVIII, Act. 24: 16; 
uki de hac woge:egimus.. ludagi , si quis Christianus im 
idolio ederet, ant ad. immolgtitja, ybcatus iret, dicebants 
Eace quam pera ilt. dicapt se unum, Deum, colore; Grass 
et dicebant,: Si alli hoe faeiunt, nihil :in idololatria mali 
easor vontent: :CMristiani, adhuc. teneri impendentibus ma- 
lis aliqnibus facile, ad defectienem Ampellebantur, 2.. 

35. Kabià wij stavra näair' dpfquo, sicut et ego per 
omsbia omnibus. plaaso]. “rApéoum hic est. prostm , ‚per 
„Ours (per' transnominationem)., Vide Rom. 155. 1, an 
”dgfoxer responder wexbis Hebraeis 20 et. W'..Senens; idem. 
gui.supra'g; 19e Pr EN d 
< JW Carr zo dates. —* —E — ds 

asso: , non gueerens quod mihi. ntila est, sed quad, mus 
tia , ut.salvi ſiant) Vide:supra 24. Aeterna salns alte- 
räas noatris eommodis multum praeponderat.. … … 4 


‚ 
N kf 
oro rt : Er: 1 ve 0, 


' „ mi „eN * — Fr hd „ ria 
VI Bb C As 
1 
_ Ad h = ’ - : ' NE kl 


586 IN I. EPIST. AD COR. 


„CAPUT KL 


Mirel gov ino ‚ Smitatores mei u) Supra 
6: Ne. 

Kalos uqyo Kousaö, stent et ego Christi] Desperare 
non debent Corinthii-Paulam se posse imitari, si ips 
Chrishuui Dei Filium imitari potait. Nop : dissimile illad 
Cyri apud Xenophontem libro VIII: “Sarteg 9 ópâs schen 
ded pauetsdas, oUvoe Újeig voug Op Cuör dgyos Èyovsas u- 
gelodos óns Òudctoneve [ Quemadmoduns voe rme imitari ir 
beo, sic et eos qui zub vobis imperant voe imitari docs) 
2. ’'Enawò Oe Ouäs, döedpol, Ore redoen mov nirnh, 
Jaudo' aulem vos, ; Jrasrss , quod per omnia mei menor 
détie} Hic sermo ad- los pioe se verut, ged ad ipen 
scripserant, 

Kat weebeos wagldima: Re zag —— crẽyjete, & 
ateut tradidi vobie, praecepba mea tònstie} Taggddoes no- 
mine vocari omne id quod. docatur distimus ad Matth. 15: 
Hie vero signìficat praécepta quaedam eius: generis qe 
Ohricras Apostolorum ‘et úfzovuéver [Hraevidum] prader- 
tÎae permiserat, pertineniia ad torablæv [raotum ordinen) 

et'wò segënov [decorem}; quilia won ontnin perscripta aunt, 
qutë:‘sufficiebat ea-auctoritate ‘Apostolorumt ín usum 66 
perducta. Quorandam non ex ‘propodite , „sed. obitet & 
oteásioneé: data in Epístolis fit Mmentio::: Vie: 2 Thesn © 
2, 15. Multa erant ín: hoc genere 'per-be:Aon ita mg 
td pietatem momentt, sed in quibus utile erat aliquië in 
eommune constitui, ué diecrepans usus, dedecoraret Ex 
etesiam „ disputatfones, ‘et ex: disputatieribus, ut-fl, 
schismata sereret. Ut ecce quaerebatay in: Ecclesiae cok 
venta, homines aperto esse deberent an operte capit; 
et'‘\specialiter procum tempore, aut ubi revelationt ! 
Hed aceentae populo. expónebantur. Hie primum fem 
quod attinet, res won aultam habebiat, difficuttatis. Set 
apparebat magis deoere.femixtks opertu: esse chpite od 
pudorem sexus; de viris poterat in utramque partem dr 
seri. Sicut apud Graecos yvuvij wepahij [nudo capite) fer 
dicitar quod palam fit sine metu aut pudore, ita et Her 


brasis. Quare quod Exod. 14: 8 Zsraelitae dicuntur cie 


‘ 








* 


CAPUT XI. 587 


si manu elata, Chaldaeus digit nn wen (capite aperto). 
Et Ben Arama Mosem dicit cum Deo collooutum #2 veg 
‘eapite aperto, Et cum populum alloqueretur Moses Dei 
nomine , cis smenpsyredor (Janquam Prophetans], non teg- 
men habuit in eapite, sed velmm tantum oppansùam vyule 
tai „ ne fulgor praestingueret adstantium aculos, Exod. 
54: 33. At Levitae in templo tecto erant capite, quasi 
metuèntes,. ne ipsi minus digni Dei maiestatom conspie 
cerent. Hoc vero stcut alia Templi ad Synagogam transs 
tulere Fadaei, Apud Graecos mos fuit sacra facere cu- 
pite aperto. Legendam enim apud Macrobium I Sat. 8, 
dilic Graeco ritu, capite aperto res divina fes. Apparet 
ex loco eiusdem hbri capite 10, ubi itidem de Saturna 
agitur, et sacrum eë fieri dicitur aperto capite „ ritu:.pers 
egzino, id èst Graeco. Et ex loeo III. 6, ubi Varronem 
ait dicere ,- Graeci hoc esse motie aperto capite sacrifin 
Fare: dragaxadorere wepaljj ait de iisdem Saturni sacris 
agens Plutarchus in Romanis quaestionibus. Lucem fan 
cere ìd dici solitum Festus testatur,. Eodem modo, id 
est, aperto capite, etiam Herculi in ara maxima sacrum 
fieri solere testatur praeter Macrobium, dicto ibro HI. 6, 
Dionysius Halicarnassensis libro Lb ‘Nimirum quia id aa» 
erum institutum ‘erat ab Euandro homine Graeco. Sed 
Aeneas contrarium morem in Italiam intulit sacra faciendi 
velato capite, ne quod malum omen oculis aut auribus 
obveniret, ut Virgilias nos docet Aeneidas III, et ad 
eum Servins, et in Breviario Aurelius Victor, sed ef 
Plutarchus in Romanis quaestionibus, Et eius moria etiam 
Plantas meminit in Comaediis quibusdam, ut solet admis- 
cere Romana Graecis, Paulus Graecis Corinthiis. soribens 
Graecum praefert morem, et causas adfert quales ferebat 
negotii-natara,; ex Pauli praescripto perpetuo hano moe 
pèm tenuere Christiani veteres. Tertallianus Apologetico s 
Zêluc sùspicientes Christiani manibus expansis, quia. in- 
gocui ; capite nudo, quia non erubescimus ; denique sine 
meonitore, quia de pectore oramus, etc. Nihil huc per= 
tinét mos Septentrionis in reverentiae signum capita nu-_ 
dandi, qui quanquam per Germanicas natianes late ma- 
mavit, et ludaeis tamen et Graecis et veteri ì Italiae fait 
incognitus. | 
Bb a | 3e 


388 IN L EPIST., AD COR. 


‚8: OAV BE us etlvar Ors nrowròs deBgis, volo autem 
vor soie, omnis viri]) Neuspe Christiani. 

‘H nepal Ó Koezos der; cáput Christum esse] Imperan⸗ 
ipsï et per Spiritum inſſaens. Vide adducte supra 10: 17. 
=. Kepahsj Bl yuvarkds ó dere, caput ante. mulieris, vi- 
rum} Hpe mon ‘debet. de maptis tantum intelligi, sed de 
toto 'sexu „ quomodo ‘interpretatuúr Tertullianus libro quo 
ostendit etiam virgines im Ecclesia. velandas, et id ob- 
sérvatum perpetuo lait Corinthi ex hoe Pauli praescripto. 
Maioree nostri, aìt M. Porcius Cato dpad' Livium XKXXIV, 
nullam Ae :privataan gisidem. rom agehe.feminas sine auc- 
tore sadluerunt: in’ manuesse parentum , fratrum , virve 
pam, Tdein mos. honestis: apud: Hebraeos feminis. Ideo 
nrerpteix dicitur hOW Ezech. 16: 5o, id est, sibirnet im- 
perant.. Hoc per aagésdeoir {interpositsonem} interiestam 
eit: nam rodit oratjo ad id quod entecesserat. Vs 

Kspadi 8 Korgoï.ió Beds, ‘caput vere. Christi Deum] 
Tea viro Christiano Christue mperat 5 sious: Christo Deus, 
Vide supra 3: 23. 

be: Tläo dere stgooesydueros ij —— ‚ Omnis vir 
orans aut prophetans] Id est, etiam tunc cum precatur 
aut irevelationes Dei deponit. In -publico viri Hebraei 
semper teeto erant. capite , : Masár, 6. Sie et pad Grae» 
bos: et'-Romanos. 

… Kard zepalijs ëyov, velato capite] Sic et zaza rijs ze: 

pile dikit Marcus t4: 5, ubi Matthaeas ênì vie xepales 

46: ys: Sabéuditurpiteum vel galerum. 

AMæræiteyuvꝶs wijd éavroö wepahjs, deturpat caput suum] 

.H est, sibi ipei Inbariam fact, Sie eapii tuo, id Lest, 
bibi, apud Latinos. ” 

"8e Toa dE yvvyi —E— — î} seogpnrevovda „ omnis 
autem mulier orana aut prophetans) Sicut in Vetere Testa- 
…_mienito'feminae fuere' rpopsjrides [Prophetisede), ut Maria, 
soror Mosis, Exod. 15: 20, Debora, Iud. 6, uxor Esaïae 8: 3, 
Holda, 2 Reg. 22: 14, ita et in Novo, ut filiae Philippi, 
Acts 21:'g, et aliae postea, Solebant autem tales etiam 
publice prophetias sacras exponere, ut apparet dictis Ve- 
teris Testamenti locis, Quare quod Paulus vêtat feminae 
docendi munere fungi, infra 14: 34, id intelligendum cam 
exceptione, nisi speciale Dei mandatum habeant. 


Axa- 








CAPUT XI: 389 


““Axaraxahmrp vj zepaÂf;}: Sic et Plutarchus Ioquitur, 
pro. eo quod Latmi:dicunt aperto capito. Femina He- 
braeis in publico non adspiciebatur nisi operto capite., 
Masar. 37. Vide Gen. 24: 66. . Inde caput mulieris nu- 
dare est eam. contumeliose tractare, ut ex Phesichtha ad 
Lev. 24: 19 et ex Rabbi Salomone ad Num, 5: 18 no⸗ 
tavit vir eruditissimus. Apud Graecos videtur varius 
faisse in publico ferpinarum habitus, ut et apud Roma- 
nos. fuisse varium Plutarchus in Romanis quaestionibus 
nos docet, Paulus id praetulit quod maxime conveniebat 
verecundiae. 

Kéraayvver vijv wepahijv Eavrijg , deturpat caput suum] 
Interpretare ut supra 4. 

Ev yao der zal zo auso sij èEvonuéyp, unum enim est ac 
si rasa esset]. Quod feminis fieri non, solebat nisi cum 
turpes videri vellent, ut in Inctu, Deut. 21: 12. Sueto- 
nius in Caligula: Regulos quoedam barbam posuisse et 
zxorum capita rasisse ad indicium ultimi luctus. Flas 
est radi quam tonderi, 

6. Bi dè aloygor yvvmxt TÔ welgaada 3 zoeaoba⸗ ‚€ 
vero turpe est mulieri tonderi aut radi] Formae dorus, » 
capilli apud Petroniam. Servius ad Aen. I, 4 caedendo 
dicta caesaries, Ergo tantum virorum est. — Feminis 
adulteris Germani crines accidebant, Tacitus Germania. 

Kataxahuntéodo} Operto sit capite: in Ecclesia scili- 
cet, qui mos ex praescripto Pauli retentas. Clemens 
‚ Constitutionum II. 27: Af yuvaïseg naraneradvuuivor vijv 
zepahijv (ds rag dopdles yuvaimdv zake) noooeoybotooer 
. [Aoeminae operto capite, (sic enim convenit faemineo se- 
xui) accedant |}. 

7. Avrije uér aq} Vir hie de toto sexa dicitur, ut 
et mulier. 

On òpelhes ——— — — — — sijn sepadijv] Non decet vie 
zur esge velato capite, 

Eixor zat dla Ocoï. öner] Vir ad Dei effigiem 
factus, nempe imperio etiam in. uxorem, ut recte ‚hoe 
explicat Isidorus, dicens ideo de muliere non dici, con- 
difam eam ad Dei imaginem, Gen. 1: 26, 27, Merito 
ergo vir. vocatur Oeoù dba, id est, drraiyaoua, effulgen- 
£&es , radiatio, Est. Hebraica locutio. Nam Hebraei ef- 

- ) Bb3- ful- 


DN 4 


530 IN I. EPIST. AD COR. 


Ffulgentiam Divinae Maiestatis radium vocabant ma, Hel- 
lenistae dófar, ut Exod. 16: 10, 24: 16, 17, 33: 18, 23, 
40: 34, Num. 14: 10, 16: 19, 42, Ezech. 1: 38, 5: 23, 
8: 4, 10: 4. Augustinus Sermone IV in octava Paschae: 
‘Revelanda sunt capita eorum, quod est indicium liber- 
tatie, 

Tvr òl Hola dedgós bew, mulier autem effulgentia viri 
est) Minus aliquid viro, ut Luna lumen minus Sole 
Ta Od, ädôer dreldg [Femina est mas imperfectus) Phi- 
losophis. Imperat materfamilias suae familiae, sed viri 
nomine. 

8 OÙ pag deer dvnjp de pvvaurog, dd vor 8 dolen, 


non enim vir ex muliere est, sed mulier ex viro] Et hoe 


ex Mose, Gen. 2; 21. 

‚9. Kal yap oön dnsloôy dvijg Bid zijn yoratwa, dike 
yvyij dek vor Äydga, etenim non est creatus vir propir 
mulierem, sed mulier propter virum] Si unum Deus es 
hominem voluisset, vir is esse debuit non mulier: quin 
vir aptior ad actiones humanas, quippe humoris minù 
habens, plus autem caloris. Sed propter illud, Crescits 
et multiplicamini , femina qroque opus fait. 

10. dia zoöro Öpelhes sj yuvij Bouolar Eyeup ênl rijs % 
pakijs, idev debet mulier imperium habere supra caput) 
Metwovvula [transnominatio] frequens Hebraeis, ubi tig 
num rei significatae nomen accipit. Velamen enim signom 
est imperii, aub quo est mulier. Et vicissim vir quì mt 
lieri irnperat velamen eius ob id, ut quidam putant, é 
éitur, Gen. 20: 16. Sententia est Graeca : 

Povauxt & Boyer od Öldoner j pvaug. 
[Natura quippe feminae imperium vegat.) 

Ak tous dyyédovs, propter Angelos) Si alibi velstst 
esse volunt mulieres, certe in Ecclesia tales esse debent, 
ubi par est omnia geri. éummà cam verecundia, ordinen- 
que et decorem servarij quippe ubi non tantum adnint 
homines, sed et ipsi Dei Angeli: sicut Cherubini eral 
in Templo ad eignificandam Angelorum praesentiam. Qu’ 
fespiciens Agrippa in oratione ad Iudaeos, Belli udsid 
II. 28 apud losepham , Magrioonar Òt dy gèv ddr l 
&yta zal vous iepous dyyékavs (Testor vera ego sancio 
vestra sacrosque Angelos). Sic in Synágoga Angeli 5 





CAPUT: XI. 3gt. 


esse cpediti, Vide Deut: 3% a, et Interpretes Hebraeos 
ad initium Ps. 82. Philo libro sreed prhasr@gortas [de 
Dilectione) de Mote: ‘Tjrepdias dsroetoa dut rrarròg cumpesn 
vlas zal dquorlas eidous, Jy zaranotovaur ÄvOpwroë ze wak 
ärrehar herrovgrol ol vruiginor duolas 
evgagtgov dsudéaeoos Hedaorahdasr, ot 8’ oös ëpopor, zard zijn 
copör djercesplas , Heaodueros prs zij oddjg dnpelds [Carmen 
cecinit aptissimum auribus Anmgelorum et hominum: ho- 
rum ut tanguam a magistro aämiliter gratias agere dis- 
cerent ; illorum, ut viderent (id quod peritis convenit) 
ne quid in eo carmine absonum], etc. Angelum orátionie 
nominat liber Hebraens Chasidin dictas. Tertullianus 
quoque de Oratione: „Angelo orationis adhuc adstante. 
Meminit horum Angelorum et Chrysostomus de Eleemo- 
syna oratione Ìl. Vide et 1 Tim. 5: 21. Etiam Platar- 
chas, libro Cur oracula defecerint, quosdam ait esse dal. 
poras êrsononmovs Heloov depr wal uvsnolr doywagag [Genios 
qui sacra Dem et orgia inspiciant atque obeant], et 
Tamblichus V. 26, cuique templo suos osse custodes. Vide 
et quae ad Eccl. 5: a. Athenagoras sijv drl uégovs stod 
vaar [ providentiam circa singula) Angelis tribuit. Peo- 
cavit Sara quod apud Angelos rist, Gen, 18: 12. Omnia 
in Angelorum conspectu seria esse debent. 

11e IIÀsjp oöve cbvnp ywels yuvauos, oUzTe yvvij yeolg 
dydgos dy Kvoigp, veruntamen neque vir sine muliere, no- 
que mulier sine viro in Domino] Id est, Dominus neque 
vìros exclusis femìnis, neque feminas exclusie viris re- 
demit. Dispares sunt sexus in creatione et officiis, pares 
in salutise negotio „ Gal. 3: 28. 

12. Nomto rag sj yuoij èn TOU avdpos, nam sicut mulier 


de viro} Repetit quod dixerat supra 7, ut adiectione id 


ipsum mitiget. | 

Oöno sal ó depp dwt zijg yewainds, ita et vir per mu- 
lierem] Articulus hic ut et alibi, totum genus viroram 
indicat excepto Adamo: omnes enim.per feminas in lu- 
eem edauntur. . De hoc usu articùli vide quae ad Matth. 
12: 32 et Marc. 3: 26. 

T& dé serre èn vou Oeod, omnia autem ex Deo} Etiam 
primus homo Luc. 3: 38, ac proinde el omnes eius pos- 
teri. Praepositio ép causam hic efficientem significat. Vide 

Bb4 Rom. 


Soa IN I. EPIST. AD COR, 


Rom; 11: 36, supra 1: 30.: Et hic ad creationem , alibi 
ad novam creationem refertur. 

13. 'Ey vuĩ⸗ avvoïg ngivere, vos ‘pet udioate) Simile 
supra 10: 19. 

Tefnvmoy èsd yvsolna daerom herrees ro 95 “sgoseizerdar;, 
‘deeet mulierem non velatam orare Deun) In eo actu qui 
maxime requirit zo —A cuius voois quae sit vis vide. 
ror de Ole primo. 

YH oÖdt avs íj pios Bidcoees - pg ; nonne ipsa 
natura docet vos] 1 Non est hoc plane’ naturale: sed sicut 
Tarisconsnlti inri gentium saepe dant: nomen iuris natu- 
rae, ita et naturália. dicantur quae non sine probabili 
ratione longe et late recepta sunt, ut diximus libro II 
de Iure Belli ac Pacis 12. 28. Tertullianus de Corona: 
Quaeris igitur Dei Legem? habes communem istam in 
pudlico Mundi, e& in naturalibus tabulis , ad quas et 
„Apostolus solet provocare, ut cum in velamine Jaciel ’ 
‘Non natura vos, inquit, docet ? 

“Ore doijo mèr dar zond, azipia ord ést, quod viro 
guidem comam nutrire, ignominia est] Solet enim 
dici : 0. 

Ovdelg zougrys Be ov wavlberas. 

[Nullus comatus cui coma non praeciditur.] 

Quod intellige de longa coma quae Clericis per canones 
interdiota. 

16, Toon d en woud, döla adrjj deus, mulieri ve- 
ro comam nutrire, gloria. est} Deus feminam fecit 
avropve rij xóun pvp, Oonep Unror zij yalzn, yavoouisyr 
[sola nativa coma, uti equum iuba „ exsultantem], zit 
‘Álexandrinus Clemens Strom. II. Platarchus Quaestio- 
nibus Romanis: Toig ués (ardpao:) TO xeigeadar , var dl 
(yvvarEl) vo xouêy ouvdés èor [Cum alioquin hi (viri) 
tonderi , illae (mulieres) comam alere soleant)], Hebraei 
KD, quod proprie 8ólar significat, Ezech. 24: 17 inter 
pretantur cincinnos, 

“Oss xounm dori meqipohatov BESorau ade, ‚ quoniam ca= 
pilli pro velamine ei dati sunt] Musonius apud Stobaeum 
titalo el dxohastag [De intemperantia} comam vocat 
oxivnyv ónò vijg giaes % zremoprondn” lusum ntim a natura 
datum}. 
an 16. 








CAPUT XL 393 


‚16. El dé zig doneï pedoweeros elven, si cui autom li- 
beat esse contentioso} ‘Si cui libeat contra haec. disputare 
libertate illa adolescentioris Academiae, De hoc usu vo- 
cis Òoxeiy diximus ad Matth. 3: g. 

‘Hye zourvens ouwsjdeap oun èyoper)] Noe „Apostolä eo 

more non utimur , ut scilicet in Ecclesia mulieres sina- 
mus.esse capite aperto. 
_ Oudt ai denhvolas zoë Oeoö, neque Ecclesiae Dei] Ne- 
que Ecclesiae illae quae ubigue sunt terrarum ita faciunt, 
Duabus securibus dispatationes amputat, instituto Apos- 
talico et consuetudine Ecclesiaram. Quod per omnes 
Ecclesias receptum est disputando velle in controversiam 
vocare, est gpidovslweor [contentiosorum ). 

17. Toëzo dd zeepayyildoov oux drauvöò, hoe autem prae- 
cipiens non laudo} In Manascripto zoöro dè nragayyêhho 
oùx èrauwöv [hoc autem praecipio non laudans], quomodo 
et Latinum legisse apparet et Syrum. Ut pergam, in- 
quit, dare praecepta negl evralËiag [de recto ordine], sunt 
quoruhdam facta quae laudare non possum. Aliorum 
eorumque meliorum facta supra laudaverat 11: 2. Ïta, 
saepe in hac epistola et aliis, sermonem variis eorum, 
qui in eadem vivebant Ecclesia, animis attemperat. 

“Ort ox els TO xgeïsror, AAN ede zò Heron ovvioyerde] 
Quod canventus vestri nan in melius, sed. in peius pro- 
cedünt. Mos vetus erat in Graecia, ut divites quaedam 
offerrent Dis, quae deinde in usum cedebant pauperum , 
aut ut fieret sraydasola [commune convivium], ubi alins 
plus, alius minus conferebat pro suis opibus, omnes 
autem de omnibus pari iurp epulabantur. Meminit Scho- 
liastes Aristophanis utriusque. moris,.illius quidem ad 
Plutum, huius vero ad Pacem: Platarchus Lycurgo, ubi 
evooiria [convivia) Laconica describit, rl zavra deinvor 
sd zévyrr vo nhovolov Badiloyros (ubi ad eandem mensam 
juxta pauper et dives convenirent}. Hunc morem non 
imitati tantum erant, sed multum superaverant primi 
2lli in Achaia Christjani quos Paulus instituerat, et non 
dubium quin et exemplo illius xosvoftov [communis vitae) 
quod Hierosolymts instituerant. Christiani, accenderat, ut 
ad illad ipsum, quantum fieri posset, accederent. Itaque 
Dominicis dipbus divitum sumptu febant convivia, de 

Bb 5 | qui- 


« 


394 IN I. EPIST. AD COR. 


quibus pari iure et pauperes et divites vescebantur, et 
pauperes auferebant drropogyra (reliquias). At Paulo di- 
gresso divites qui arctiore disciplina teneri nolebant, 
Doctores sibi adsciverant aptos suis ingeniis, cumque 
illis, spretis pauperibus, epulas habebant lautiores quam 
deceret, ‘Hoc vero iám erat non progredi, sed retroce- 
dere. Negat igitar Paulas se laudare hoe posse sara 
Aròryra (per extenuationem]: significans valde hoc sibi 
improbari. 

18. Ilgöror mdr yap evvenyoutseor dudv èv zij Vunhnolg, 

primum quidem convenientibus vobis in BEeclesiam] 1d 
est, in ea domo in qua conventus habentar, Nam sicut 
ovvayoyi) [Synagoga] proprie est ipse: conventue , impro- 
prie locus in quem convenitur, ita et nomen èxsdnoias 
utramgque habet significatum. Ita hic sumendam vocem 
ostendit quod sequitur 22, Fuisse autem Christianis, 
cum pacata essent tempora, certas aedes in quas conve- 
nirent, ex Eusebio, ubi ad Diocletiani venit tempora, 
manifestum est. 
« "Axovw oylogaza êy Úuip Önaoyer, audio schismata ess 
inter vos] Accidebat iam illis temporibus, quod nostris 
multo magìs evenit, ut res institata ad concorporandos 
fideles in vexillum schismatis verteretur. 

Kal uégos zi ntuge, et ex parte credo) Id est, Credo 
in aliquibas eam esse culpam, non in omnibus, Vide 
sapra 1: 11. Sic ano péoovs [ex parte] aumitur Rom. 11: 25. 

19. Ad yap zal uigtacrg èy Óuiv eivart, nam oportet ef 
haeresen in vobis esse) Habet ea res usum aliquem, ideo- 
que iudicat Deus eam non esse vi sua omnipotente im- 
pediendam. Vide quod diximus Matth. 18: 7 et Luc, 17: te 
Idem esse oylouara et òryosaoiag, vidimus supra 1: 10 
et Rom. 16: 17. Nec aliud ex vi vocis aîpeors signi 
ficat; quanquam usus obtinuit, ut aîpeous dicatar ea scis- 
eura quae dogmate aliquo discrepat: fuitque olim vox 
media, ut apparet Act. 24: 5, 14, 26: 5, et ex Phi- 
losophorum et Médicorum scriptis, quomodo et Latina 
vox sectae in bonum sensum usurpatar, et a Philo- 
sophis et a Iurisconsultis Latinis. Sed frequentior Chris 
stianorum usus evicit, ut in culpae parte poneretur , ve 
lut hie et Gal, 5: 200 Plerumquo autem, ut Veterum 

qui- 








CAPUT XL 395 


quidam loquitar, schisma in haerssim eructat, Quia qui 
sectarum sunt principes, ut eas faciant immortales, ali- 
quid in dogmatibus populariter innovant, quale erat, 
scortationss et incestus esse res medias ; eapientibus nihil 
nocere ai veseantur immolatitsis ; et alia eiusmaodi, 

“Iya oi óxiwoe parvcool yésorras dy Öpdy, ut qui probati 
sunt manifesti fhant in vobis] Ii qui constantes sant in 
fide et moribus. Oë dónsgos Rabbinis. His oppo- 
nuntar dôómues [reprobi], a Cor. 13: 5, Ubi talia eveni= 
unt, discedit scoria a corpore, manet aurum. Chrysos- 
tomus bene ad hanc locum, quod et aliis locis oonvenit : 
To yag “Iva Toro, oÙ nravrayoö airwohoylas dely, dâha wok 
dayoö sal Tig vor noyuazov èxPuoeos [Ut enim illud non 
ubique causam reddit, sed et saepe rerum exitum sig= 
nifscat }. 

20. Svveoyondsor our vuär End zò adrò, convenientibus 
ergo vobis in unum] tv Ps, 2: 2, alibi rur. Vide Act. a: 1. 

Oùr ë5s zvgsoKor Beïnvor bays, hoc non est convivium 
Domini celebrare] Kvguuxòy Öeïnvor est adyo, cuius pars 
erant sacra mysteria. Chrysostomus et alii putant prae- 
cessisse mysteria, secutum conviviam, Et sane conve- 
niebat id Graecorum moribus apud quos praecedebat con- 
vivium , sequebantur epulae, ut supra diximus. At in 
Oriente congruenter Iudaico mori praecedebat conviviam, 
in fine eius seqaebatar panis et vini distributio, quod 
diu servatum in Aegypto ostendimus ad Matth. 26: 25. 
Vocat igitur deïmrvor wvgranòp totumillud convivium cuius 
partem aut primam aut postremam faciebant mysteria. 
Hoc vero, inquit Paulus, non est celebrare convivium 
Domini. Id enim omnes aequat, sicut Christus pro om- 
nibus pariter est mortuus. Nec in bac re ullum discrimen 
esse debet divitis aut pauperis, ‘ 

21. “Exasos yao zò tip Beïrvor nrgohanBares “ rj 
paysiy , suam enim quisque coenam ante edit) Hoc vult, 
Divites primum inter se mensis diversis epulabantar ; 
deinde reliquias suas dabant pauperibus. “Exagog etiam 
de muZtis dicitur, ut supra. 

Kal òs uér newi, et. alius esurit] Pauperes interim 
esurtunt. 

Os Òë pedvsr, alius ebrius est] Plus satis bibit, quo- 

| mo- 


366 IN I. EPIST. AD COR. 


modo: Hebraei usarpant suum “DW, et gaomodo meen 
—— Ioh. 2: 10. 

Mij rde olslas. oïs ijere do wò dadleew wal rive, 
an non habetis domee ad edendum et bibendum) Quan- 
tum labet et quibascum lnbet. Domesticae epulae sunt 
quoram valtis, istaa, communes ñaelibr., ut ipse Do- 
mihas. 

“H zis dendqolas To Broö weerarpgbreïse ‚ aut Ecelesian 
Dei contemnitis). Respicitur locus qai est Lev. 19: 30, 
. _ Senctuarium meum reveremins. 

Kord naroucyvrest Tous u êyovtag , et pudefacitie eos qui 
non habent) Hoc vero est, inqait, pauperibus expro- 
brare paupertatem. Durum est quod interim esuriant; 
seutiant se contemni. 

Nil habet infelix paupertas durius in se 
Quam quod ridiculos homines facit, — 

“ TE uy ein; bwarlaco Ópâc èv Tzourw; ovx draw 
Quid dicam wobis? laudabo poa in hoc? non laudo) Est 
schema quod ègorgar [interrogationem] vocant Veteres; 
quo saepe uti hunc Apostolum notavit Isidorus Pelusiote 
bro III epistola 183. 

25. Fyo yap zagthafor dnò zoö xvelov, ego enim ac- 
cepi a Domino] Dubitari potest, didicerit haec Panlus 
narrantibus Apostolis aliis, an insnper ex revelatione; 
quomodo credibile est Mosem quaedam didicisse praete- 
riti temporis. 

O zal zuefdora duiy, quod et tradidi wobis) Vos docu. 

Oste ó Keoros Inooũc èv vj vverl pj rtagediduro , Domi- 
num Jesum in qua nocte tradebatur] Cum ei mors velut 
praesens esset ante oculos: Et vos, cum memoria talis 
rei celebratur, ob divitias. vestras intumescitis ?- 

“EhaBer otor, cepisse panem] Vide quae ad Matthaeum 
de hac re diximus. . | 

24. Fo úrèg Óudy xdoopevov , quod pro vobis frangitur] 
Manuscripti quidam habent Ggvrromeror [quod comminwe 
dur], non male. 

25. Mera zo Beerzvijeer ‚ post coenam] Hoc addit at 
mysticum’ populum ab. illis antecedentibus, quorum 
Lucas meminit, distinguat, Vide quae dicta ad Matth 
26: 25. 


\ 


J Tod- 











\VCAPUT!XE … Jo7- 


Toro Tò nrornêudr új waar) Oeren ded én, v duh aïuded , 
hie calix Novum Testamenturm ‘est in meo sanguênke) 
_ Sunt verba Lucae in hac historia: Unde credibile-est- 

ex eins commentariis-, auanquam tunc, ut puto,‘nondam 
editis, Paulem. „haec sumpsisse, 

26. ‘Oox -pag är datisyze vór Koror zoötoy vi " Hor 
zijgior Toöro nivyrs, quotiescunque enim editis panen-heene' 
et calicem bibitis] Sant verba Pauli: ostendentis Kad pet- 
tineant haec mysteria. —— 

Tòy Gdvarov TU uolov ——— mortem — 
ænnuntiauæ] Annuntiatis, id est, annuntiare debetis. 

"Aes ov éy on, donee venit) Ad indicieet ‘soilieen: 
wide Acte 1: ma ved nh 

he, Hague] Ratio ex: prievadontibos Ares 

IJ. ry: doon roy. &gvor „roùror MW urby) zò rórijeron: vod: 
—*8* dali; quidunque edorit panom hunc vel biberio 
oadivem Domini indigne] Notant Rarisconsulti sieut con- 
desneta pra: disiunotis, ita dieiuncta pro coniunctis inter-⸗ 
dem poni, ut eum- dicitur super pscunia tutelâve aut 
LE: Saepé ita wérbora signifie, : E& Syrus ‘hoo loco. pro: 
distunctiva pàrticula coniunctivam posuít. Potesſt tamen 
dSsianctiva hie in sua proprietate"duuri, quia fieri: poteret: 
ut dives'seorsint a pauperibus bîberet, non ederet ; ‘aut? 
ederét, non -autem: biberet ‘aeorsim. ' Caetorum': veteren 
1iBros multos hie póst: araBlog habuisse vod Kvolde- docent? 
zòs Ambrosius et Chrysostomus -hoo ‘loco seeundum eneen: 
dam: editiones” Oeenmenius quoqtue Inedx- Basilias ‘orpite: 
ultimo libri primi, et quaestione tertia libri: Hs:Auw> 
gustinus contra: Dónetistae: Jibro -V-'oap, 8 et libro EX 
contra ‘Falgentium,: Indignox Demino'.edit wel Bibi Zui 
imm hóetacta ofwet quae’ sua sunt; nop quae Dontiniòs- Ms 
Zeetose de Domérdca commies viësahtur;, ait Gavuk Br 
Concilii Elibertini. -… . ETEN | 
-Bjoyos ÈSar WOP “soluazog mat: vod: aïwircos vo Kulslon , 
reus’ erit. corpòrib'et sanguinis Damini]. Par fecit quest 
Ghristum trucidarét, Hebr.:6:.6, iof 19. “Evogos &er- ‘hie | 
idem valet qdod apud Hebraeob Mn, quo uti solent! 
za bi'yöccata poëcatis comparant.: «©  … LO, 
- 28. Mowgalésus dè &rOgomog Eavrds probet ander se 

Epse homo] Hot dicit quia per schisnate prostrata erit 

- Ec- 





598. INL BPIST., AD COR. 


Eoclesiae disciplina, ut vidimus supra 6. Ne credit, 
inquit, etiamsi Ecclesiae indicia vessent ‚ impuné va 
lataros contemptum mysteriorum,. 

29. ‘O pag ëobioor wal zion dvaliog , ugipa avs doe 
sal sives, qui enim edit ef bibit indigne, iudicium sibi 
edit et bibit) Id'est, edendo et bibendo damnationem in 
se aeoersit. Quod per se salutare est, in venenum ips 
vertitur,. Ad suppliciam, partiipavis. , ait Clemens Cor- 
stitutionum VII. 26. 

Mij Dranglvoor zo cpa Toù Koglou, non discernens cor- 
pus Domini] Id est, propterea quod panem istum, fac 
tas Sacramento corpus. Domini, a pane communi zò 
discernat. lustinus Apologetico II: Où zag ds «ouds 
&ozor , oùdd noerdy nebua Kara. hanavopen , add Op zoóro 
da dóyov Oeoù cagganontes “Insoës. Keeses ó orig ud, 
‚wal maa val. win. Vado. Tijs corgglas. duöv Eoyen, oùns 
zal zijv Òe euyijg Aoyau zoû sag uùvoù, edyagiusnteroar zoog, 
ch q. alpa wal odgueg. was pevaBohijv. zelporsas sjudr , ènd- 
vov.zoû. sagsomoupdéernng Laaoù wal odlgxa zal aino dÒ:dayds- 
per, var [Non enim ul vulgarem panem, neque ut vul 
gare povukum hoe. sumimue: sed quemadmodum per Ver- 
burns Dei:agro:nobis factus Tesus Christus ‘Sarvator noster 
enrnem stnguinemque habuit salutis noptrae causa, sic 
etiam alimoniam, istans. auper qua per precas verbi a 
ipso. traditi actae sunt: gratide, per quam atimouigm 
sanguin: at carnea-nootrde-per mutatianem aluntur , ili: 
ue ‚qui edro Prot fli, dasu narnem es sangidnam aps 
didicimup] · err} - 

“80e ra sobro] Pröpiar hase et smilsa. , 

. niBs, djän readdol. dereneig nah Ädfwsoum:inter voe multi 
ingârmi: dé: imbeaildea] Crescit aratio, Nam daters est 
qr: langret ‚1 val. nbs dedeoser- qui aagrotat, nn, Vide 
Lev. 26: 16, 25, Deut. 28: a1, 22. . r.: 

Kedsrouöveat éncivol’, et; dormiunt malfi] Morte imams- 
tara: ‚quae in. Lege signifeatur per na. oloboeud joe 
[exscindetur] ‚ quod habes Exod. 1a: 15, 19, de his qui 
Pascha celebrant.cum fermento.. Cum dicit soes 
ostendit se loqui de iis qui poenitentia tacti moriehantur- 
Nimirum Deus ius. habet, etiam poenitentes affiqiendi ho- 
ius vitae damno. Clemens Strom, IV: 'Zoéor gévrot zo 

se 








CAPUT :XI.: 399 


mera vò Aovrgor vols duagsspaor negetintortes vorroes eivac 
sous zraudevopdvous* Ta mèr yap mooevegyebivra dptioy* ra 
de Emeywoduera, benwBalgperas [ Sciendum quidem illos, qui 
post Javacrum in pecoata incidunt, eos esse, gui casti- 
gantur: ante enim facta dimissn sunt; quae postsa come 
matuntu expurgantur]. 
“Sr Bi yag éuvroor Beenolvoper obs dy dnouvónedot „ ete- 
nim ei nosmetipsos diiudicaremus , non utique iudicare- 
mur) Bì dè taursve habet Manascriptas saepe nobis dic- 
Wis, et éxgivouey habent Chrysostornus „Oecumenias, The- 
ephylactus. Si inde-factorum poerras de nobis ipsisexi- 
geremus, animo contrito et humiliato, lachrymis, ieiu= 
miis, et aliis oxÂgoayooylars {duris corporis traotationibus), 
non opus haberet Deus poenas nobis immittere. ‘Simpli- 
cias ad Epictetam : EBay zig éavrd' ylonvar Sun, vga wal 
Bärroy ovzos zarootoït, Bud rò aùrò srpoougtroos zohaleadas 
[Sin quis sibi ipse ius dicat, forta hic et citius efficiet, 
quod volet, quoniam sua voluntate poenas dat). Potest 
etiam hic locus intelligi ‚ si in Feelesia iudicia ta wf 
oportet, exercerentùr. « 

_ Kesrdpevor dl, vᷣwo roũ ———— — 
eyy pn eóoud æeroxorbciue⸗ „quandb. udivamur autom a 
Domino admonemur, ne cum mundo damnemur} Kolves: 
Bor dixit de malis hains vitae et morte immataral: ata 
xolvesbas de poenis aeternis. Omnix mala gede im kee 
vita eveniurit fint povdiclas sive maudeudes VOD. [cúkti- 
getiones], sì sequatur seria poermitentia et emendatie. 
Talibus dichnl Hebraèi, Sie tibi: mors tua in-expiàtiokem 
omnium peccatorum tuorum. Mundam kie iitellige. Bos 
gui a Christaxsant-alieni : ut Tok: 275:74 et alli. <0 
55. 7e, BAENPOT nov, ibequê ys fratren mei} Pertòrre- 
£âctos rursumr hac blända compellatiswe' solatur;': «1-7 À 
- Euvegyóneror ele to payer, dunt donverdtia' ad edad vhs) 
Nempe zo Kugiakòr: Bitnyór [Dorini eonrivium) quod Hip 


ex superioribus subauditur. - ha ad 


vn DdAAsjhovs —R invicem æ·pvetat] Ut éommukis 
sit mensa divituin et pauperum, : an oud 
"34. BÌÒÉ zeg evt, aï quis enarit) Eet — Lir- 
Hisio acerbe}. Loquitar enim. tanquam pueris qui ita so- 
tent esse OBvreuot [famelici] ut geidvië artipiaut „ nec 
ali- 


460 IN L.EPIST. AD COR. 


alios ad parten vosent, neque velint-evna pegiber [ ficus 
partiri}. … 

Ey oep oꝛbro ‘demi edat] Qaad volet et quantum 
volet. et quibuscum volét, vel solus ei ita Inhet. Est 
enim quiaqne rex domi aac. 

“Iva uj elo xcquæ ovvloynode, ne in tadiciam oonveniatis] 
Ne. ea quae in convöntibus vestris- perperan fiunt, cansa 
vobis sint mali, sc: … 

- Ee dl Aoura , derd EÂr0es , — ‘aaetera autem 
cum venero, dieponam] Apostoli inq habebant coustitneadi 
guse:ad convontuum svrabiar [rectam ordinem] et ad hen 
zevaylar: (ministerium],pertinebant. Vide. supra Jt 17, 
infra ab: 1, ubi idem, est verbum. Haec oxigo est Cano- 
num ; qui dicuatur Apoatolici „ qui ab ipsis non t guiden 
canogipti 9: ed in wam, autrodaeti faere.. 

a 7 5 © Â P u 7 XI 


« 4 
m 11 . : * 1 
. 


' KD 
44 Se En 


TIeot de zóp evevnarindp , —EF de. ‘spiritualibus a au- 
temy:Jratres) 1d. est, omead zin nvsvparopogde, de iis qui 
spirits. afRantyr sive impurb sive sagcto., Eat enim no- 
mou awelfuaras Lepiritia] ad ntrymgue commune, ut, vidert 
eataa: LOh. A:r. 1, a, 3, 6. Sic, ef infra, habes nomen 
maesscudingas, moles ke) Mt 37. vinne 
X jo vue dymoeïe,:nalo vos — ent, dn 
_mkeutoras. esae, ut Supra, A0: Zes 
otesOidare-Om Ore Zyn ive, scitia cu Gente: esactit} 
BU „ad:est, idelolatrae.:” — 

„et ede teïdeada Tar kgatwa do dy en reader] Que 

zsoderageremini. ad, inlofa muta, akduatf;.nempe a Deo 
Ageremini;.spe. dienendi!.fotura ,' ad: ddals muta , id est, 
fadstwafea qui. lie. aderaut, ut, in Teraplo Pythio, Am- 
pliideai, Trophonii. :Signäficanter autem dixit muta ide- 
la ex Abac. 2: 18, ubi in Graeco, eìdoohe. zoopa , qued 
adem: rest eum, &gaze,.nt daret imtelligi, illam vim, que 
vates isti sive mares sive. feminae praedipebant quaedam 
quao deinde events comprobat, aut quaedam humanam 
vin 4uperantig. eficiebant, non fuisae ‘a Simnlacro, & 
vocis; ita, intellectua experte, Ps, 114; 4, aed a Daeme- 
€, ui- 











CAPUT XII. 401 


nibus qui: ſalsa ista petsuasione populam a Deo abduce- 
bant. Vide supra 10:20. Non miram autem si fnali ist? 
Daemones multa praedicunt quae eveninnt, et alia quae- 
dam stupenda, Deo sinente, edunt, ideo quod praeter 
ingenii perspicaciam ; longam quoque habent rerum’ expe- 
rientiam , et cam incredibili sint numero facile latentie 
rerum futuraram indicia explotent; Vide quae ditimue 
in Annotatis ad librum IV de Veritate Religionis Chrâstiass 
nue, Hoc quod tune cum idololatrae essetis vobis evenits 
putate etiam nunc evenire posse, Nam et tales nvôopayres, 
Baxyödarrot , vuupolsgezoe (Pythenii vates, Bacchanites ; 
iymphatici) Diabolo instigante ad vestros coetus possunt 
accedere, et quaedam praedicere quibus exitus respondeat. 
Interdum id accidisse disces ex Eusebio Historiae IV; 26. 

3. dio yreopilos viv] DTM, doceo vos. Quaerere po- 
terant Corinthii cum res ita se habeat, ut futura prae= 
dicere possint et a Deo et a Daemone afflati, quomodo 
eos dignoscemus? Hac de re eos edocet Paulus, ea quae 
sant Legis, xar’ drakoyiar [eadem ratione). applicans: ad 
Euangelii tempora. 

Ori oÖdels dp nrvevuar: Oeoù had, Alper drabena 'Ena 
doöy, neminem in Spiritu Dei loguentem, dicere anathe= 
ma Iesum] Sicut in Veteri Lege, ùt quis Prophetis ad- 
scriberetur, non sufficiebat eventus cum praedictis respon- 
dens , sed praeterea requirebatur ne a.vero Deo: homines 
abduceret ; ut ostendit collatio locorùm , Deut. 1331 —5 
et.18: 21, 22; aic.et sub Nova: Eestamento: practer cómi 
venientiam eventus cnm praedictis, requiritur ne‘ homines 
a Iesu abducat. Nam sicut Deus et Dei providentia funs 
Aamentum fuit illis temporibus, ita nunc Iesus, sive 
Deus per Iesum cognitus, fundainentum est totiusreligia- 
nis. Vide supra 3::1i.' Idem plane sensus 2 loh, á; ‘3, 
Acyciv cqvciſteux 'Iyooüv, de Iesu Um dicere,. est eige no- 
mer exsgerari, Bhaopnueir, ut est Acte 26:21 et apud 
Justinum , maledicere. Christo, ut est'in Epistola Plinis, 
In Mannscripto est Aéye dvadena Toos ut. sit, oratio 
geeperenrj (dieta alteriua imitans). . | EN 

„Kat ovdels Ovwarae eireein Kugoy "Iyeoöw > è u dp abver. 
geazs dylop, ef nemo potest dicere Dominum Jeéum, nisi in 
Spiritu Sancto] Id est, qui aflatum habet, is si con= 

VL Ce stang 


hos IN Lt. EPIST. AD COR; 


stanter Iesum profiteatar suum esse Dominum cui per 
omnis parere velit, ne, dubitate quin. Divino non Sata- 
nico alatus sit Spiritu, Plane idem dicit lohannes dicto 
jam loco, et Polycarpus in Epistola ad Philippenses. 

. 4» Arargloes Òë yapsopazor eiol, discrimina vero affla- 
Suum sant} Post datam discrimen, perquam necessariam 
qognitu, inter aflatos:Divino et aflatos Satanae spirita, 


pergit dicere etiam afllatus Divini esse discrimina, non | 


qgod non omnia bona sint, sed quod non omnia omni- 
‚hus data: et omnia data non ad ornandos singulos, sed 
ed utilitatem Ecclesiarum. Quod eo pertinet, ut et en- 
perbia auferatur et invidia: ineulcetar autem modestis 
et stadium omnibus fidelibus inserviendi. 

To 88 edrò nveöpa, idem autem Spiritus) Non distant 
haec origine, ut Divina a Diabolicis, sed distant effectu, 
Idem hic Spiritus. primordio, sed alins atqae alius opere. 
"5. Kal draigioers dranovrör eial, zal-ô-adrog Kuo, 
es :discrimina ministeriorum sunt, idem auterm Dominus) 
Varia sant miniateria in Ecclesia; sunt fideles, sunt 
Diaconi, sunt Presbyteri, sunt Principes Presbyterorum, 
sunt et horum Principes. Auæxoviæ modo nomen est spe- 
ciei infimae, ut Act. 6: 1, modo nomen’ generis, ut Act 
6t 4, Rom. va: 13 et alibi, Jdem Dominus, id est, ei 
dem. Christo omnia haec servire debent, 


… Os: Hal dsargtoers dweoynuarov ciale, et discrimina de- 
noram aunt] Pro diversis ministeriis Deus diversa de- 


bet dona, non tamen omnibus eadem, nec semper: sed 
quibus et quando ipsi visum, ob causas ipsi, non homi- 
aibus cognitas. 'Breqyeiy proprium ei rei de qua hic agi- 
tur, Matth. 14: 2, Marc. 6: 14 , Gal. 2: 8, 5: 5, Eph 
a: 2, 3:20. De hoc donorum discrimine sic: Iustinss 














Gollognio cum Tryphone: Of zal haufläsover: Òopara, bu 
soo os &Euol cir, porbopevor dia -Toù Ovóuarog zoö Xe 


sovzou* ô gêr pap AauBaver duvéecon nweïpa, ò Öd Bovi» 
8 dé loyvos , ó Öl doeg, ô Ôë zr0oyvwoees ,*ó Òé' Ouden 
âlu. Ó.ÒE-popov Meo [Qui et dona consequuntur, sù- 
guli prout digni sunt, per nomen huiuo Christi illum 
ati: hic quidem intelligentiae spiritum consequitur; ko 
consilij, ille fortbitudinis; hic sanationis, ille proe 
-svientiae ; io doctrinae, ille timoris Dei). 

— 0 


CAPUT XII. - 405 
Q 8& adróg doe Beös d dweqy@e za ndyra de now, idem 


vero Deus-:qui omnia dat omnibus] Haec omnia irt 
iis quj Christum pro Domino habent ab uno procedant 
Deo. 
7. ‘Exdsp dé dBorar sj pastpwois TOÖ mvevparog stgos 10 
ovupigor, unicuique autem conspicuum datur Spiritus do- 
num ad utilitatem) @aveooër est dare ita ut appareat, ris 
Ier. 33: 6, hinc partgwois donum conspicuum. Data sunt; 
inquit, non ipsorum causa, sed Ecclesiae. 

8. u miv yo Òià roö srvedgaros Öldoras Aóyog soplag 3 
alii per Spiritum datur sermo sapientiae} Dicendi gras 
ves sententiae quales sunt in Salomonis libris. Hoo 
donum, ut alia sequentia, ali acquirebant multo la- 

‚bore: Christianf, Deo volente, solo aflatu dxovcri (citra 
laborem). Est hic dopl« quod in Hibris Salomionie won. 
Vide supra 1: 20. 

“AM dé dóyos yvoboes , alii vermo scientièe] I'yöog 
Fa est ygauuarteia cognitio kistortarum. Vide dictum los 
cum 1: 20; In libris Salomortis saepe sic sumitur. 
Kord zò adro medje ‚ ‘secundum: eundem Spiritum] 
Idem hic valet zaza quod érin- sequentibus. «Sic ef 
Graeci dicunt al ward rò cöpt Mdoyal (voluptates görporie Js 

g. ‘Erlop Òë srlgis,- és tú ddr myedpar. , als Ades ; 
in eodem Spiritu} Fides hic intelligitur non en quae in 
omnibus ‘Christianis requiritur; sed’ ea per quam quis 
credit Deut per se aliquid miri velle facere, ut“infra 
13: 2’, Matth. 17: 20. Huc pertinet potestas ‘Daemones 
eiiciendj. Solebat Deus hoc praemium dare adultée et 
bene conservatae fidei , Maro. 16: 17. 

Ado de geolouera tæudrov, dp <3 adr swevpert ; 
alii donum sanandi, èn eodem Spiritu} Hoc donum sa- 
nandi morbos Presbyteris Eeelestás gubernantibus maktiaie 
dabatus. Vide quae diximus ad Maro. 16: 18. 

. “Ald dt èvegyrijara Ouvdpeor,; ali bperatio uir- 
gate] Potestas püniendì sontes , qualis exercita in Ana- 
niam et Sapphiram, in Bariesum, in Hymenseum, et 
Philetum.' Avvapig nomen est generale istorum donorum, 

ut apparet Matth. 11: 21, 25 et alibi, Sed quia alia spe= 
ciale habent‘ nomen, ideo nomen commune haio. dono 


adhaesit, supra 43 20, Ee he en 
Cc a . 


kos IN I. EPIST., AD COR. 


Anmæx Òà rqopneda, alii Prophetia) Praedictio futuro- 
fam qualem habuit Agabus Acte 11: 28, 21: 11, et molt 
alii ijlis temporibus, Horum autem bene exploratoram 
fiebat matricula: et illorum etat post Apostolos prim 
diguitas, infra 12: 28, Eph. 3: 6 et 4: 11. 

Anmes Öl Jranqsors nvevparor, ali discretio. Spirituun) 

Diiudicgtio qui Prophetae. verzi essent, qui falsi, infn 
14: ag. Id autem ſiebat hoe moda. Si a. Christo homi- 
nes non abduceret , annotehantur quae. dixerat, exspec- 
tabatug ovegtus: is si,dictis congrueret, adscribebstur 
ordini: Propketarum.… Pari moda de miraculis. iudicabetr. 


Nam pro Divinis habebantur,.quae Iesum profitebantr 


auctorem, Hoe donum videtar- maxime datum, Praesidi- 


bus Presbyteroram qui-plures. ad eam rem cognascendan 


goibant, , Huc illad „pertinet infra 14: 4, êÂéygerar vm 
navTor , dvaxglveror Önò ndyroy ſconvincitur ab omnibus, 


dijudicatur. ab omnibue]. „Tertullianus. libro de Anims 


Pf 


etiam » prabenture, Exemplon, talis conventus, qualem di 
ad examinandas prophetias, habes dicto Ensebii loco V. 
16, 17, ubi -voces. dËeragdetwor. [ezaminantium) et asode- 
guaadreoor (improbantium] asurpat Apollinaris, ut et vo 
cen dBeddygep. leonvincere]. „Bae pertee in Iudaica repu- 
blies. faerant Synedrii, … 

‘Erie Òd yin vhusocûr, al vero.genera linguarus] 
r. arta : linguarum genera. pro hominibus quâbuscum res 
erat. 1, Hoe. erat: donnm: ‚Ápostolis maxime, et- Enangelists 
datum: . 

* je gounvele —E alii inderpretatio sermonun] 
Quia fieri poterat, ut non omnes quibus. Apostoli aut 
Euangeliatae loquebantur essent eiusdem linguae, ide 
erant.in Ecclesia qui dono sibi Divinitus dato eadem als 
interpretareufur, quem ad rem magna opus erat memoris. 
Vide infra. 14: 5, 
ar Idven Òd saïro èwegyel zò Ey wal zò adrò zena) 
Baer autem ombhia' operatur unus atque idem Spiritu] 
Dei, non Diaboli. Agit enim hic de Christum profiiët 
tibus. Vide supra 4. . 

« deasgoör iÖig Enasp zados Bethere » dividens singels 
prout vult} Liberrimo Dei arbitratu, Nemini enim 


N 
686 
* 











| GAPUT Xi. Ko5. 
dare tenetar.: Nec cuiquam: singulatim id pronmsit. Dig 
hic valet quod ‘Rabbinis 963 -[ particulatim). 

12. Xbenmto yap TÔ ode Ey èor, sicut enim corpus 
unum est] Corpus pvouòr (naturale) puta hominis. 

Kel wél Èyer mokda, et membra habet multa} Singula 
suis usibus destinata. Vide. Galenum de Usu partum, 
Vide et Rom. 12: 4, et supra-6: 15. 

Júvra Òë r&'uidg voù oouaros TOU voo svolda Byra Uy 
êst oùua , omnia autem membra corporis eum sint malta 
unum tamen corpús sunt] Subtiliter dictum : nam cunctae 
partes a suo toto non re differunt, sed ratione. 

Oöros wal 6 Xpicòs, ita et Christus] Nempe cum: sua 
Ecclesia, ‘quae et ipsa venit sub Christi nomine , ’ Rom. 
g: 3. Regnum est in Rege et subditis. 

13. Kal yag Èr ért revert qurte sravver eig BW oöua 
dBarviadnuer , etenim in uno “Spiritu omnes nos In unum 
corpus baptisati sumus] In’ uno Spiritu, id edt, in ‘spem 
Spiritus eiusdem, sive spiritaaliam donorum quae a—b eas 
dem omnia origine veniunt, ut dictum est supra 4. Bap- 
tismus Fidei est consignatio. Dens autem dat ista dona 
credentibns et id ‘profitentibus , Marc. 16: 16, 17. Ek Ey 
oper, ut ornmnes simul unum fieremus corpus. DO 

Eire 'Iovdaïor , cire “Elhnveg , cire Boühor, cire iedoegor; 
sive Tudaei , sive Gentiles , sive servi, sive liberi] Apud 
Mandum aliquid, apud Okhristum niht valent haeo discri= 
mina. Vidé súpra 7: 12 et segg., Gal. 3: 28, 

Kal nrapves eig Ey nrveÖga brroeiobrjuer , et omnes in-unum 
Spiritum potati sumus} Calicem quoque ‘Domini in hano 
spem bibimus. Baptismus exteriora corporis lavat: calix 
irrigat interiora. Sic Spiritus Dei et intus et extra ope- 
ratur; est pro melle et oleo. Sed in Manuscripto pro 
his verbis est, mal mrarzes Ev oöpa bande [et omnes unum 
corpus sumus). 

14. Kad yag vo cpa on ëop Ep Mio ‚ «Ada — 
Non unum aliquod membrum , quamvis excellens , facib _ 
corpus , ged cuneta simul, ut supra 12. Dionysius Lon- 
ginus: Tr ya melör ν nds ovdir Tundds dp’ évégou zo 
dkióhopoy Èyer* mávra Òë ger dAAdov derchngoî zédecop ovG- 
Foe owopervomooijsor zij xowovlg, wal re tT Öeopd rijs 
e sreouxheropevop (Nullum enim membrum unum a 


kouOv ic 
wenn Cc 3 ‘ cae- 


end 


406 ‚ IN HI. EPIST. AD-COR. 


caeterie resectum magni pretii est. Juncta samen corpus 
efficiunt , cui neque desit, nequê in quo male congruct 
quidquam), Maximus Tyrius in Dissertatione pro vita 
activa; “H zoö coópazos yoela W ze ovoa zal volvdes, 
aeöberau zij onvvehelg Tv pegöv 77006 Tnv Urengeoiar vo òler 
ploove: roder , doralerzar geïges, óodöau dpBahuol, dan 
ow dxoal, zal 7 àdda Tea pr dscrpipeo Alyson [Corporis ra- 
tio diverras habet partes, neque paucis eget: quae dun 
singulae aliquid ad obseguium totius conferunt, totum ur 


vatur. Sustinent pedes , operantur manus, vident oculi, 


audiunt aures , atque ita deinceps , ne sim prolisior). 
16. 'Eay eùmy ò zove, “Ors oùx elul gelig, si dieat pu, 


Quoniam non sum manus] Pari festivitate membris br 


manis sermonem tribait Menenius apud Livium libro Il, 
qui lacns- cum hoe conferendus est: et Aesopus wal 
Maximum, Tyrium dicta loco , pedem inducit quaerenten 
de onere et…id destitnere voleutem. Significat autem za 
debere minores invidere maioribns. 

17. El ôdor zò cpa òpBaluog, si sotum corpus — * 
Quintilianus VIII. 5: Sed neque oculos esse toto oerpor 
velim, ne, caetera membra suum officium. perdant. 

Tloë ij dxos), ubi auditus] Non dissimiliter, Plotinus: Owl 
zoo Bexródor zo BhÁneiy [Neque enim videre digitorum ui) 

18; Nourl dé Ó Oeos Hero za wél, Ev Euagoy arür h 

z@ ooduars, wader jOiÂgder , nunc autem posuit Dew 
membra singùla in carpore sicut voluit] Loco gonveniens 
gon ex vi materiae, sed ad usum totius &x srposolas le 
providentia} ut loquuntpr Stoici. Vide Eph. 4: 15. Plsb 
X de Legibus: Mégog pêp Pwena Öhov zql oùy dor uiers 
Twena drepydberas [Ac prainde non totum partie gratë, 
sed partem totius gratia efficit). 
„19. Ei 8d Ip rd navra êp uéhog, zoë zò aöze, quod i 
essent omnia unum membrum, ubi corpus} Est enim oor 
pus humanum ovyreêén zt [compositum quid], constans b 
ovryujfvov [e cohaerentikus partibus). 

21, Ov dvvarar. de dpdalpog slet ef yangl, Xociar © 
oùx ëyo, ron. potest autem. oculus dicere manni, 
tua non indigeo] Sicut membra ventri indignata st 
traxisse suum officiam. fabulatur Menenias, Manus ale 


meuta praebet corpori in quo est oculus. 
“ 
d 








CAPUT XII. … aop 


YH rohe jj sepalij #bi9 zool, Kiber vpdr oun èy, aut 
zursum caput ‘pedibus , Non eatis mihi necessarii} Non 
debent qui minores sunt a maioribus contemni. 

- 22, "Ada ohh päldor, za doxeörza uéÂy zoö oalatos 
dedevigega Onapyer , draynaid doe, sed. multo magie quae 
videntur membra corporis infirmiora esse, necessariora 
eunt) Oculo quid ant tenerins aut-utilius. 

23. Kal â donoöper deiuorega elvas Toö: sùparos, TovzoUG 
suche weqsooortear wergstideuer, et. quae putamus ignobi- 
liora ease membra corporis, his honorem abundantiorem 
eircumdamus) Ut ‘ventrì et iis quae sub ventre damus 
tegmina. Nam multi populi brachiis et pedibus nudis aut 
ex parte nudis incedumt, Vestitum hic dixit ziju, «Sie 
amnulis damus dactylothecam ‚ aroni corytum, custodiaa 
diligentioris causa : qui honos quidam. : 

Kal ra dayijpova fuüs edoynuosurys megrooorbgar Èyes, 
zt quae inhonesta-sunt nostra abundantiorem honestatom 
habent) mw Interpretes Graeci,dayguoouwss [pudorem] 
wocant eas partes quas a pudore nominamus., Eas tan” 
quam mysteria a valgi conspecta amovemus, 

a. Ta de evoysjuora juüv ov yoetan tyes, honesta. au- 
tam nostra nullius egent] Facies quae in homine puloher- 
rima, non tegitur, mon absconditur „ patet omnibus „ si 
cut templi extima. 

"ANN ó Oeòs ovvenbgaae zò cöua, sed Deus temperavit 
corpus] Temperamento opus est in corporis membris col- 
Jocandis. 

Ti ógegoövre) lis quae minus habent dignitatie ‚ qualia 
eunt per quae fit egestio, ‘Teegeïn (deesse} quid sit vide 
Rom. 3: 23, supra 1: 7, 8: 8. In Manuscripto est si 
Övegounirep. 

… Meptosorigar dove: zuutjv, abundantioreim tribuendo honoe 
rem) Cicero de Officiis I: Principio, corporis nostri mag: 
sam natura ipsa videtur habuisse rationem, quae for- 
mam nostram reliquamque figuram in qua esset species 
konesta eam posuit in promptu: quae partes audem corpo- 
zis; ad naturae necesaitatem datae, adspectum essent defor- 
mem habiturae ‚atque turpem, eas contexit atque abdidit, 
‚ 25. “Iva ui q oylopa Èv sz oovpar, ne sit contentio in 
corpore] Est figurata locutio pro ne wllae partes negli+ 

Co4 | ge” 


» 


08 IN I. EPIST; AD COR. 


gerentur a corpore. Sic etiam in Ecelesiae corpore'eon- 
temni non debent, quibus minus illustria dona contigere, 
ut expellendi Daemonas, interpretandi, 

"Adha vo auto Owep ziÂAsdeor pegipwor sa bin) Ut om- 
nia membra in unum consentiant, guemedmodan Mene- 
nius loquitur. 
Alterius sic 
«Altera poæcie opem: res et sonspirat amice. 

26. Kal size srasyee EP ubdas, ovpendeypg zrávza va pii, 
gt si quid patitur unum membrum, compatiuntur omni 
membra] Id coneensum membrorum dixit Plinius, Celsù 
consortium. Plutarchus Bruto: 'Opbög &@tbopzos roü veen 
soÖg sodlras doneg évòg ulo ovvaroBdsedar val ovvalzäs 
dAAfhorg [Recte hoe quod vult lex, aesuefieri cives, wi 
guasi eiusdemn corporis partes seint, ita et sentiant d 
doleant omnes, ei quid cuiguam, evenit mali}. Chrytor 
tomus de Poenitentia X: Zeigaros pag wal pelöy diss 
gAMjhors dopdy ouvdedenbror* dnl Bé zoö ooduarog mok 
Enzo roceũnce zejp nepahijv Enisónvovour Ógduer* zul fo 
zi zavrns Geuwörepor; dÀN oùy óoë enjv akin dy sj sued 
zfe ovupogpâs [Corparis enim et membrorum instar iuncti 
sumus. In corpore ergo, si pes vulneretur , videas vel 
caput ea re afici, quid est autern capite augustim? 
Tamen, si qua cui oritur calamitas., digitalis aua⸗ 
rativnem non habet]. 

- Bite 8oBalerar Ep uédos » Ovyyalon sravra va én, * 
honoratur unum membrum, una gaudent omnia —* 
Holksbezas hie est bono aliquo afficitur, gicut fieri sale 
eis quos honoramus. Ideo Cyprianus dofak era: ‚ quod hie 
est, vertit Zaectatur. 

27. ‘Tjueig ÒÉ dse cöua Xoisoö ‚ vos autem estis corpu 











Christi] Omnes simul corpus aysticam | Christi, ut capits | 


Eph. 1: 23, Col. 1: 18. 

Kal uéàny èx uégovs] Id est, singuli membra estis, ‘Es 
uéoovs pro oi xard uégos, suppressis articalis. 

28. Kal oös uèp ÈOero ò Oez èn tj &unhnoia s70ös0 
drogóhovs , et quosdam quidem posuit Deus in Ecclesia 
primum Apostolos). IlTos nempe ‘eminenter sic dictos & 
Christo, in id vocatos ut prima Eeclesiarum fundament 
facerent,- . 


⸗ 


Aw- 


CAPUT XII 409 


Aedsegor noogpsras , eecundo Prophetas) Prophetae A- 
postolis honore proximi, Eph. 4: 11. 

Telrov Budaoxalovs, tertio Doctores] AÖdonahos hic et 
Act. 15: 1 et Eph. 4: 11, diÖdoxorreg Rom. 12: 7, sunt 
ili qui eraditione «eminentes multis Eoclesiis instituendis 
praeerant, qualis Titus in Graecia. Vide quae dicta ad 
illam ed Romanos locum, 

“Rreura Övpdueig, deinde virtutes) More Hebraco abs- 
tractum pro concreto, ut in sequentibus. Avvcuetę enim 
hie dicuntur qui habent dvtorijnara Övvapeoor, ius plec- 
tendi. sontes. Vide- supra 10. Sic maa Hebraeis in po-, 
testate constituti. 

"Elisa gogiopera eN Bos gui morbos sanandi po- 
testatem accepere. 

NAuvrcves opitulationes] "Ayraufdyeadar est curam 
—* gerere, ut diximus ad Luc. 1: 54. ‘Ea’ vox cum 
satis sit generalis hoc loco videtúr significare' Praësides 
presbyterii qui populum commonefacere officii sui sole- 
bant, Ideoque sragaxahoörres [exhortantes) dicuntur Rom. 
. 12: 8, wubi dicta vide. Ad hóc' quoque Deus dona dabat * 
peentiara. Graeci complurès' quod hic est t dordijpers ex- 
plicant srgosaolas (praefecturas). 

KvBeovsjaes ‚ gubernationes) Hi sunt qui romſvtę Eph. 
4: 1, ex Syriaco Dora, of mgoïstijgepor (praesides] Rom. 

12: 8, alibì geep segor [ Seniores), qui singulas regebant 
Ecclesias. 

Téry yhaveör, genera linguurum] Non omnes omnibus 
linguis loquebantur, ut Apostoli ex usu Gentium, sed alius 
hac, alias illa, et quidem tali, quam nunquam didicerat, 

29. Mn nare drògohot, an omnes Apostoli}: Non 
omnia possumus omnes, 

‘Zo. Mij ndpreg Òieguyvevovor, an omnes explicant] In- 
terpretare at supra 10. 

Zyhoüre dè va yaglouara va xpetrrova, aemulâmini au 
tem dona meliora} Agite cum Deo precibus, ut a Deo 
accipiatis dona optima, Sid est, maxime utilia. Nam door 
hic est expetere, ut et infra 14: 3g. Sic et Sap. 1: 13. 
In-Manuscripto sgelrropa est gellova ſmaiora]. 

Kai: èrs: Ket8° Órepfolijv odov vuiv Oelavvue) Vic iam vobis 
ostendam qua nosse passitis quae sint utilissima, Quan- 

Ce5 | quam 


410 IN 1 EPIST, AD COR. 


quam id, fortq opus non. est, quía ipsa experientia id vos 
docet. Ideo dixit sad” özeoftohns , id est, ut Igrisconsalti 
loqnuntur, ex superabundanti, VW ut Rabbinie 


CAPUT XIIL 
it 


kj 
» * » 


‘Edy zaïs :yhaosaus zer. deOgoonup Aal, sé linguis ho- 
minum logquar] Id est, omnium gentium dinguis. Hoc 
ideo, dicit, quia multi qui id donpm accpperant non mo- 
deste atehantar : nim inm sibi placebant prae caeteris, 
cum tamen id donum non sit datum ostentationis causa, 
sed ad utilitatem, alioram… Nulla erant einsmedi gagieuers 
[dona] quibus non male uti homines possent , et qaae non 
possent ‚male utendo perdere. Hecodente enim discipkna, 
ut loquifur Cyprianus ,.necedebat et gratia. 

Kol. zör.dyyihoor, et Angelorum] Est et in Angelie 
aliqnid. dedloyoy [simile]) linguis per quod: canceptns sibi 
mutao. tradunt, Solent antem. dradoya (sinailia) inter vx 
recipere cemmunicationem vocabulorum, Wide Dan. 8: 15 | 
Dubitat Nazianzenys an Angeli inter se etiam extern 
vocibus utantar, 

“Ayanyy Òë uy èya, dilectionem autem non habean) 
Nam et hoc est quo fides ducit et ex quo censemur. 
Xaelogara illa modo dantur, modo non. dantur, prout 
aliorum usus exigit. Dilectio est quae Deum imitator, 
et perpetuo adesse potest et nos in perpetpum Deo com- 
mendere. 

Téyova yalxòs sjyör, factue sum wvelut aes sonans) ld 
est, tintinnabulum animi causa sonans, nihil autem sig 
nificans. Tintinnapula erant ex aere. | 
_'H.zuuBalov Haldtor, aut cymbalum tinniens] Cym- 
bala distinguit ab aere, quia erant pleraque ex argento 
"Akakhalew est òvogarorotla (nominis ex sono fictio] et 
quem vis sonum inconditum significat. Vide quae ad Marc. 
5: 36, KvuBakor a sono dicitar a Sam. 6: 5 ‚ et in 
Psalmis et Paralipomenis saepe. 

a. Kal ëay yo noopyreiar, et si habeam prophetian] 
Nam et hanc habuisse quidam possunt, et tamen pietatem 
et salutem amittere, Matth. 7: 22, 


xl 





CAPUT VII. X 


285 za mosrgsa maya, ot noverim mystgria om- 
ia Si intelligam quo tendant omnes istae Fgurae Ven 
teris Testamenti. 

Kal näoar zojv rvoouv] Omnem historiarum cognitiomer. | 

Kal dan èyo soap Tv nisi, Oee Úpy pebigdvur, et si 
habeam omnem fidem, itg ut montes transferam) Fidei 
enim adultae id erat praemium, res miras effcere, ut 
diximus supra 9. Est autem proverbialis locutio montes 
transferre , id est, res plane stupendas effcere, ut videre 
est ad Matth. 17; 20, ubi dicta vide. Adde Apoc. 8:.8. 

Aycinny Òë pij èyo, dilectionem autom non habeam) 
Fides multa promissa habet, quia via est ad dilegtienem, 
Ipsa autem dilectio est quae opera edit magis admiranda 
quam ea qaae miracula vocantur, et si eperandi tempua 
desit aut occasio, perticipes factos Divinae bonitatis, 
participes etiam facit Divinae beatitatis. Hoc scire et 
hoc agere est esse Christianum. | 

Ouvdéy eius, nihil sum] Nullo apud Deum ero in pretia 
ad consequendam vitam aeternam;. Manuscriptas hic ha- 
bet, oÙdir oöpehoöuar [nihil mihi prodest). Vide Ps. Sp: 15, 
. 35. Kal day woullo ravta za Onagyorzat mov, et ai in 
pauperum usus omnee facultates meas impendo) Hoe 
etiam ‚gloriae causa fieri potest, sicut a Thebano gaodam 
factum commemorat Origenes ad Matth. 19. Waowibeip pro- 
prie est ad veecendum dare, Num, 11: 4, 78, Deut. 8: 
3, 16, figurate, in alicuius usus impendere, Esai, 58: 14, 

Kal ëar sraqadö zò oÖu& zov iva zavtsowar, et si tra- 
didero corpus meum ut. ardeam)] Nam hoc fecit Calanus, 
et multo post Peregrinus Philosophus, segopsulas [famas 
post mortem duraturae). causa, non Dei amore, ut. aociã 
Danielis. Adeo apud Deum res istae ex,‚proposito magia 
quam ex facto aestimantur. Vide quae diximns ad Matth, 
6: 1 et seqg. 

Aydnyv dè ui Èyeo] lem quae vero nos Dei lios fa- 
cit. Vide Matth. 5: 48. 

Ovdir odpehoögas,. nihil mihi prodast) Nempe ad prae, 
mium coeleste, 

SH — gaxgoîvper, dilectio patiene est] Divina 
“lane yang descriptio, profecta ex pectore eius pleno. 
MaxgoSuge, WR TW Idiffert iram suam], Prov. 19: 13. 

Xen 


412 IN L-:EPIST. AD COR. 


- Xoysehira:} Humanitatem ostendit. Sic gonseleoder au- 
mitur Oanone XI Synodi Nicaenae. Hebraei dicerent 
orn mey (operatur in benignitate). | 
Di &ydny où Cydoï] Non invidet. Quo sensu hanc vo- 
eem habemus Gan, 3o: 1, 57: 11. Sic Theocritus: 
2œanaœroe uèy ad ó roͤ⸗ Ägorop Önvoy lavor 
ne 'Erdvuioor. De 

(Felix, aeterni quem wie toner alta soporis, 
JN Endymion.) k 

H-dyarg où seprreoeveras, dilectio non agit perperan) 
ÎTegrepevopa ‚ Perperam ago in Glossario. Vox haec in. 
veteribus Graecis non reperitar; et quod in Cicerone 
ad. Atticum Hb. I epist. 13 legitur ëverregmegevoogn) 
êtmnino corruptaum est. Unde comitere est natam hanc 
vovern ex Latina. Nam in Latie vetus vox est. ‘Ac 
diuar «7 W | — 

Describere in theatro perperos populares. | 
Items 
"Et eo plectuitur Poëtuae quam suo vitio saepius_ 

Duetabilitate nimia vestra, aut perperitudine. | 
Sant autem hae contraria, recte facere' et perperam, ut 
«x Cicerone pro Geeind apparet. BedGráeci paulo stric- 
us accepere in ‘significatione siimdlettónis. 'Nam srq- 
otegela, wahdoniapds (eultus nimius] apud Clementem Fae- 
dagogi III. 1e Sic: et Basilius in Definitionibus: Ti é% 
vw ziegrepeveodar ; mäv Ô uj dea yoelar, dlha Ort wahda 
pÜD mragehanpdverar [Quid est quod perperam fiat? quod 
cum Gius usus non it, ad ornatum assumitur). Dilec- 

tibhis nos non ‘est is * ambitionis, aliud clausum in 
_pectòre, aliud in lingua promptum habere. Hebraei di 
Berent Pir wb [nórs illudet]. | 
“Où pvowoürat] Nor intumescit. Vide supra 4: 6, 18, 19; 
5: 2, 8: 1. Habet sibi adiunctum ingentem cornitaturt 
virtatum, inter eas et zareivopgootvijs (humilitatem]. 

5. Oùx doynuoveì] Cavet guicquam agere quod vel opi- 
nions hominum turpe sit. Non agit Cynicum. Vide Ci 
ceronem de Officiis primo. 

"OD Coyseï và Eavrijs, non quaerit quae sua sunt] In om- 

nibus rebus magis publicum quam suum agit nogotium. 

Vide supra 10: 2, 83, | 
Ov 











GAPUT., XIII. 415 


Ov swacokurerae, non irgscitur) Difficile est aunquam 
irasci, quod est mragobvreodar MM. Sed hoc ingenfum est 
eoram qui homines diligunt, ut non modo sine causa 
non irascantur, sed et in iusta commotione modum sere 
vent. Vide quae dicta ad Matth. 5: 22, ad Act. 15: 89. 

OÙ Aoyiberas zò zanr, non cogitat malum) Id est, non 
Jacile mali quicquam suepicatur. Dubia in partem aecei- 
pit meljorem. Aoydbeodas saepe est cogitare, ezistimare. 
6. OÙ gaiges ènt. zij. ddixig) Non applaudit mals ggen- 
tibus. Xaigee (gaudet] est perovuuia (transnominatio} . 

Zvyyalger Òë zij aÂndeig, gaudet autem de veritate] 
Amat integritatem, wias rectade Nam aAgdsa late patet, 

‚at et Hebraeum rups. 

7. Mayra céyet, omnia fert] Fert quae fori ullo 
modo possunt. Vide supra g: 13. Solent vaces univer- 
sales restringìi ex materia subiacente. Sic Gen. 5: 20. 
Omnis viventis Chaldaeus interpretatur omnium filiorum 
hominis. 

Húyza megever, omnia credit) Mavalt credere quae cre- 
dita nihal nocent, quam temere aliquem mendacii damnaze, 

Hays dnibes, omnia sperat] Non facile de quoquam 
desperat quin ad meliorem fragem venire possit, Eari- 
pides ; 

Obroc cyneo Egrsos Beus dice 
Tlénouder ai. 
(Longe optimus, qui sperat]. … 

IIéyra vriouiver, omnia sustinet) Ab iis qui in profectu 
sunt in dies meliora exspectat,. Graeca est sententia, 
TFeqioédhee vir duagzian ú evvoiu [Benevolentia peccatum 
minuit}, Adde Prov. 10: 13. 

8. H dydnn oùdEnore drintu] * uh, Nunguam ven 
caret. 

Elisa 8ë ngopyreias wazegybrjoorre: , ‚ dre yhöooar zate 
govrat, eire yvöous waraoyndijoeras, si prophetiae evanes- 
cent, si linguae cessabunt, si scientia destruetur}) In 
saeculo illo meliore neque praesagia. futuroram „ neque 
commemoratio praeteritorum usum habebit. Erit, enim 
ibi coguitio praesentissima omnium quae cognoscere pro 
illo statu expediet. Et hic &Aderwig [defectus], si pro- 
phetiae , nqmpe glicui obtigere, 

9. 


A14 IN I. EPIST. AD COR; 


9. ‘Bm Abçove Öd yevooonoper, ex parte enim cognoscie 
mus) Explicat quae dixerat: Non deerit cognitio, sed 
nom telis erit qualis nunc est. Nam si res praesentes 
spectamus, quantum est quod ignorant etiam qui maxima 
ea ín re dona sunt consecuti ? : 

Kal ds uégovs mroopysevouer, et- es parte prophetamus] 
Pauca sunt de quibus dantar prophetiae: et eas ne Pro- 
phetae quidem ípsi plene intelligant, nisi post eventam. 

10. “Orar dd Op zo zideor , eum autem venerit quod 
perfectum est) Vita illa perfectior quae air zereheuonis 
(aevum perfectum) Hebr. 7: 28. 

' T'óge To èn uégovg waragyndnoerae, cessabit quod ez park 
est} Dona illa cessabunt, quia omnibus eadem erit cog- 
nitio. 

rie “Ore Funv oyrmiog, obs svijrmsog èhahovs, os vijmog 
êpoóvour , oós wijs dhoyulóuyy, cum essen parvulus, lo- 
quebár ut parvulue, sapiebam ut parvulus, cogitabam 
ut parvulus) Similitudine rem illustrat qua et Maimon 
des utitur. Alius est sermo, alia studia, alii rerum con- 
ceptus pueris, alia haec viris, Multo antem maior erit 
differentia temporis huius et illius coelestis vitae. 

‚ Reddere qui voces iam scit puer et pede certo 
Signat humum, gestikt paribus colludere, et iram 
Colligit ac ponit temere et mutatur in horam. 

De voce vajrloy vide Matth. 21: 16. 

“Ore de yéyova avro, quando autem factus sum vir) Vir 

plenae aetatis, Eph. 4: 13. Sic apud Horatium , 
— Aetas animusque virilis. 

RXærijoynxœæ ro TOö vaptlov, obliteravi quae erant parvuli] 
Id est, sermonis vitia correxi, studui rebus maioribws, 
res ipsas intellexi elarius. Ita priora illa obliteravi. 

12. Blénouev yag Ägru Ö& doorrgov dy aivlyuar, von 
88 srgdocorror rds mgdoeorror, videmus enim nunc per pe 
culum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem]) Ap 
paret haec sumpta ex Num. 12, ubi Moses aliis Prophetit 
praefertur eo quod non per figuras adumbrantes, sed 
apertis indiciis velat per amici colloqwiam sibi faciendt 
et futura alia intelligeret, Multo autem mains discrimert 
erit inter cognitionem quam habuit Moses et cognitionett 
faturi aevi, quam tuuc fuit inter. Mosem et Propie® 














CAPUT XII 415 


alios. Addidit Paulus illud 8 dèsbnrgov, quia quae in 
speculo videmus, ea palpari negaeunt: imago quaedam 
est rei, non res ipsa. Quod hic dixit nqddeonor mQ0s n00- 
Georroy , id dixit eldog 2 Cor. 8: 7, id est, Hebraeis nnon. 

“Agve ywolono èn. wEgovs, nunc eognosco ex parte] Quae 
ipse ego qui sam Apostolus ex donis cognovi, exigua 
sunt prae. cognitione saeculi melioris. Hoc eo tendit ne 
insolescant qui talia dona hic accepere. 

Tóze Od dmeyroooomar, tuno autem cognoscam] Exacte 
novero omnem modum per quem Deus mundum guber- 
navat et salutem hominum precuravit, et dispensationam 
causas. Vide 1 Ioh. 3: 2. ’Emuysvooscrs plus est qaam 
yivoooxery. Nam èxl auget. Vide Rom. 3: 20, 10: 2 
Philo de Allegoriis: Of sj ores drrihoysbógeros dut oncäsg 
vór Oeòr warakaugarove:, dek zör ègyov Tor zeyviegs vara 
voocyxreo“ dsl ÖÉ zig vehecoregos zal uâldoy venataguiros vaùs, 
za mepada mvsygwe uvydels, Oor vdm dro Tür yerovoror 
za aìteoy yvoogile, oo äy dnò omg TO uévor, dÀN meg 
was TO yevvnyTòr, Èupaow dvagyij voö dyervijvou AayBdves* 
cie dr oevzoö adsòy varakeudarer zal Tijv oxlay avro, 
doreg ry zvòrse Aoyoy zal vórde TÔ zóouoy [Qui ita colli- 
gunt per umbram Deum percipiunt, animadvertentes ar= 

tificem per ipsiue opera. Sed est et alius perfectior pu- 
riorque intellectue , magnis myateriis indtiatus, qui non 

ex operibus causam cognoscit, quasi ex umbra solidum 
corpus: sed emergens super creata omnia, manifeste in- 
creatum contemplatur, ut et ipsum per se comprehendat, 
es umbram ‘eius: hoe est, et verbum eius et mundum 
huno universum). Perfectam fore in vita altera cognitio- 
nem etiam ‘Hebraei statuunt et Plato in Philosopho. 

Kabos zal dreyveootny, sicut et cognitus sum] Id est, 
sicut Deus mea consilia et cogitata exacte novit. luve- 
nalis de Diis: 

Motior est illis homo quam sibi. — 
Vide et supra 4: 4, 1 Ioh. 3: ao. 

13. Nwvyl dl ubvee selig , Amis, dyann, va ‘zele vaöra, 
nunc autem manet fides, spes , dilectio, tria Aaec] Nvvì 
hic non est temporis, sed oppositionis pro af vero, ut 
Rom. 3: 21, 7: 17; supra 5: 11. Méye oppositum est ei 
quod dixit xaragynêsjoezar. Sed quomode manebunt (prae- 
| sens 


— 


416 IN IL. EPIST. AD COR. 


eens enim hic fatari habet signifeationem, ut infra 
15: Sa, 16: 5) in eltero aevo? Nempe eo modo quo 
rupes Jsrdelitas saquebatar effectu suo, supra 10: 4. 
Sic mortuos sequuntur operd, Apoc. 14: 13. Fides, spes, 
dilectio praemium habebunt 2 Tim. 4: 7, 8, non pro- 
phetiae Matth. 7: 22, Balaam Prophetam egit, et Deo 
invisus fuit, Tad. 11, Addidit spla zoöra quia ternariu 
numerus Deo sacer. 

… Melboov- Öl vovzor sj.dydry, maior autem his aat di 
lectio} Milcov. etiam de pluribus dioitar, at videre est 
Mesth. 13: 32, Luc, g: 46. Maxima est intdr has bra: 
quje fides et spes ad dilectionem diacunt.. Dilectio nos 


Deo coniungit et similes facit 1 Ioh. 4: 8, sine hac ips 


quoque spes et fides manent infractuosae, ut. intelligì po- 
test ex dictis initio capitis huius, Gal, 5: 6, Tac. 2: 19 
et seqq. Ignatius in Epistola ad Ephesios: Aoxij Guis 
mig , véhog Òë djany [Anitium vitae fides, finis vero 
dilectio]. 


CAPUT XIV. 


Auoxers zijv dyanyy, sectamini dilectionem) Cohaertt 
cum superioribus. Cum tanti sit dilectio, omnino eficie ! 
ut eam habeatis. De voce dssur vide Rom, g: ä1, 13 
15, 145 19» h 

Zrhoüze 8 za nvevpasind, aemulamini spiritualia) Sub 
audi charismata. Expetite ut eg habeatis sì fieri potest 
Neque enim omnino illa ad salutem sunt necessaria, 

Mûldoy Òë, magie autem] Id est, maxime, Eat ens 

hic. gêidoy pro superlativo, ut modo geiloov. 
Swa neopyreuyse, ut prophetetis] Prophetiam cacteris 
donis praefert, quia maximam ea res autoritatem pra 
stabat Euangelio, convincebat incredulos, firmabat crt 
dentes. Divinum enim ab omnibus hominibus ereditu 
esse praedictio , dicta ob id divinatio. 

2 O rag Aakör yhooop, qui enim loquitur lingua) 
Maxime eos compescit qui linguarum dono nom modest 
utebantúr apud eius linguae gnaros, sed in Ecclesia ak 


aut. nulli aut pauci eraut qui intelligerent: et eo done 
« N Kd cok 








&onksl spernebant caeteros. Non. tontigere qüidemt Divi 
nitus dona ista poat Christum, wisi in Christum oreden- 
tibas, Sed poterant qui erediderant , amittendo dileatig= 
nem, aut etiam fidem, dona ita in sese ekstinguere 4 
1.Thess, 5t 19. Rededente enim daciplino rdoedobat; ot 
gratid, ut loquitur Oxprianus. 

Odx drOgonorg. hade, non harhinibus gui) —* 
wisi adsint einsdem linguae homines. 

“Alda ri Oe, sed Deo} Denm solam habet onseiam 

QOudele pag drovsn, nèmo entmrgudit] Nempe in Ecclesia. 
Legaitar de eo: quod plerumgug febat. Rarum.erat ut 
adessent peragrini. "Aaoterp: hic est intelligere „ ut voe. 
saepe Hebraeis. Vide Gen, 11: 7, Esai, 36: 11, Rosn. an: 8 

Avespatte dé Kaki. veste) Spiritu quidem afvanta lo- 
quitur , sed: res, quad non, pataant. Nam quiequid. Jatet; 5 
sve, id — est, sive praesons, auęgoaor diein 
Rom. 11: 25, 16: 26, 2 Thess..3: 17. 

Be Odé neapytevor, drOgortorg. hehe —E— nam 
qui prophetat „hominibus loquitgr. ad asdbficationem }. Rroa 
deat adiis, id enim aizodousiy, Peale, ut, „saspins, diximus. 

Kal srapaxhjos zal zragauvdiay , et monitionem ak. can 
solationem} Generis nomen io..speciea,dispertit, prodest 
monendo. fragiles ‚ splando aflictos.s, illos periculgsnms 
hos liberationis praedictione: utrunque cum circumstantiig 
quae humanitas prospectari non ;potprant. GT or 

EE — D bog lingua 
semetipsum. aedificat) Sentit-enim, intra, se vim Chriati, 5 

O di ngoonmeerrs enhgolan, isodone,, qui, autern.pros 
phetat ‚ Beolesigm aediflcat}: Et praesentes. et ahsentopg 
Solebant, enim, praphetiae ah Leclesiis ea. Ekeelerisn 
transmittis . … … Ns gren 

65. Olo] —2 ut Rom. 48 et alibi. ii Lan 

Heysas vpäs Aaksie, ywosag , omnes. vos iogqui linguie} 
Nempe . si:ita Deo placeret, Ostendit, se parjter, (alfea 
ut olim Moses, Num. 11: „Age: ba 

‚ Mâdlop Òë De ngopgreuyre ; magis autem prophotarek 
Quia id pluribus conducit, ut iam dixit, 

Metbeor pag Ö stpopnrevor,  ò Aahp, zhoooas, nam maa 
or est qui prophetat, quam qui: loguitur linguis) Maior; 
d est, Ecclesiae atilior , ut supra 15: 13, 

VI. Dd 'Ex- 


% 


518 INI BFPIST. AD COR 


erde el us Oeeppepwern , nist interprebstur) Est duplex 
negatio pro una, more ebraeo,, #1 mt pw, Sensus est: 
Nii idem qui linguae donum habet, Jrabeat et donum 
daterpretandi , id est, Mdelem memoriam. 
“6 Nerl dl, —** nunc autem, fratres] Nuri hit 
quogue positum pro At vero, ut supra 1315. ° 

Bop UI moos dus yAwooas Aaddy , sâ- venero ad vo 
linguis loquens] Solet wvaepe Paulus personam priman 
ponere Ótoderines feondâtionaliter). J 

pb óid, cdpehijaoo; deer ih vit rade; gid pobis pto 
durò?. Sed vobis loquar] Est hie éìy pyj-pro sed. Nam 
agit de alio genere alloqaendî -  Díximus de hoc usu iste- 
runt perticularum supra ” 17. 


SEG Ärorddvwer , aut in ro valassone} srondhens hie | 
ast;'rdxpovillo figurarum"bafentium in Putéri Testamenb, 


gate ilmalta hebet ‘in Paulinis epistolis, et in Slla dd 
Hebraeos. Sumitur'intefdum generaliùs ut infra 3o. 

OET dp prootr; out: Vins atientia] Trois ést historian 
cogito’, vat diximtis ‘supra 12 8, 18: 2, 8. 

ME dp roowpsjrelg ;' aud “in: prophebia) Pracdicende pe 
ERNA Sund OT U eg 
J a Öedayi; duf in æetrina] — hic vocat prat- 
erde venteritiás ‚ gusles sunt in Eris Salomonis. Quod 
_Bprê'böplap WM vont 

7. “Ous) Arq, WE Gal. 5 18, ovens ed 

A sd dpvye Pouy fu delier; gie vrind amina. sunt voor 
danttá|: M Abba vocal Hitrurièntá dens carentia. 
Ere wide, velze 'wibpd “tin Beagodije zon pairs A 
855 he yvoobjndrûts Bo -döAoiperor út — R 
dive ‘tibik , stve cithàrd, nisi Uistindtither sonituum dr 
derint, quomodo scietur id quod canitur aut cithard kr 
ditur] Si inauditum quid sonent Ínstrumienta, nihil m- 
dens — Iddo “distingut sölert. modi Dorii, Phrysi, 
Lydii. Thebarum ‘tuibs'WA-tibiam atdetu ad tibia et 
diruta. Est tibiae usus in labtis Matfh: 17:17, est et in 

eta’ Matth, 9: 23, Tadem cithara eanit res herous e 
amores. 

"8. Kal ydo] Similiter. F— 
Eν ο— —2 ‘odhmijt 88; nn agaonevdsrn ds 
nòhepoy, si incertum sonuin det tuba, quis parabit se 


rd 








CAPUT XIV. 2449 


bellum) Olim alius erat tubae sonus ad pugnam, alius ed 
receptum. Procopius Gothicorum II: Ol taïs —Aã— xd 
raœlæiov dy rd Puucio⸗ gear: yowuerve vouovs Twas int 
ga zo Övo, dot Eregog uêv éynehevondvep to zÂeïgop doones wat 
zevs sarwöras eb mayss òguörti: ò Öl &Ahog ènl rò goardn 
edoy dyexaher voUG mayopévovs, visa zaüra ÈÒdnes Tj sou 
my obs Äoisa Eye zaden ze.del of uêr gousnpol sh noOr. 
xovrc Toi sparicraug duéÂevor, ènitvor dd vet rrapeyyeddönera, 
boy breevedeiv toyour. Keavyi) yag èy raï Evupoloïg onuij- 
pas Te Gapes oPÒartig reépvnes [ Tubivihes-olim in Romano- 
rum exzercitu duobus sonis utebantür: quorum alter ca= 
pessendae pugnae signum, in. hostem ciebat militem: al- 
tero, ubi id Duci e re videretur, receptui canebatur, 
Hac ratione et Duci quae ex uau erant imperare, es 
miiliti Smperata e&sequi facile erat: cum aliogui tlamor 
in praelio intelligi. fare non possit). Id magno malo 
intermissum ad sua tempora ait Procopius ibidem. Sic 
apud Hebraeos alins tubae sonus ad conventus civiles, 
alins ad iter, Num. 10: 2. Doorrij est ATW [elanger) ibi- 
dem Nam. zo: 6. 
ge Ôdzwo vat vjsets dua Tis dor tr gij evonuov hoyop 
Dore, ita et wos per- änguam. nisù manifestum sermonem 
dederitis) Nerpe iis qui adsun®, sat eorumi plurimis. 
EI —82* scietur id quod 
dicitur Tò Aahovuevoy APD een eN 
“Eoeude ydg ele ciga Auhoüwteg, ordie enim in kèrem: los 
guontes] Simitis locutio illi quae supra g: 26 , as dégu 
deigy [tanfuam aërem ferdens}- Nut qui a memije ins 
telligitur ‚ is wentis toguiture in 
10. \Fooa®ra „vel rúyos , vlos gevr de, tot, si Järte „ 
genera lingurum eunt) Tooaîta dixit quasi, digito: mori= 
strans numerum septuagenarium. Tot enim linguus-. esse 
tinat Hebraei, Sed addit, 2 forte, quia possunt esse 
et plares de quibus’ Hebraci nìhil- apdierant. 
- Kal o98ir aùrby'&puvor, et nihil eorum sine. poke ar] 
Hie aöröy non refertur ad gerds , sed ad ipsos homines „ 
quanquam ii nomiaati non sunt, sed facile ex praeceden- 
tibus intelliguntur, Parem usum nominis avrör et alibi 
notavimus. Hic nomen ex' superioribus subaaditur, Num. 
8: g, Esth. 6: g. Sed in Manascripto deest avröv: ut 
' : Dd a neu- 


hd 
⸗ 


620 IN L.EPIST. AD COR 


nenutrum aingelare sit Pro plareli maseulino. Sant pre 

li 

br Zan var linguis » habitu quam vestis et armis. 

Bqs our pj 88 vv Òpvaur zij poowijg, si erge 
nesciero virtutem vocis). Advauir appellat vocum signife 
cationem. 

“Ecopon zj —E —* aaì oͤ Leder, ér dual Bae 
Bagos, ero ei qui loquitur barbarus :. et qui loquitur, 
mihi barbarus) Usprpavit vocem barbari quae respoudet 
Hebraea® wo, Ps. 214: 1, in sensu s@r stgos zu (relale 
rum], quomodo et Ovidins ; 

Barbarus hiv ego eum, quia non intelligor ulli 
Sie Homero Cares ,flaggagapowos [barbare- loquentei] 
Anacharsiss "Egoi 8è serres “Elhnveg Suvôilovos (Mik 
wero omnes Graeci Soythice loquuntur]., Est èr duo ke 
pro duoì quomodo saepe és in-his scriptis horn lab 
Odru wal ueiæ, sic et vos} Oötwo hic valet mer 
teroa, po. | 

Ioos zijv oinodousjp tijs —E an n ive sregeadengtt; 

ad aedificationem Eocleside quaerite. ut abzsndetis) Tre 
iectio ‚pro, Zyseire dpa reepsooeuize. mroog syy oixodopsjy SH 
dunhaoles [Quaerite ut abundetis ad. aadificationem Ec 
clesiae] Optate ut abundetis iis maxime ‘donie, und 
plurimum utilitatis ad Ecclesjam redeat. . , 
18. Mróreg.ò Auld. yhosoen, stooveuytods Twee Dsequyrcln 
et ideo qui. loguitur lingua, oret ut interpretetur] Etn 
oyet ut memori animo retineat quae lingua exterra dixit, 
ut sic eadem Graece possit exponere. _ 

2he 'Eor pag nqoeevyopa hanen, nam ai orom lingua] 
Alioqui si vel optimas ad Deum preces lingua extern 
eloquar. 

Fo. nvedua nov nrqoasvyerus , spiritus» meus orat) Tlseps 
vocat motum illum qui est ab afflatu. 

‘O de voïs mov änaortóg ëv1, mens auterm mea sine fis 
tu est] Mens mea nihil bene & se excagitatum proferte 
„16. Tl ouw u] Quid igitur est, nempe guod op 
dum sit? 

IIgoaeuËogar tÖ mweruartt , meooerhoſce 8: zel Tö voi] 7 
subauditar, Zoe optandum est ut orem, id est, oret sli 

qe, 








CAPUT XIV. Zar 
quis, non tantum motu illo efratitio, verum etiam ie 
quae ipse excogitavit, 

_ Wok rö NIUKAT: ’ wad de wal 8 vor, peallam spi- 
ritu, psallam et mente) Qaod de precibus ad Deum dixit, 
idem de laudibus Deì, onm, quae solebant canendo pro= | 
nuntiari, Vide quae diximus Matth. 26: 3o. Adde Merc, 
14: 26 , Act. 16: 25, Eph. 5: 19, Col 3: 16. 

16. 'Brel] ‘Ered hic est aliogui, ut Rom. 11: 6. 

‘Ear edhoygons Tö nwvevpars, si benedixeris spiritu} Si 
Deum laudee tantum, dum durat ille motus tinguas pere. 
egrinae. Eödoysy idem cum eo quod mox sequitur ev 
gagezeïp. Vide quae diximus Matth. 26: 26, 

O drandnoër rop voro zo iÖworov, qui supplet locum 
idiotae] ‘Brys ó dpabijs (idiota est quì rudie est], 
Scholiastes ad Ranas. In Glossario, ìdworys ó us) sonmoor , 
rusticus, rudis, Utitur sic ‘et Alexís. Rabbini Hebraci 
inde fecerant suum Bw. Vide Act. 4: 13. Et vaer. 
eõy zóroy, Dpo WD, itidem Hebraismus, pro in etatu 
uliguo esse. ° 

Hs toer zo Auijv ènl vj of evyaoislg, quomodo dicet 
Amen ad tuam benedictionem} In veteri Ecclesia Epi- 
scopo aut alio quovis Deum precante vel laudante plebs 
accinebat Amen, unde illnd, 

Et resonaturis ferit aethera vocibus Amen. 
Ea voce dicta approbans, idque ex more Hebraeo secuns 
dum quem Amen dicitur êpvuriuor [quod hymno succini- 
tur) Philoni. Vide Deut. 27: 15. et seqq. et quae ad 
Matth. 5: 18. In Aruc nam jo Daw px [Non respondentes 
Amen pupillum). Cum quis Amen dicit ad preces quas 
non intelligit, id vocatur Hebraeis mv Jot, „Amen pu- 
pillum. Ideo preces et landes celebrabantur lingua po- 
pulari tam apud Indaeos quam“apud Christianos. Orige- 
nes adversus Celsum VIII: Of ol Tör XKouavör ovdd 
toîs dy vats Oelas yoapeis werudvoig Ovopaar wal Terayuivors 
èrì voö Oeoï yoörrac dr vais evyais, dÀN of mèr “EdAyveg 
‘ElAyvixoié „ oi dé “Poopatos ‘Poopaixois* wal oUros Ewasog 
xard zijv Eavrod dadenrov eöyeras TP Oeds, wal ú dur dutop 
de dvaras* zal° ó zrkons ÖsaMdevov Kvgwog zör dro zaons 
Öradéntov edyonévor dxover es Mã⸗- ( oũrog òvoudsw) 
govije sijs wara TA ongaiwonere duoveor Önhovuérns én ru 
— Dd3 Ole 


423 IN 1. EPIST, AD COR. 


sroustdoov dsadintor. Où yap ègus Ó dnl mäoe eon es en 
76 —— dradentór Tuva beoßaeo⸗ ᷓ ‘Elnrin, 
xcl myxérs voo Aousag ênigaubvoy, qᷓ uyutre zr èy dla 
Bradisrorg deyóvver poovribeor [Germane Christiani ne wir 

tatie quidem in Sacra Scriptura Dei naminibus utunter 
inter. preoandum ; sed Graeci Graecis, Romani Romani, 
singulique precantur propria lingua, Deumque celebran 
pro viribus, et omnium linguarum Dominus omnibus liv 
guis precantes exzaudit tam varie loguondes haud seu 
quam consonos (ut ita dieam) et unius voois homint 
sntelligens, Non est enim Deus Maximus unus eoru®, 
qui certam aliquam linguam sortiti sunt, sive Graecam 
sive Barbaram, caeterarum ignari, nec solliciti de alis 
nae linguae hominibue]. 

Enedij sl Aêyess ‚ oÌx alde, quoniam quid dicas, nescit) 
Non intelligit „ Grapcam tantam lingugm edoctus. 

17. ZV uêr vag zalde paas; ‚ nam tu quidem ben 
gratias ag ie] Top. . 

AAX ò Ezegoo our —E sed alter non aedifica 
Sur} Nihil inde proficit, 

18. Beyagsö zi Oes gov, rarzov vur Auio- —RX 
Aakëy, gratias ago Deo meo, quod omnium vestrum mo 
gis linguis loquor] Apostoli omnium donorum habebant 
óudda [universitatem ]. 

19. AM &y duxhrola Aho mirte dóyoug ded zoö vod 
_pov hahijsar, Ta zal äldovs warnyids, î mustovs Aöyon # 
_ goon] In Manascripto est #@ vot gov. In Ecolesia, id 
est, ebi panci sunt plurium linguarum gnari, malim quin 
que, id est pauca, werbu loqui a me ipso cogitata [w 
et alios doceam), quam multa per afflatum linguae per 
egrinae et plerisgue ‘nen, intellectae. Karnysjao J'OU, 
faciám audire, id ess, intelligere, Mveiovs [decam mik 
kar maa, id est, innumiera, 

LA8ehpol , uj mraudia piveade zes pasals , fratre, 

mods puerili esse animo] Enerorum ent ostentare # in 
rebus inutilibas. 
2 4da Tij waxig muiters > sad malitia pueri estote 
Innocentia:pueros vos imitari non veto, "ut nec Christus 
vetuit, ‚ Matth. 18: 3, 

« Taîg Òë peeai, zihcor via, animo outer, perfechi s is 


tote) Similea viris adultis, Eph. 4 : 15. 
21. 


t 





CAPUT XIV.’ … ‚333 


ar ‘Er zvon véygansas, in Lege scriptum est] 
Nogov vocabule hic significat omnia scripta Dirinituâ 
data, ut Ioh. 10: 34, 15: 25. 

On èy regoy haio zal ds yelhaaur ërégous — vch 
lag Tour , zat oud’ ours eiaaxovoorrat gov, als lingais 
et labiis aliis loquar populo huic, nec sie audient me} 
Haec citari a Panlo ex loco quidem Eaaiae 28: 11 et 12, 
non tamen ex versione LXX, sed ex versione Aquilae, 
docet nos Origenes Philocalia VIII. Sunt autem verba 
quaedam quae Propheta in medio posuit omissa, ut ad 
rem hanc non pertinentia, Poená est versari inter „hoa 
mines linguas extraneae: et vos id Eoclesiae imponztis ? 
Labium apud.Hebraeos non minus geen lingua loguelan 
significat, Gen. al: ze 

22. °Mge al yhäsaas eis onueidr eloi ov voi reagedovauri 
aÂla soïs erslgorg , itaque linguae signum sunt non fidelis 
bus, sed infidelibus} Prascipue dantur ad oonvértenidos 
extraneos , infideles ádhue. Comparate dictum. Eeen 

H 8 sroopyreia od voïs dreigoss , prophetia autem “non 
infidelibus) Nempe tantum. 

'Aika volg megewovorr , sed Adeubun] Ad cerfirmanden 
Aideles. 

23, "Edy ov cvlaon ú Buxhaoie 8d eed zò adr; aĩ 
ergo conveniat universa Ecclesia in aen) In lacaan 
eundem. . Vide supra 11: 20. 

Kal noyreg yhoaaars Aaddoiust , et omnes ; dings lequans 
tur] Sialius alia lingua clamat, omnes barbara, non 
Graeca. 

BioédOsooe Òë Budva 9 Eregoe, „intrant auten idiotqe auk 
infideles) Christiani qui unam tantum linguain norit, 
aut etiam increduli nihilo péritiores, . Salebant.etinus 
Pagani adire Christianorum Eoclesias ad videnda quae 
bi agebantur. 

Ovs égoöau ‚ Ózs uaiseade , nonne dicent , vos insanire] 
Quippe et insani ea loqui solent quae nemo intelligat. 
Si ita agatur, erit Ecclesia similis turri Babylonicae „ 
aut iudicio isti quod ex duobus surdis apud indicem sar- 
dum fuisse agitatum memorat Graecum epigramma. | 

a. ‘Edy Òé mavrer mgogpsysevoorr, si autem omnes Pro- 
Phetent} Lingua Graeca. R 

‚ Dd 4 Ei- 


34 . IN I.EPIST. AD-COB, 


‚ BioéÂ@n 8é zic Äzzasog ij lÄseong , intret autem quis infide 
Tis vel idiota] Graece intelligens Christianus aut Paganus, 

'Eléyyezar önò nravtor, dvaxglverat ORÒ mdyror. … Kal 
pöswo sà spvusd zij wagdlas atrot pavega plvezar, convin- 
eâtur ab omnibus, diiudicatur ab omnibus. Bt sic oe 
eudta cordis eius manifesta fiunt] Diximus alibi noopt 
zelar (prophetiam) diei etiam de rebus praeteritis ant 
praesentibus, sed ite aroanis ut nulla vi humeni ingen 
eognosei possint. Vide Matth. 26: 68. Prophetae ergo 
Intrantibus talia dicebant qualia Christus Samaritid, 
„Joh. 4: 29, qualia Elisaeus Giezi a Reg. 6: 26. Diet 
‚Trenaeus 1. 6 se multos novisse et audisse ipsum fratres, 
qui occulta hominum in. apertum profertent, _— 

25, Kal oÖrw zeor ërl srgdoeorror zrgoezorsjaer zò Od, 
at ita cadens in faciem ‘ädarabit Deum] Deum venera- 
Bitur, st quidem prostrato corpore. Sicut in Regum its 
an Dei honore varii erant gestus. Summa autem demissie 
ostendebatar corpore proiecto, ut diximas ad Matth. 8: 2, 
at-in maiovibas Annotatie ad Decalogam. Sic Tob. 1: 2, 
sveoor amal mgooekvvnae (decidens ón terram adoravit). 

‚ Anayylllew dee  Oeog Öwzoog èn Ots dor, pronuntians 

were Deum in vobia esse] Sicut Aegyptii Magi dicebant, 
Digitus Dei. est hic, Exod. 8: 19 Deus esse. dicitur 
ubì niaxime „mira. operatup. 

26. T( ouw duw] Quid erga faciandum est2 Sani 
interrogaritis personam , ut respondeat. 

‚ “Oras auvdeynede , cum: eonvenitis) Ut supra 25. 

“Exagos Òpöy waluov Èyer, quisque westrim pealmun 
habet] ‘Cum interrógatione. legenda haec membra. Eten 
Qxtemporales isti :hymni saepe ab afflatu eranf; Talu 
Sait.hymnus Simeoris et Annaê vidaae: et, ut credibile 
est, Mosis et Mariae sororis eius, et alter Mosis, & 
Deborae , et Annae quae nupta Elcanae, et Deborze, & 
Esaiae cap. 5. Omnia quae alim aut ex ingenio aut & 
labpre veniebant, tanc 'multis dabantar subito et Divinie 
‚fas, ut ex eo intelligeretar Dei samma beneficentia. 

Aduyijp Èyer, doetrinam khabet] Sententias eximit: 
supra 14 6, 

‘Fhgsoor ye, linguam habet] Donia linguas alicuiu 
geam non didicits 


Am· 








GAPUT XIV, 625 


Anoxcilvvis èyes, revelationem habet] Donum explis 
candi ea quae latent sub figuris Veteris Testamenti, 

‘Eognvelay Èyet, interpretationem kabet] Donum omnia 
ordine dicendi Graece quae alter dixit lingua persgrina, 
In Manuscripto haec omnia paalo aliter scripta sunt; 
spahmoy èyer, drronahuwp Èyes, yddooar Èyes, Eousvelar Èyes. 

Tláyza mods olmodouijy yevéedeo, omnia ad aedificationem 
Jiant] Non nostra spectatur gloria, sed utilitas Ecclesiae, 

27. Bise ydosoon sle Aak, zara Òvo új sò nheldos Toeg , 
sal ded wigog, sive lingua quis loquitib secundum duos, 
aut ut multum tres, et per partos] Quie multi erant illo 
tempore quì dona Spiritus habebant, maximus evraflag 
[recti ordinie) custos Apostolus, non vult omnes qui do= 
nam lingaarum extrangaram habebant, in uno conventus 
tempore eo uti, ne plas quam oportet plebs detineretur « 
neque vero alios in hac parte basilicae, alios in ista 
adfari et quasi distrahere plebem, ut in fore Agyrtae 
faciunt; sed praecipit ut uno die mon plures duobus aut 

tribus audientiam sibi poscant, idque. divisis temporum 
spatiis, ut primum hic, deinde iste, mox alius audiren- 
tur. Kara hic valet wa” sjnigan [guotidie]. Solet enim 
xard in distributionibus usurpari, Matth. 24: 7, infra 
16: a. Avyd —R ‚id est, non simul ‚ sed suo quisque 
ordine, 

Kal elg Brequepvevdreo ‚ 68 unus intrpretotur) Unus ali- 
quis qui id donum habeat, et lirrgaam utramque intellie 
gat, dicta peregrino sermone explicet sermone Graeco, 
nihil praetermittens aut immutans. 

28. ‘Edy dl uij ï Öteouyveurijg , ed autem non, fuerit in- 
Zerpres] Si nemo adsit id donum habens. 

Fiydro ès êxudnolg, taceat in Ecclesia) Si quis donum 
linguae habet, reservet id aliie locis ubi peregrini sint 
convertendi: publicos autem coetus linguam illam non 
intelligentium. ne obturbet. 

“Eavrò dë-Aadelzo val Td Oe, sibi autem boguatur et 
Deo] Domi suae, si vult, Deo teste, 

29. Hoogijrat dè dvo- 5 zes Aahelrwaay , Prophetae 
gutem duo aut tres dicant) Nempe uno die, sicut de 
Jinguae donum habentibus dixit. … 

Kat oi &Mos draxoeréroooar „ el caeterì diiudicent] Prae- 

. Ddá - ses 


526 IN 1. EPIST. AD. COR. 


ses Ecclesiae, advocatis etiam, si res sit difficilior, vici 
marum Eeclesiaram Praesidibus. Vide supra 13: 10. 

Jo. 'Eay òë &ddp anosadvpbij sabruivo, quad si alë 
revelatum fuerit sedenti] Nam stantes solebant prophetias 
promere, Ïer, 26: 2, quo posito etigm precabantar, ut 
diximus ad Matth. 6: 5, Si uno- aliquo loquente Deus 
alium aflaverit, ne is alium interpellet ‚ aut seorsim cum 
populo agat, sed exspectet donec prior ille desierit. De 
gedendi more vide Act. 23: 3: 

Zi. Aijvaade yag 100” Íra navrer ngopyreverw, potostit 
autem omnes singulatim prophetare) Diversis aut diebus 
aut horis. 

“Ira nastes pavdévoe val mdyres nagasakdyrar, ui om 
nes discant et omnes moneantur] Quod non fieret,si 
eodem tempore alius in hoc angulo ‚ alius in allo pleben 
adfaretur., 

Sa. Kal zwetparu noopyröv ngopdraig Oneordaoera:, e 
spiritus Prophetarum. Prophetie subiecti sint] Kal hie 
est pro nam, Îdque xar’ deôvnopoody [per szbiectionem). 
Poterat aliquis dicere: Atqui ita urgeor ut differre ne 
queam. Respondet Paulus, rem sic se non habere in Di- 
vinitus afflatis- hominibus , quomodo se hahet ín Pythoni- 
cis. Hos ita arripi atque agi ut suae potestatis non sint: 
at Dei dona quanquam non ab hominis voluntate profecta, 
voluntste tamen eius regì qaoad actum , tempus et moram 
ordini necessariam facile pati. De Sibylla Virgilius: 

dt Phoebi nondum patiens imsmanis in antro 
Bacchatur vates, magnum sé pectore posset 
Esxcussisse Doum, tanto magis ille fatigat, 
| Os rabidum, fera oorda domans, 
. Lucaras quinto de Phoehade : 
_ — Bacchatur demans aliena per antrum 
‚ Colla ferens , vittasque Dei Phoebeaqug serta, 
Erectas diseussa comas, per inania templi 
Ancipiti eervice rotat, spargitque vaganti 
Obstantes tripodas, magnoque esaestuat igne 
Jratum te Phoebe ferens. | 
Non sic Esaias, Ieremias et’ Prophetae alii aflatu Dei 
agebantur, sed leniter et cum modo, Adeopoterant non 


obsequi, ut Ionas munus detrectaverit, Nalla hic ce 
ao 








CAPUT XIV. 49 


actio, nisi ex poenae metu. Hunc sensum recte pervide- 
rant Chrysostomus, Oecumenius, Theophylactas. Maltum 
autam ab eo aberrant, qui putant dona Prophetica aliis 
Prophetis esse subiecta. Non pugnant inter se Dei dona: 
‚nec sententiae exquirendae sunt ubi Deum loqui constat. 

33. Où yd dsw duazagaoias ó Oeoc, dÀN elgivno, non 
enim est dissensionis Deus, sed pacis) Spiritus impuri 
violenti sunt, Deus pacificus et lenis. Vide 1 Reg. 19: 12, 
Hoc per parenthesim legendum est. ’dxavagaalag est ROV, 
Rabbinis. Habes hanc vocem et 2 Cor. 12: 20, Tac. 3: 16. 

Ps dy naaug zals duxhaoiau vr dyicoy, sicut et in om- 
nibus Ecelesiis sanctorum) Referendum ad id quod dixit 
hominum liberis usibus subiici Dei dona, Vide simile 
supra 11: 16, 
34e Ai yvvalnes viv êv zij denhyolg ayaraaar , mulie- 
res vestrae in Ecclesia tacaant)] Ne doceant populum aut 
interrumpant loguentes. Tyrtaeus: 

HlaÂda Airey Övuu dydol, puvaud Öl äo: yagijvar. 
[Dicere multa viri est, mulieris at omnibus esse 
Contentam.] ‘ 
Sophocles : 
Tuvij, yuvaunl woopov ij * pige. 

” (Múlier, decus mulieri fert sitentium.] | 
Quod maxime servandum jn publico, Valerius Maximus 
III. 8; Quid foeminae cum concione? Si patrius mos 
servatur , nihil, Vide et L. 1 $ secnndo D. de postulan- 
do et L. Feminae D. de regulis iuris, et ibi a nobis dicta. 
In Manuscripto est &) vais ëxadmolaus. Intelligendum vero 
cum exceptione, afllatus prophetici diximus supra 11: 5. 

Où yap ènsrérgorzas adraïg Aadeiy) Non permissum eat 
[enim iis loqui], ut 12 Tim. za: 12. 

"AAN grordoaeotar, sed subditae esse) Revereri serum 
potiorem , quod fit etiam silentio. Subauditur autem non 
Enurobnezas, sed weheverar iubetur , idque ex contrario, ut 
1 Tim. 6: 3, Sed in Manuscripto est simplicius, «Ad 
ijnoraaofsduoar zoïs dyòodos: [sed subdditae sint viris). 

Ka@os zal à vònog Myers, sicut et Lex dicit] Gen. 3: 16. 
Vide supra 11: 7 et ibi dicta. 

35.) Ei Òé zr made Oéhovaw, ei quid autem velint 
discere} Si quid a doctore dictum gou satis intellexerint. 

I J ‘Ev 





428 IN h EPIST. AD COR: 


2E» oinwp tous lBlové &rdgus Èèrepoordrooar) Maret domi 
suae interrogent, qui aut respondebunt ex se, aut con 
eulent peritiores. Maltum semper Ecclesiis mali dedit 
effraenis mulierum audacia, 

Aioxeov ydg Es èr dundopolg yvvarlly Aalety, turpe nl 
enim muliori Joqui in Eoclesia] De suo scilicet. Et alagoòr, 
est od okres [non decet]. Vide supra 11: 15. 

36. H dp’ pdr ô Aoyos voö Oeoù. Lijdder, an a vobis 
verbum Dei processit} Hoc ideo dicit, quia Corinthii ill 
Adetores morem introduxerant contrarium omniam Ec 
elesiarum institutis, ut feminae et docerent et inter 
garent. At Hierosolymis exierat sermo Euangeli, Ih 
aliter fiebat, : 

“H els duâs uóvovs xarjvender, aut in voe solor perve- 
nit] Sicut primì non estis qui credidistis, ita neo soli 
Par wobiscum ius habent tot aliae Ecclesiae, et gequur 
est partem toti , non totum parti cedere. 

5). Bi zeg Boxel orgopijegs elvar] Si quis apud goe Cr 
_ditur esse Propheta. 

“H nvevuarixo] Aut als donis Spiritus instruchus 
Vide supra 12: 1e 

'Enuywoontro à 'ygdpe Úuiy, cognescat quae soribo vor 
bis) Cupio hoc ei ostendi, Nam si vere a Deo afflatum 
habet, his quae dixi contradicêre non poterit. 

“Oes zoë Kugiov tloly èrvohal, haee Domini esse mandats) 
‘Non mea sponte, sed a Deo iussus hoc dico. 

38. El òf ms dyvoet] Si quis dicat se dubitare, in 
. mihi hoc imperatum sit. In Manascripto, 8rs Ocod br 
ëvyvodnj (an Dei mandatum sit). 

Ayvotiroo] Dubitet sane , sed suo pericalo. Nam sprela 
auctoritas Apostolica Deum habet windioem. 

_ Sg. “ze ddehpol mov, itague fratres mei) Ex diverti- 
culo de foeminis redit ad prius dicta, et quod maxime 
necessarium est repetere non gravatur. 

Zmhoöre zò ngopyseverr) Praecipue a Deo expetite de 
num Propheticum, supra 1. 

Kal zó Aadeiy yheooas pr) nolvere, ed Joqui Zinguis no 
lite prohibere) Neminem eo doro praeditum prohibet. 
eo uti, modo utatur' ita ut modo ‘dixi. 
60, TIcivræ edoyngdros wal ward satu. yiviodo, om 


hand 
— 


ad 





eAPUT xiv. | bj 


honeste et secundum ordinom fant) Melias in Manu- 
scripto et aliia qaibusdam libris sarta dé (omnia autem)]. 
Est enim restrictio eius quod praecessit. . Edoysuorog idem. 
est quod supra mode zò evaynuor 7: 36. : Kara rabi vero, 
idem quod modo dra uégos, parbitis tomporibue æuo. 
quisque ordinæ. 


OV APUT XV. | 
1. F'rogilo dt duir, ddeÂpol, notum autem vobis facies. 
Fratres) Maximam malum, sed. non ita late diffusum per 
Carinihiorum Eeclesiam, ultimo loco medicari aggreditur 
Paulus. Nam quia resurrectionis dogma Philosopkitis 
quibusdam ratiurcalis oppügnari: solebat, ut cognoscere 
eat Act. 17: 18, ex Athenagora, ex obiectis de Resur- 
recticne quae sunt in Iustini operibus, et ex libro Ter- 
tulljaai de Resurrectione, eo evènerat ut quidam facti 
quidem Christiani, sed Philosophoram quorundam opi- 
nienibus non satis liberati, quorum fuere Hymenaeus et. 
Philetas, dogma illad in &ÀAnyoglay (serteum reconditum)] 
verterent, seque. iam nunc resurreotionis esse compotes 
dicerent, quod Guosticos fecisse testatar Clemens. Alexans 
drinus Strom. Ill. Resurrectionem itaque arbitrabantur , 


non .vacare rebus huius vitae, inter quas est matrimonie: ° 


um, sed soli meditationi ad exemplum coelibum Esse- 
noram., Hoc enim cum nova quaedam ipsis vita esse: 


censeretar, cui „comparatf vita prior mars. eratyideo et - 


ijlad mortem, et hoc resurrestipnen vacahant, ut ex 
lose Pauli 2 Tim. 2: 17, 18 et. dicto Clementis loeo „et 
ex. tis quae de Saturnino habent tum Irenaeus tum Tera 


tullianus, datur intelligi, Et ad hoc et ad alia quaedam 


dogiata pertinet et illud Tertulliani in Apologetico: Es 


Korum semine etiam nostram hanc novitiolam paraturam: 


viri quidam suis opinionibue ad philosophicas santentias 
adulteraverunt, eb de una wia obligkoa multos et in- 
explicabiles tramites sciderunt. Hoe vera cum revera 
nihil esset aliud quam ipsa doctringe Christianae funda- 
menta convellere , sollicite sibi refutandam censuit A= 
postolus. | 


ed 


To 


Ed 


450 IN I. EPIST. AD COR. 


\ 


Tò evayyédsorp D eönyyehiacpns vur, euangellum quod 
praedicavi vobis] Vox Euangelië primum quidem #0 an- 
evyua [praeconéum) Christi signifieat, deinde et illa per 
quae sjavypa illud confirmatum est: rd est, historiam de 
vita, miraculis, morte , resurrectione, et ìn coelum evec- 
tione Christi, ut diximus in Prolegomenis ad Euangelis, 

“OQO «al sagehadere) Quod tanquam verum recepistis. 
Sic Mp» sumitar. apud Hebraeos. Unde et nomen Mp} pro 
doetrina frequens. 

‘Ey ò sai égijnare) In cuius profoasione perotitistie hac- 
tenus” pars Maxima. : 

2. AP ov wal odteads)' Eet et hio pracsons pto fata, 
ut supra 15: 13, infra 16: 5, a Petr. 3: 11, Per guod 
ealutem consequemins. 

Tips: Aôyo eüyyyedroaunw Opi, el warden] Est et hic 
traieelio, et Joy. positum.est pro:modo… Si recte memie 
nistis, quomodo id vobis annuntiaverùn, id «est, et histo- 
riam cum suis circumstantiis, et dogmata cum sua expli- 
cätione: Itaenim facile videbitis quantum haec distent 
sb iis guae ibti ex Phitosophis male Christiani dictitant. 
Extos el mij elxij dnigeveare) Est et hic duplex negatio pro 

tray ut supra lá: 5; Cam dicit, nisi frustra credidistis, 
hac vult, nisì illa omnia prius credita vobis exciderunt. 
‚3. . Haefdoxa yap Úpis èy rsgeóroug’, tradidi enim-vobit 
inſer prima] Inter pradcipua quae:credere debebatis. 
-°Q «al. rnragtdapor) Quod ego ipae acoèperam, ab Anais 
primum, deinde et ab: Apostolis „ accedente forte et spe 
ciali sevelatione, ut diximus supra:ris 235. 
„Ore. Koss drlHaver , Christum mortuum esse] Vere, 
non. imaginarie. Ideo: omnia quae ad.mortem:et resa- 
rectionem pertinent, tam accurate observata ‚ tradita « 
postremgm conscripta sunt. 

…Traéo  zör dpaerer ‚ pro peccatis mostris) Sic à& «5 
nagentiuare 1judy Rom. 4: 25, ubi dicta. vide. 

. Kard sas yoapag, secundum Scripturas] Sicut Esais, 
Daniel et'alii praedixerant. ‘Vide quae dicta ad Let 
24: 26, 27, Act. -26: aa, 23. 

4. Kal öri èrapy, et sepultum) Exanimis repositu’ 
fait ‘in monamento adhac vacuo. Vide quae ad Eam- 
gelium Matthgei. 

Kel 





/ 


CAPUT XV. 45 


… Kal dee dysjyepraa vij zolen tindea, et resurroxisse tertia 
die) Reditus Christi in vitam, modo per dvagijvar, moda 
per drelgeobar significatar: quia scilicet mors ét cusui et 
somno comparator. 

Kore vas youpds]) Nam et hoc Esaias et Daniel pre 
dixerant, et praefiguraverat Fonas. 

5. Kal örs Knypeæ, et visum: Cephae] Res tanti 
momenti neque facilis creditu multis egebat testibus. Qaod 
hic tangitur idem est cum eo quod -habet Lucas. aá: 34. 
- ira Tot Oeddenar, det postbac Duodecim] Spectat hoc 
ad: historiam qu&eest Luc. 24: 36, Vocantur autem A- 
postoli of dwdera non quod-tot essent, mortuo Tude et . 
Thoma absente, sed quia eo numero institutam erat ebrum 
collegiam. Vide quae dicta apud lohannem 20: 24: 
6. "Eruru Op0y èradvo mrevranoolors ddchpotg dpdwal, 
deinde wisus est plus quam quingentis Jratribus éimut] 
Haec gpparitio contigit ‘in. Galìlpèa Matth. 29: 7, im 
monte, ut traditio habet, Thabor. sive Itabyrio. 'Egpdral. 
wan sodem tempore. 'Enavo neerzanoodioug constructio est 
heure) (defectiva) sicut Latine dicimus, interfeétt plus 


„eet 


trecentos. 
CBE oop of orhelowg: ‘elvowour: beg pri, ex quibus: plisres 
m&hernit hutusque]: Ex quibus qui volet (estimonium ‚por 
terit exquirere. 
ivéé Öl wat dxouufgoar , quidam autem. et dormierunt] 
Quorum liberi ‘et familiares testari adhue portant, quid 
ex ipsorum ore iſta de re audiverint, 
og. “Erera pn Tung, deinde viene eet. Facòbo] 
Videtur érerra hie esse non posten, sed pradteres, „at 


—* est statie ‘post resurrectiondm , at hebet traditio 
quam ex Hieronymo commemoravinue in Prolegomenis 
ad Matthaeum. … ns. 
“Enetra zoîs Amosoaois häoep, deinde postolis omni 
De quo vide lok. 20: 25 ét seqq. et 21. 
8. BEoxœror Òë nryToor onegel Ti rror: pd »duol, 
n3ovissime autem omnium tanquam ebortivo conspectus est 
et mihi] Est ét hic traiectio. Recta enim elocutio-fterat, 
pd wtuol ,'ooregel vj Eeroobuar: ; conspeatus est et mühi 


qui sum velut partus ex abortione, bos, Iob. 3: 16, 
TF | . Ecel. 


453 _ IN 1 EPIST. AD COB. 

Eccl. 6: 3, Hoc autem ideo dicit, quia non longa in- 
stitatione ad Christianismum perdactus fuit, quo esset 
velnt naturalis partio, sed vi subita, quomodo immaturi 
partus eiici solent, Imitatus hoc est Ignatius, ant quie- 
quis est scriptor Epistolae ad Romanos inter Ignatianas: 
Ov zag elume &Esos, Oe èoyarog avrür zal èwrgopa [Non 
enim sum dignus, cum sim extremus inter eos et abor- 
tiuus]. 

ge. 'Eye yaq elm. Ö igue sr drogódor, æÆo eni 
&um minimus Apostlorum] Ad amgendam testimonii he 
dem, magna de se praedicsturus primum quantum poten 
86 deiieit, ne glorias flare videretar. 

NOg avn eigl bzavog. nosoden drógohos , quë non sud 
dignus veoari. Apoſtbolua] ‘Inayóe est. àbiog ut apparet 
collatione. loci Matth, 3 11 et Ioh. 1: 27. Indiguum se. 
negat' tanto honore,.ob vitam priorem, Atqui alibi dixit, 
miserationem sibi obtigitse ideo quod. quae fecerat, ea 
Ffecisset: per ignorantiam, 1 Tim. t: 15 Verum este 
sed id culpam minnit, non detrahit.. Et qui talia pec- 
eat, si eummo iurs agetur, Apostdliee hemore nou est 
dignus. 

Auri dBlooba - erp sdmehadlar zoö Ocot , guohiam vera 
Feclssiam. Dei) Dene id iam condoftaverat, et ipso mes 
minits 

20. Kog: dd Ocod eije 8. clus, gratia, antem Deè sum 
id guod. tum] Det miseratione stem Apotolus. 

Kal 4 yaoig aörod ij cie. ind où neon) dyennjdn „set gratia 
eine in me. non fuit hande) Callatus mihi honor frucin 
euo non caruit, \ 

SAM, rvegsoodzegon aträr trduvor: tworfade , sed, abus: 
dantiue illis omnibus. laboravi) Tsqaadregar. jo ww pla 
amplius effdct.. Vide Rom, 25: .19,:20e . 

Oöx dyo dl, AAN sj yagis zoö Oeoö ij ouw Èpol; non ege 
autem , sed gratia Dei quae mecum ast} Comparate et 
hoc dictum, non ut se excludat, sed ut potentiae Divina® 
potissimas tribuat partes. Similis locutio Matth. 10: 20, 
Gratia Dei cum aliquo esse dicitur, cui favet atque opi- 
tnlatur. Vide, Matth. 28, 20: Quod hic: ‚per cup explie 
catur.id alibi per dxd Act. 4: 33, per mera 1 Tim 6: ate 
Est haec explicatio yoc&buli ornany. (Zinmanuel). 

1e 


/ 














CAPUT XV, 653 
1e Bite our iv, sive enim ego} Ego qui tot straxt 


Eoclesias. 

Bie dneiwoe, sive cu} Apostoli aui, eupple rospioiun- 
tur, Similis loeutio supra 13: 8. . 

Oùroo «ye doooper ‚ tic praedicamus] Et Christum re 
ipsa sara TO Óyvor (socundum id quod verba eonant} re- 
surrexisse , et nos resurrecturos. 

Kal oÖzws dnrugevaare , et zic credidistis) Regula Christi 
in quam baptizeti-estis, utrumgque continet, 

12, Bì dl Xegssos sypvogeras Özs dn vengw dysjyeorar, 13 
Méybvol zineg êy Öpin, Ore doogao vengûs on 3u, si aus 
tem Christus praedicatur resurrexisse e mortuis, guomodo 
dicunt quidam in vobis, resurrectionem mertuorum non 
esse) Id est, esse zr ande dOvvateor [ex iis, quae Peri 
omnino non possunt], quae sunt oöx. Öyra, oöx dedeyóuera 
leiusmodi ut nec sint, nec esse possint}. Nam certe quod 
factum est, fieri potest. Contra tales disputat Abarbaniel 
ad prima Esaiae. 

13. Ki dè eydgaoug vergen ouw Eur, oudt Xoegos iyiyegrat, 
st autem resurrectio mortuorum non est, neque Christue 
resurresit] Sublato genere tollitur ef species. Est argu- 
mentum , ut Scholae dicunt, in Ferio, ideo adductum 
ut convicta falsitatis zllatione et assurnptione manifeste , 
nempe Christum fuisse mortuum , perimatar ‚prapogitio 
quae est, Nuilum mortuum resurgere. 

14. Eĩ Òë Xorsos ovn dysjyepras, wevòn koa To. 1H0vy mc 
iuy, wers) Ô aal ój logie vuOr, si autemn Chtistua. non 
resurrexit , inanis est ergo praedicatio nastra , inanie 
est ef fides vestra} Id idoo quia:hac praecipue argu- 
mento usi erant Apostoli, ut evincerent verum. esse 
Christi dogma, quod Deus eum, si falsa docuisset ‚non 
resuscitasset e mortuis. Vide Acts 1: 22, a: 33, & 10,35, 
is ik Rom..1: 4, 43 2e 

‚ Eögioropeba dd val nue wewdondigevges zoö Oo} 
Daprekendimue nomine Dei falsum tulisse testämonium , 
‘busi. Dei nomine contra praeceptum Extod. 20:-7, Quod 
cilicet de nobis minime credendum est, quos vita. tam 
‘mendata facile ab omni falsimoniae suspicione liberat. 

Ov: èuagsvojoager zor Toù Ocoö, örs Hyeige vor Kqusr ; 
wmoniam  testimonium diximus contra Deum , ipsum. susci- 

VL Ee Las=. 





43 IN 1. EPIST. AD COË. 


easse Christum) Contra Deum enim est testimonitm omne, 
quod Deum fecisse dicit id quod non fecit, Si de homine 
falsum dioceré, magnum est scelus, quanto magis de Deo? 
Si qui Regis monetam .adulterat, graviesime punitar, 
quanto magis qui Dei? Miraculum enim Dei moneta. 

Or ovn Hyesger, mep äom vergol oun drelgortaa, quem 
non'suscitavit, si mortui non resurgunt] Est eadem con« 
nexio quae supra 15. 

17. Ei dé Xqusog ovx tyiyegzar, parala 4 migi Opr, 
quod. ei Christus non ræsurrexit vana est fides vestra] 
Idem quod supra 14e Nam ‘valde necessaria Apostoli 
saepe repetunt. 

“Er: êeë és vais nagelen vur, adhuc estie in pec- 
eatie vestris} Non estis certi de remissione peccatorum 
vestrorum quam Christus promisit Dei mandato: cuius 
mandati fidem non alia magis facit res quam ipsius ex 
merte resuscitatio, Bont. 4: 25. 

18. “dga «al of zorundirzeg én Xquis, dmodovro] Pe- 

rierunt igitur sine spe: vitaé melioris, qui Christi, id est 
Euangelii, causa mortem obierunt, ut Stephanus et alii, 
2E hic positum est pro propter, et quod hic est èr Xa 
dede dicitur dua zoë ‘Inaoö 1 Thess. 4: 14. 
18. Bl.ér rf} Geoff. vaven sjAminòres dopêr ly Koud pe- 
sor, dAverwóregoe sraproor …deioertov tony, si in hac tan- 
tum vita in Christo spem habemus, sumus omnium hoe 
mina Hiserrimi} Argumentum maximi ponderis, quod 
Etiam Jatius deducit: Apostolus infra Jo, Non amentes 
esse Apostolus satis constabat ex vita ipsorum, dictis et 
striptis. Atqui amentium fuerat obiicere se tot odiis, 
incommodis , periculis, morti ipsi, nisi praemium ali- 
geod. post hanc vitam exspectareut, cuius praemiì fides 
nulla magis illis res. fecerat: quam Christi resarrectia 
Vere ergo miserandi erant Apoſtoli si eousque insanirent, 
Qaid entm' a Christo in Kac vita sperare poterant, quod 
cam tantis malis comparetur ? Moron construendum cum 
ei Geo zor. 'Blsevdeegos mayvar, constructio qaalis 
sapra 15: 13, 

do. Nul de X èrsyeorat de vexor , nunc a8skam 
Christus resurrezit a mortuis) Nuvi etiam hic, at Rom. 
3: 21, 7: 10) supra ó: 11, 7: 14, 12: 20, 14: 6, 
— Aæce- 








CAPUT XV. 556 


Anaox tn zexouunuivon èydveso, primitiae idormien- 
tium factua est] Sequitur Clemens in Epistola; Kara 
vorjdouer , dyarryrol, mös ô deondeng dnideinvoras Öuywendg 
miv vijv mélhovaar dvdgaap ÈoenBas, Ip zijn drrogyijs droufe 
garo zòy Kpsov 'Tmaoöy Xqusor de wexpör avagsjoag (Con 
sideremus , dilects, quermadmodum Dominus futuram re- 
surrectionem nobis perpetuo ostendat., cuius primitiae 
Dominum Jerum Christum fecit, eum e mortuis susci- 
fans]. De usu vocis drapyijg vide Rom. 8: 23, 21: 165 
16: 5, Dicitur autem Christus drragy vör zexouwnmivoon 
non ob mortem, sed ob vitam immortalem, quam ome 
nium hominum primus post mortem est consecutus. Lo- 
quor iam secundum Hebraeos, quibus vivere dicitur non 
animus solus, sed homo totus. Eodem sensu Christus 
dieitar Col. 1: 18 et Apoe. 1: 5, srgoordzoxog én Tp va 
(primogenitus ex mortuis}. 

ar. ‘Eren yag Òe dvboorow ó Pavaros, quoniam enim 
per hominem mors] Idem est sensus qui Rom. 5: 14—19. 
Sicut per unum Adamum mors pertigit, scilicet ad omnes 
quì naturam eius participabant, 

Kal 8 dy@oormrov dragaois verg , et per hominem re» 
surrectio mortuorum) Kal hic valet ita, more Hebraeo. 
Et dydgaoig vergr hie est, AN resurractio beata, anmpta 
voce in partem meliorem. Assurrectio beata omnibus 
contingit ‚ qui naturae Christi sunt participes: quod pro- 
prie quidem pertinet ad eos qui: Christo crediderant eam 
pollicenti: áttumen etiam sine pollicitatione continget 
piis qui ante Christum faere, quia or doyoy (sermonem] 
sunt secuti qui in Christo dsagxwûny [caro factus est), 
Data ertim ils sunt velat pro mutno dona quaedam de 
donis Christó destinatis, quibus pro temporum vationa 
recte sunt usi. 

aa. SQore yao êr zò 48u HATES dmoOrjoxova ‚ ef 
ieut in Adamo omnes.moriuntur} Id est, per Adamum, 
b vitam ab ipso datem. ‘Ey ze Aap hio idem quod 
We Evòg dyowrov [per unum hominem} Rom. 5: 12. 

Oöro xcel èr sH Kous sroirzes Geoorourdijdovrar , ita ef 
n Christo pmnes vivificabuntur} In Christo, id est, per 
Yhristum , omnes; nempe qui participes sunt naturae 
‘hristt, Sic vox omnes sumitur et Rom. 5: 18, 'Er zj 

Eea Kous 


| 
336 IN L.EPIST, AD COB; 


Kous idem quod dr gatos: eff voö drog vgl — 
Xgizoëö [gratiâd unius hominis Fesu Christi], Rom. 5: 15, 
et dea sou Eros 'Inooö Xqusoö (per unum Tesum Christum), 
Rom. 5: 17, ded zis. vraxoije zoö Evog [per unius obe- 
dientiam], Rom. 5: 19, ubi dicta vide, Verbam bwonos 
in.sensu beatae resurrectionis habuimus Ioh. 5: a1, 6: 65, 
Rom. 4: 17, 8: 11. Proprie respondet Hebraeo mm. 

23. “Exagos Öë èy zò Ôlop zaypare, suo auterm quitqu 
ordine) Tertullianus III adversus Marcionem intelligt 
intra mille annos; quorum mentio fit Apoc, 20: 3—j, PP 
‘meritis alios maturins, alios tardins resurrecturos. Ne 
elind videtar velle libro de Resurrectione carnis cum 
dicit: Unusquisque aútem in suo ordine , scilicet quia u 
in suo corpore. Ordo enim non alius quam meritorus 
dispositar. Sed mihi certum habetur illad de resurrer 
tione priore Martyram, quod est in Apocalypsi, neque 
Paulo, neque Christianis ante Apocalypsis editionem fuisse 
cognitam. Sed illnd credibile est et scivisse et hic indt 
casse. Paulum, resurrecturos ita prius singalos, proë 
Christi imaginem propius expresserint. Simili quodas- 
modo sensu habuimus zaza zafiy supra 14: 40. 

Ancox⸗ Xoisos, primitiae Christus) Is iam resurrexit 

: *Erura ol voö XKoigoö, deinde ii qui sunt Christi) Qw 
Chtteto ſideliter servierunt, 

“Ey ej nacovolg atroö, in advensu eius] Nempe len 

woedijdorzar [vivificabuntur). 

2á. Elia zò vbdos, deinde finis] Nempe regni ilio 
quod Dei Patris vioe ac nomine Christus administer 
uf: sequitur. 

POrov supa zv Baiorhelar vò * wad wezgl, € cum Hé 
diderit Regnum Deo et. Patri] Nempe sicut Praesides in 
provincias missi reddebant Caesaribus acceptam poter 
tatem. 

Orcœv vorapysjon näsar dof wel nägay èEovolas ® 
—XRC ‚ cum interemerit omnem principatum et poter 
tatem et virtutem] IIIud nazagyjonp quod est dtogssor [ir 
definitum) hie plasquamperfecti habet significationts 
Nam quod hie dicitur, praecedit sragousiar [adventur} 
Illa antein nomina deysy, dEovalar, — siguifica 
‘omnia imperia et regua mundi ac regimina mimora. 'W 
‘ _ ú spr 








CAPUT XV. 457. 


epicitur enim, 4èd sublimiore sensu id quod'est apud 
Danielem 7: 14,27. Tunc. vere Christus erit &qgoor zúp, 
‘Baasdtoor rije rijs et Bacikevg Ty Baaskevórser [Princeps. 
Regum terrae et Res Regum] quomodo vocatur Apoo. 1: 5, 
1 Tim. 6: 16, eum destracto omni illo potentatu de 
Regibus non minus quam de infimis quibusque aonten- 
tiam ſeret. 

25. Act yap adrov Basheler vers ov är Pij srarreg 
vous dyBoods Ond rave zódag avrod, oportet enim illum 
regnare donec ponat omnes inimicas sub pedibus eius] In 
Manuscripto ovg ègôgovs avreö, Donec eius inimicoa 
omnes eë aubiiviat. Ex Pa. 110 sic intellecto quomoda 
eum Christus explicat Matth. 22: 46. Ad illud Gj snb- 
audiri debere ò eos [Deus] tum ex Psalmo apparet, tum 
ex eo quod sequitur 27. 

27. Heayre yap ÓnfraBey no vovg zrodas adroë, omnia 
enëm subieeit pedibua eius) Hoc est.ex Ps, 8 mystice in- 
tellecto , quomodo eum accepit Scriptor ad Hebr. a: 8, 
Nam Christus alter Adam, in quo omnia maiora et 
aeterna. 

rar 8 ere, Ere srcyen Gmorbrincan , Öjdop er èxrog 
soö Úmrorëlarros aurö Ta navra, cum autem dicit, Omnia 
subiecta sunt ei, sine dubio praeter eum, qui subiecit ei 
omnia) Ne Deo rerum omnium opifici, quem et. Iudaei 
et pii in Gontibus colebant, credatur faceye , iniu- 
riàm si dieeret Christo omnia fore subiecta, ocoùrrit 
pravae interpretationi, et ex ipso verbo: mW quad eat 
in Ps. 8 ostendit, satis apertum ehse omnibus eum quê 
caetera' Christo subiecit excipi. Irenaeus dicebat se ne 
Christo quidem crediturum faisse si alium Deum quam 
Mundi opificem praedicasset. Est autem haec interpres 
tutto eius generis quod. Graeci vocant #aô° orssbalgeoiy 
{ per sxceptionem), quo saepe uti cogit necessitas: ut cum 
dicimus, Bé quod tegit omnia coelum. “Qrav dm nempo 
Seriptura, ut Hebr. 1: 7. 

28. %Oray de Örorayij air sà zdyro ) rore⸗ wal avzos. X 
wiës drorayfoevar TP Onorakarts aur za navra, cum que 
Sem subiecta. fuerint ei omnia, tune ‘et ipsa Filius subiec- 
Ess orit eì, qui omnia ipsi subiecit} Erit sicut Legatus 
get deposito legationis onere.dignitatem retinet, - 

Ee. “Ira 


438 IN I. EPIST. AD COR. 


’ Iva ú ô Geo ra dora dp nûot, ut sit Deus omnia in 
omnibus] Omnia erunt Dei plena. Hllic omnibus omme 
cognatum , ait Seneca ad Marciam, de vita coglesti pro 
suo modulo loquens. Angeli et pii adunabuntur cum 
Deo sieut scintitlae Sole, ait R. Salomo in libro Kete 
Malchat, et huc mystieo sensu _Hebraei trahunt locus 
Sap. 5: ge | 

ng. ’Erel zé swoijaowory of —* reg. zr veg, 
el Bw vergol oöx dyelgovsou; ri wal Beervilarras dnig vv 
vergr 3; Practerea quid Jacient, qui bapbisantur po 
mortuis , si omnino mortuë non resurgunt? Quid erg? 
baptizantur pro illis?] Hic èrel est praeterea. et sel at 
ergo, el noujoovor, quid efficient. Est novum argumenten 
éx ritu tunc per Ecclesias recepto, unde appareit ib 
omnibus creditam resurrectionem. -Nam.si quis in stata 
kottijevutvov (catechumeni) esset mortuus, erat qui ips 
vice ac nomine baptizabatur, sic morfai fidem apud Er 
elesiam obsignans. Tertullianus ‘de Resurrectione carnis 
Sí autem baptizantur quidam pro mortuis „ widebimus an 
ratione. Certe illa praesumptione hoc eos instituisse con 
bendit, qua alii etiam carni, ut wicarism baplism, 
profuturum existimarunt ad spem resurrectionis, qua 
nisì ‘eorporalis non alias sic baptismate carporali obli 
garetur, Quid at ipses baptisari ait, si non quae bapir 
zantur' corpora reeurgunt? Idem adversus Marcionen! 
Quid, uit factent qui pra mortuie bapbisnuntur sij mortu 
hon ‘tesurpunt? Viderié institutio itta. Kalendas, ù 
JöPte, Februáriae (rospondebant ili) pro. mortuis pel 
Dent, Noli ergo Apoſtolam novum auctorem aut oonſo- 
matorem eius denotars, ut tanto magis. sisteret carl 
reaurréctionem, quawto ili qui arie pro mortuis baptie 
warentur spe vesurrectionis hoc facerent. Ambrosius u 
Wuisqùie ést ui sulieius momine ad une loeum legitw: 
Iæ tancum stubilem ef ratam vult ostendere resurroolin 
nem mortuorum, ut exemplum eorum qui tam securi eral 
Wé Fisuru : rearreotiom ut ötiam pro mbranis baptizarer 
Fur si quem more prürsvenisest, timertes ‚ne aut male au 
non recurgeroæt gub baptdgatuús non fuerat, vivgs noms 
morhu tihgebatui, | Unida. ubiscis, Quid et baptisankst 
pro illis Exempio hop non fachum: iblorum probs: 

' 8 


St 





‚„CAPUT XV... 459 


sed firam fidem in resurrsetionessbendit, . Marcionitaa. 
hoe more usos tum ex Tertulliami: verbis intelligitur, 
tum aperte id dicit. Chrysostouras ‚ et post eum alii. Vae 
- Jebant autem videri Marcianitae omnium quae Paulus aut 
institnerat aut probaverat sedali 'sectatores. Mirari hans 
situm eo: minas. debemus quod wounnllis in locis.. ipsa 
mortuorum corpera sint. baptizata, ut apparet ex Canone 
pui aliis est XVIIE, aliis XIX Coneilii Carthaginengis; 
eee minus mertuis corporibas data Eucharistia ,-ut.nos 
docet idem Canon Carthaginenbis. et LXXXIIL Symodi 
$n.Troflo. Trabitae. Crodo antem inter alie asurpetum 
‚lam vicsriuws bäptesmum ut Eeclesia pro. defunetis:oner 
ret. Non solebant exim publicae preoes fieri pro Gaker 
chumenis, qusnquam.eleemösynas pro: eia livehat rdanen « 

So. Tl zal sjpeig verduvevoger murà näouv: das, qtidd 
et woe periclitamur omni tempore). Nas Apantoli: et 
Waaugelistae adiatures nostri, bi nulla est resdiractio 
mxertuorum exspectanda ; staltiesimi nos homjaam sumus. 
Vide supra 19. 

51; Kab' utgar mod vajnma. , qnatidie morlor) za. * 
gebtidie paratus sum mori, Vide:2 Gor. 4: 11, 12. Sic 
Paulus guotidie moriebatur , auomodo dicitur adultervv 
— qui ‚id voluit. 

Ns rijv Oisevégay zauynow, ijs ie ër Kous "asv 
Kwolw ijuyu, per veetram gloriam, quam haben in Chrier 
to · Tesu Nomtao nastro} Pronomen hic possesgiväm-qund 
«rice genitivi.est, sicut alibi genitivus, canaam: dediguat 
effhoientem. Hac enim vult dicere: Quam ware ago gaur 
deo (id enim est savyäadar) de: vestro profsctu iin hrie- 
8, ita-verum ost me quotidie paratum mori. Tobtum 
abest ut dubitem an futura sit resurrectio.. Redpansip 
ad obiecta Graeaorum quae est in Tustini operibas: Ei 
sab” duäs ox brzoe &ÀyBoög zoë mebd vijg dvagaoeos Ooy 
poaros , ezedo vobrov vrije éavrör. beoije stgoerlunous dukorvoes 
wr davrär Odvaror* nolag dé dE dMdijg Goyanelag mrohvrgd- 
stoLs Baaavotg ze wad Oararous èBeBaudtn zo doyma; új rije 
Eavröv Opnorelas, Afya Òsp vr yossrordr sepl zijs Tr ve 
xocy dvacaosg; [St iuxta vestram sententiam: eettrinu 
de resurreotione vera non est, vitam ipsi sSuam propter 
eam morti posthabuere martyres? Cuius vero unguam 

Ees re⸗ 


649 IN IL. EPIST. AD: COR, 


veligionie tot cruciatibus atque adeo mortis supplici 
confirmata est doétrina, quot illa horum doctrina, Chris: 
tianorum, inquam, de resnrrectione mortuorum ?) 

52. El zarà ävôpeeror ingwouaygaa dr 'Epéap, site 
eundum hoinineam cum bestiis- pugnavi Eplhesi) Quidan 
putant. Paalum revera dum bestijs ooactum depagume 
Ephesi et Dei ope salvam evasisse, quomodo Ignatien 
feris obiectum' legimus, et Christianos ad leonem dar 
matos apud Tertullianum, Sed primum nom erat rem tan 
invignem praeteriturus Lucas, qui et minore Paoli, é 
quîdem illorum tetaporam:,. anmotat. . Quare rectius eri 
intelligere , eoncertandum sibi faisse Ephesi cum hoa | 
nibus ferinis, quomodo Onowoderg vegarvous (ferinas Ty 
rannos) ‘dixit in Lycurgo Plutarchus. 6io et: Dent, 35: 5 
impii feris comparantar „et passim Reges in literis Pro- 
phetarum et a Tin. 4: 17. Erat enim valgo receplun 
mt quibus negotinm erat cum kominibus efferatis, ii de 
cerentur @yoromayey. Assentior autem Tertalliano q 
eandem rem hic tangi putat quae tangitur 2 Cor. u & 
Ita-enim ille de Resurrsctione: Per quam st rapugnavi 
«ad bestias Ephesi, illaa scilicet bestias Asiaticae prer 
surat. 

TE ua zò Bpehos , „el vergol ouw 3yelgorras ‚quid nik 
prodest, si mortui nou resurgunt] Facile mihi faisset pls 
care illorum animos, uisi fiducia resurreetionis eſſeciuet 
ut: omnia pericula contemnerem. Ti zò öpsdog , VH ID, 

Er Bdyoger zal zloopaen * adgior yap. drodsjanopen, edamu 

et. bibamus, cras enim moriemur) Miuqor [imitatio] Epi 

-cúròos ot eius generis alios ipsorum verbis depingeï 

Verba. sunt deprompta ex Graeco Ea, aa 13. Ma 
talie habet Horatius. « Strato : 

Kal srive: wat rionov Anuoxgœraq où zap ès aid 

> Tóus0’ oÙd aied zegpiog Ekopeda. 
| LZ bibe Demacrates, et delectare bibendo , 

vx Tempore non omni, vina bibemus itas 

‚_ Nec delectantes iucundae temporg vitae 
- __… ” aeta erebra medi seinper ager ibá.) 
Be altus : 

Mie wai edpoaisov, ri 7aq dors k vi va példar 
on Ee Ovdelg rivxciqui. 





[Ine 


CAPUT' XV. — 


nmdulge Baocho, sorbene laetare , futurum 
Quid sit cras hominum noscere: nemo potest.) 
Palladas vero: . 
Tẽësi Gapsir wegbreeo — odd zig dep 
Abosop ei Cnoc Ovsyros dregomerog. - 
Toöro caps, äsOgoore , pador, etpgarve orkurby. 
(Debita Jata manent omnes ‚quem orastina vivum 
Sit visura dies , noscere nemo potest, De 
_Haec bene cum norie te delsctare memento.) 
Tam in Esaia qaam hic ceögeor crmoôryfosoper ost brevi 
snoriemur. Brevis est vita, Praesens hic iterum pro 
fataro , ut supra 13 13. | VO 
33, Mij nhevâode ‚ ne fallamini] Monendi formá supra 
8: 9, Gal. 6: 7. 

Doelgover Hor vonsa Ónddlar zondl , corrumpunt Bonos 
mores colloquia mala) Est versus ex Thaide Mendndri, 
nt Hieronymus nos docet, ita scriptus:ah ipso Nenandro, 
Oboꝛticovoiy Oy vnob óuiMler wandt. EA 
Est enim Trimeter ex Spondaeis et Iambis: sed Spon- 
daeis in sua sede. Tertullianas Trimetro lIiberiore, qua 
Jem Comoediae Latinae usurpant , sic transtulát : 

Bonoe corrumpuntê mores congressue mali 
Sententiae huic non dissimilis: 
Kaxoîs òpeky xaùrog dxBijon' naxds. \ 
[Facient malorum to malam Somers) 
Et Theognidis: 
'Eeolör uês yap an’ toor vat if de wara 
Zvuueydije, droheis wal zor doyra voor. — 
{A bonis enim bona disces,si vero mali | 
. Comsmiscearis, perdes et quam habebas menten} 
Donatus ad Eanucham II. 2: Vide ut sententiose demon» 
strat, malos ex bonis contagione fleri, exemplis in' pra- 
vam pracvalentibus. Significat Paulus periculosa maxime 
esse colloquia: eeram qui spem tollunt vitae’ alteriuns. 
… 34. ‘Buvijpase duzetboo , evigilate iuste] 'Enrijper proe 
prie: dicuntar quï ex vinolentia ad se redeunt, ut'-Gen: 
gs 24, 1 Sam. 25: 37, Ioel. 1: $. TFransfertur ad eos 
omnes qui ab: errore liberantur, at Abac. 2: 19. Aenatoos 
autem breviter. dictum est pro bioovrec Örzaloog , in posle- 
rum juste victuri. - W 
Be 5 Kai 


* 


4 


442 IN I. .EPIST, AD COR. 


Kal us épaqzarsse, noe pecoetis] Ne vos date volupu- 
tibus, ut faciunt iatä, Epicurei, 

"Ayvoaiar yag Osoö zuves ëyovor, ignorantiam enim 
Dei quidam.habent) Latent inter voe quidam be, 
oe wr 0 WR, ut laquantur Hebraei,, Vicina sunt dberp 
[ Dei. ignorantia] et desperatio vitae melioris. 

Hoos dvrgonge. dier Ay, ut voe pudeat, dico) Ut u 
pra 6: 5. Castigat,ens qaad taliaa hominum commercis 
non fagiant. vee, on 
5de :'AAN drei veer Iig êyelgortau. oi wengol, at dich 
guis ‚ Quamado resurgunt mortui} Id est, guomodo fieri 
potest ut mortui reviviscant? Nam pastqnam sn ak 
struxerat. Paulus, refellit Philosophqram ghiecta. 

Tlolep Öd ooîpars èpyorvar, quali autem corpors veniunl] 
Nempe in vitam, ta argumentabantur- Pkilosopbi út 
Si in godem; corpore. vedibunt, quorsum hoc? Nege 
erin edent, negae bibent, neque'gignent, Si in alie, 
non iidem erunt. Respondet Panlus fore aliguatenus idem, 
Aliggetenus. pon idem , idque per similitudines illustrat. 
…… 36. “Apgor, stulte) Merito sic eos vocat qui müracalt 
fieri non ‚credunt, cum natura ipsa plena sit rgiracalu, 
sed quae sui freguentia, migrant in nomen alind, 

Zò Ò oreigerg où Lwoorrossivar, Èais pij. doroboien, tu gwd 
seris non wiviscik, nisi prius moriatur] Vetus erit 
apud Rabbings corpus sapultum grana comparare. Us 
ea similitudine ad Cleopatram Rabbinus Meir, ut leginw 
in Gemara de Synedrio ‚cap. Il, utitur et Rabbi Bye 
Satis diligenter hang, simikitudiaem expliedt Clemens V. 6, 
Theophilus Antiochenus lib. I: Ki ee zwyar eèzâr ox 
oizgn jade houder onsengzan , don, Baard eic sip yin 
zgczov. droOvsjaxer mel Heron, ere dysigenan wal. givers 
ERLUS: EGranum. Jrumanti, verbi, gratie, alterinave, ed 
nie, in terram copiectum, morityr primum et solv, 
tum deinde ezarsum fik ppica). Et libro. Ik: ‘Ogar en 
drf vovondrn ère ordjoger daaraonsiagas. Kavieanstaca 00 
eTjv wal nartspounoer.d, Oeds Sun nravmodandy zioör sd 
grequczoy wal purdp rame. zo Aandy jv éy vouvous. zo 
siay val, didpoger —R ned zÂgOvr, wal Gre O ade 
ekavraa ij dvagaas sia Öslyus zijn ueddovens Èoeodus vage 
Beos daayruor dvd pere (Terra quidem, otsi videri Wm 


po: 








poterat „ tamen ornatu carebat. Instruzit itaque eam ef 
ornavit Deus herbis omnigenis, seminibus et plantis, 
Horum igitur varietatem et numerum et sugm ouigue 
pulchritudinem considera , quamgque in üs videre est ro- 
aurrectianem, Juturas hominum reeurrectionis esemplar]e 
Granum mori dicitur cum aöri exeptum terra occaltatar, 
In Manascripto est Gawyoveizas. „Hebraeusm mn -medo 
hoc , modo illo modg vertitas. 7 beleid dixit de semine 
Plinius. eN 

57. Kal ò oeloes od zò one 0, vergebusvoe oneletuc, 
et quod serië non corpus quod fiuturiem est seris] Malta 
enim ex uno prodeunt, Minutias: Semina nonnisi cor- 
rupta reviresount, Tertullianus in Apologetico:  Semdnd 
non niel corripfa et dissoluta fascundius surgunt.… . B9 

Anq yuuvòv wosnon, sad nudum grenum} Granum sine 
calmo, sine arista, ted 

EB zvyor, oiv] Latine reete vertes., puta : ritdei ù 

“H ruvos rx hour, aus alicuiua caetererum] Nordei, 
farris mili, 

38, O Ò8-Oeós ams Òidooar' cda tkordroog EN, an ‚ Deus 
autem dat illi corpus. sicut voluit) Nam et. opera’ netarae 
a Deo sunt qui, naturam institnit. J 
39. Où mäsa eagk | aùsj aneh, non omme cara eadork 
caro] Caro species est. corparis, ‘Sicntr-carnes, quangudmk 
multam inter ee differentes, non desinunt esse carnebt 
sic et corpora. multum inter se distantia tamen corpora 
sant. Caro Hebraeis: bon dicitur ‚ wisi. de corpore mortali. 

2Alda dll mir oogE dvOgorrrov , EAA. dè oogE wryvdD , 
&hAn Öè 2ydvoor, HA Òë meeyvön, sed alia caro. Aoms- 
num, alia caro pecorum, alia pisciam, alia. wolucrum] 
Vox æryycoy hic respondet Hebraeo-sor0, quo ‘rjomine 
veniunt ómnia ‘grimantia muta. super terram. pedibus 
gradientia. « Carnera autem piscium dixit oki, Plains 
mon uno loco, sicat Hebraei Lev. 246. er 

40: Kad aoögara èrovodvia, zat odpara —8* aa 
Ertqa uèr d Tör drrovoavior döba, 'Ésépa òë | vr riujcheors, 
at corpora coelsstia et corpora terrena: sed alia, qui- 
„dem. coelestium species, alia autem serrenorum) 'dolow 
hie vacat rerum. speciem ‚to eiÖ0s } Luc. 3:29, quae sÒéa 
Matth, 28: 5, mn» Hebraeis, 

41. 


háf IN 1. EPIST. AD COR. 


Are "AAA ÒdBae jMdov, wat KAAN BôBa oehijrno, wal ks 
Sole dekor” deo rag asloos Örapépee dw doln, alia spe- 
eiee Solis, alia species Lunae, et alia species atellarum: 
stella enim a stella diffèrt apecie}) Non tantum alia est 
species terrenis, alia coelestibus corporibus, sed et ipsa 
_ imdér se corpora eselestia differunt specie, sive ea quod 
eómspicitur. Sol ominium sideram falgorem abscondit 
O áfdvos nolo deaplges vijg oekijvaje Buvibjdes zal döln [Sol 
Lumam et vi et plendore donge vincit), ‚ ait Theophin 
Antioelenus. At vero: 
si — Mioud inter ienes 

„Luna minores. | 
Inter stellas alias éunt errantes, sunt fixae: et inie 
has aliae eximiae, Arcturus, Sirias, Spicà Virginis; aliae 
valmores , idque per multos gradus. Vide Dan. 12: 3 et 
P 8, 148: 3. 

42. Oro mad 1j-drksaerg zör vend} Sic etiam res w 
habet in resurrectione mortuorum, Simile loquendi' genus 
Matth. 13: 24. 

on Ewelgeras és plot , dyelgerat èr àpbagola , seritur in 
varruptione , surgit in incorruptione}) Quasi dicat, Tota 
$lla quam attuli comparatio hue tendit, ut intelligsi 
longe alia esse species mortaljs, alja immertalis corporis 
Et-anm. posset dicewe, sepelitur, maluit dicere, seritur, 
mt-magis- insisteret ‘simikitudiní supra stmptae de grano. 
Ev plogâ Hebraéo: more, id est pôupror, quod dijk 
at sic corrumpitur:. èe dipbagolg, id est &pBagror quod 
cerrumpi. nequit. Vide: “sopra 9: 25. In: Auree Carwine 
— : 


[aen ‚À caeou dÔararog ari, ZuBeoros, ode ën orale 
c, —— eris Deus, incorruptibilies, 
mpliue én wumero. mortaliume.] 


np rn Emalbocræi Ep :dvenig, seritar in geiobilitate] Abr 
iectum ab hominibus ne foetor noceat. Nam mortuo⸗ 
Vepelini , vitentium interest. Cadaveris facies, in col 

—— dicitur apud Terentium. 
„Eyslgerar èy ÒdEn, aurgit in gloria} Hic 8o8a von quam 
vis spediem, sed pulchram atque venerabilem significat, - 
Enelgezar dp dadeskig, eeritur. in infinmitate) Sipe ser 
su, sine potestate duraydi in eo statu. 
| Eyii- 





CAPUT XV. «a 


‘Eyelgerau dw Övvames, surgit in vintute}. Vegetum, fr- 
mum , cam sensibns multis quos nunc non intelligimts. 

Enelgerart odua pvyinor, seritur corpus animale} Id 
est „ quod fuit epvyixór. Simile loquendi genus habes 
Matth. aa: 23, Rom. 4: 5, Dicitar autem oc@ua wo 
gexór id quod ad tempus vivit, dum anima adest. Anima 
est vox huius vitae, Postea nonnisi improprie sic dici- 
tar. Itague Maimonides animam in hac vita ait polentia 
esse spiritum, in altera vita actu fore. 

BErtioerai cöpa mvevuarinds , surgit corpua spirituale] 
Habens in se vice animae spiritum immutabilem nunquaurt 
abscessurum , conservatorem et ducem corporis, quem 
spiritum naturam Divinam appellat Petrus, 2 Ep. 1: 4, lre- 
naeus V. 12: et dicitar spiritus circumdans intus et forie 
hominem. Tale corpus oèn ow wo (operimentum vitae] 
dicitur Aquibae in libro super Litteras, Huius spiritus 
arrhabo est Spiritus qui in hac vita Christianis datar. 
Vide Irenaeum V. 11, et Tertullianum de Resarrectione 
carnis. Eum spiritum Tatianus animae alam vocat. 

44. “Est oöpa pvyisov, wal és cöua nyevuariòy, est 
corpus animale, et est corpus spirituale] Quasi dicat, 
Distant maltum illa inter se, 

45. Oùürwo zal yéygantar* 'Eyévero ò ngörog &rOosorog 
"Adan ei Wvyyy Loar, sic et scriptum est, Factus est 
primus homo Adam in anémam viventem] Gen. a: 7, 
Eyévero Ö àyOgonos tiç wuyyr Loar. Panlms addit nomen 
“Adu ex praecedentibus apud Mosem, et nomen moras 
ut melius Christum ei componeret. Vide Rom. 5: 14 et 
supra 22. MFactus est homo in animam viventenm, id est, 
factus est vivens animal, Est enim abstractum pro con- 
creto. Animalium est vivere ad tempus. 

O ëoyaros 'Addu, noviseimus, Adam] Christas, 

Eis zeveïua Gwonoioûy, in spiritum viviſicantem] Factus 
est per resurrectionem et evectionem in coelum: homo 
plane Divinus, qui potestatem habeat etiam aliis dandi 
„vitam, et quidem aeternam, Ioh. 6: 33, 40, 47, 5o, 57, 
supra 22. In Adam fuit drergdevorgs (idoneitas] quaedam 
‚ad vivendum, in Christo drégyesa [efficacia], ait Cyrillus, 

46. "AAN ov ngöror zo nvevuarszor , dÀÀA zò wvyivor, 
&neza SO nvevpatiKon, sed non prius quod spirituale est, 

| sed 


! 





446 IN I EPIST. AD COR. 


ted quod animale, deinde quod spirituale) Nempe corpus 
quod sabandiendam ex superiori 44. Promisit Deus im- 
perfectiora ut perfectiora sequerentar,. Sic ante pueri 
aumus quam viri, Sic prius Lex, deinde Euangeliam, 
Prrus coelum et terra quae cernimus, posterius coelam 
et terra, id est, universum multo pulchrius. 

47. ‘O ngörog àrBgorog dt ijs, poënds, primus homo 
de terra, terrenus] Dixit de anima et spirita. Nano de 
corpore loquitur. Xoixos limaceus Tertulliano; ex limo, 
in Latino Irenaei V. 11. Respicitur illud Gen. 2: 7, 
“EntÀuoey ó Osòg ròy àyOqootror or AaBor [Formavit Deu 
hominem assumpta terra). Hebraeum est WV quod habe 
et Gen. 3: 19. Significat autem gquamvis terrae particalan, 
Philo: Merve drÔgorwor zing ⸗ —* rxcie êoup ovpariog ùr- 
Bgeortos, ó 8& yjivoc: ô uèv ouw odgdros, Ere var esin 
Otoũ yeyovos, phaorijs zal ovvodor yedovs odalas duiroys 
d de yijïvoe de onopddos Ohye, Ijs yoör wéndnner, dry. 
(Duplex hominum genus; alter est coelestis, terrenus 
alter : coelestis quidem, utpote ad imaginem Dei factus, 
expers corruptibilis et in totum terrenae essentiae, ker 
renus vero e seminali materia, quam humum wvocat, 
compactus est]. Theophilus yoör, unde sumptus est Á- 
dam, interpretatur où zijs Engäs, dÂÀa tijs zrodvgegoïs wd 
srouxtÂns Aas uigos [non siccae, sed mixtae neque unifor 


mis materiae, partem). 


O devreoog &yAoworos, ó Koog tt oùgevoë ‚ secundu 
homo, Dominus de coelo) Hic € ovegvoö dicitur Be 


braeo more pro ovoartos, id est, coslestis, habens ian 
corpus coeleste, 

48. Otos d yoïds;, zouodroe zal of yoïxol, qualis terré- 
nus, tales et terreni} Quale corpus Adamus habuit, tal 
et sevit in posteros. Jn Adami persona genus humanus 
describitur , Origenes contra Celsum IV. 

Kal dlog ô èrovgdrros, rotoßrot zal of Erovoara, & 
qualis coelestis, tales et coelestes) Sic et Christus qui 
nos regenuit, nobis corpus dabit suo simile. Cum anten 
dixit èrovoaveos intelligi vult corpus fore dignum habits 
culo supercoelesti. Vide Hebr. 6: 4 de voce Erovgario 
vide Eph. 1: 3. Sedes tertia, in qua est Dei- maiestas et 
Angeli, dicitur quidem coelum, nimiram tertium exeeller- 

tius 











 CAPUT XV. pn 


tius caeteris, ideogne dictum, wow ow. [doeli, coelorum) et 
ovgaroi plaraliter, sed id nec minus dmeugavtog, supere 
coelentis , respecta habito ad coelum spectabile. Origenes. 
Philocalia XVIIl: Ig où dvvaròr zal vjv oagva zoë °Iydoi 
dpelpaoar nowrytas yerovévau vornUTS Ónolar dyoijv elvar 
mijv dy aldlge zal zoïg avoorkgo aùroö zonoug mrodsrevoudsse 5 
[Cur tandem fieri non potest, ut caro lesu postquam qua- 
ditaten suas mutarit talis evaserit, qualem in aathere et 
ultra habitantem fieri oportuit 2] 

Ag. Kal zals èpogisauer Tijv eludva TOU yoïkoö, igitur 
sieut portavimus imaginem terreni} Corpus simile corpori 
Adami, et ob id morbis, malis et morti obnoxium. 

Doploouer zond Tjv elnöva toù ènovgariov, portemus et 
imaginem coelestis] Dopiaoper habent alii codices et sic 
legerant Syrus, Arabs, et sic citat Origenes contra Cel- 
um. Corpus habebimus simile corpori Iesu, in suo ta- 
men. gradu. Sice vox eixóvog sumitur Rom. 8: 2g. 

50. Toro dé pu, dÖehpol, hoe autem dico, fratres] 
Olarius sua dicta explicat. Sic et supra 7: ag. 

“Ors oagB zal aino Baoidelar Ocoù nÂygovouijoar où Biver- 


zat, carnem et sanguinem regnum Dei tenere non pos- 


ae) Hic apparet per carnem et sanguinem, Un Wa in- 
telligi corpus tale quale hic habemus, fluidam, fragile, 
caducun, Sir. 14: 19, Hebr. a: 14 , constans ex particulis 
minimie quas decedunt quotidie et quarum in locum aliae 
extrinsecus accedunt, ut ait Alfenus in L. Proponebatar, 
D. de Iudiciis. Talia corpora non conveniunt isti regno 
$mmutabili. KÀngovogely, tenere, possidere iure certo. 
Sic emolliendus interpretatione Augustinus cum dicit, libro 
contra Adimantium XII, in resurrectione non fore carnem 
aut: sanguinem, 

Oùdé íj phogpd, neque corruptio} Et hic est abstractum 
pro concreto. Nam per pêogpay vult intelligi pôaorós 
Leorruptibile). Et ita explicat guid intelligi voluerit per 


ocioxce et aïuc. 


Tijv dpbagoler uAngovonet] Pertingere ad statum illum 


Ermmutabilem non potest. 

S1. Tdoh, uvgjoron Ouiy Ayo, ecce, mysterium vobis 
dieo} Rem hactenus vobis aliisque incognitam. Vide 
Mom, 11: 26) 16: 25, supra 2: 7, 4:-3, 13: 2, Ih: 2 

Tay 


dd 


548 IN I. EPIST. AD COÉ. 
Tdyreg pêy oÌ woeundnoduela , ndereg 8d dllaynoimeta, 


non omnes quidem obdormiemus, sed omnes immutabimur] 
Variant hic Libri. Optime Manuscriptas ille: Of mest 
mir od wosgoipeda* où mebyreo Öë dAÀaynoömeda, neque 


omnes obdormsiemus , id est, moriemar , neque omnes mu- 


tabimur. Veram hanc lectionem ostendant sequentia. Ét- 


dem sententia in Commentario ad librum Aboth LIL 2, 
et Notis ad caput 1 Rabbini Israelis de Anima, Eoden 
spectat locus Act. 10: 42 et verba Symboli. 





5a. °Ev rije, èe beij òpOadpoö, è cij toydtn oder 


in momento, in nictu oculi, in ultima tuba} Haec refe 
renda ad proximum quod praecessit. Dicit matationen 
istam corporis caduci in corpus immortale ita subitan 
fore ut tempus percipi non possit. 'Ey dróseep, idem quod 
alibi eis scyusj, Esai. 29: 5, VNO. ’Ey barf ópdahuoö T° 
apud Rabbinos; &V 5e Syrus hic. Jllud Ep crop etiam 
Philosophi usurpant, alterum, in nietu oculi, molut 
gentes. In ultima tuba, ìd est, ad sonum tubae.nlt- 
mae, sive. ad signum ultimum quale per tabam in milits 
dari solet. 

- Zaknlou yag, canet enim] Dabitur ehim cignum. vid 
Matth. 24: 31, ubi dicta vide. Et 1 Thess. 4: 16. Ser 
sus mysticus loci Zach. g: 14. 

Kal of vengel dyeqbrjoovras » et mortui vesuscitabunta 
Kal hic notat tune: in Manusoripto pro ëyep@sooysus 6 
drasrjoortae [resurgent]. 

Apbæoros, incorruptij Vide supra 5o. 

… Kol $peïs alhaygoopeda , et nos immutabimur] Nemp 
quos vivos Deus illic deprehenderit ‚ inter quos Panl 
putevit fieri posse ut et ipse esset ef alii multi qui cot 
ipso vivebant. Sic sjueig of Gövzeg [nos qui vivimus] dixit 
de eadem re Paulus 1 Thess. 4: 17. Id éo evenit qui 
de die ultimo, quando is futurus esset, nibil Christu 
suis revelaverat; ut semper exspectaretur. Et propiort 
fnere Apostoli et qui eos secuti sunt Christiani, ut er@ 
derent brevi id faturum. Vide si placet quae hac de r° 
notavimus ad III librum de Veritate Religionis Christt- 
nae, et in Appendice ad nostra de Antichristo. 

55. A yag zò phapròr zoöro dwòvoaotue dpBagpie, 


oportet enim còrruptibile hoc induere incorruptiomel 
Ter- 
EE, 


1 


CAPUT.XV. 49 


Tertallianus libro de Resurrectione carnis ita hanc Iocum 
explicat: Oporset enim corruptivum istud induere \naora 
raptelam , et mortale istud ihduere immortalitatem. Hot 
erit illud domicilium de coelo quod gementes in hac carne 
tuperinduere desideramus, utique euper carnem in qua 
deprehendemur: quia gravari noa.ait. qui aumus in ta- 
bernaculo, quod nolimus etui, sed potius auperindui, 
uti devoretur mortale a vita, skilicet, dum demutatur 
tuperinduendo quod est de coelis. Quid enim non desi- 
derabit, dum in carne eat, superinduere immortalitatem 
et continuare vitam, lucrifacta morte per vicariam de= 
mutationem? ete. « Rursus eodem libro: Oportet enim 
gorruptivum istud induere incorruptionem, eb martale 
ietud induere immortalitatem, Quid mortale, niai caro? 
Quid- corruptivum, miei. sanguie? Ac ne putes aliud 
sentire Apostodusm, providentem tibi, et ut de carne dio- 
tum intelligas laboranten, Kn dicit istud eorruptivum 
et istud mortale, cutem ipsam tanens dicit. Certe istud, 
nia de subiecto, nisi da compatenti pronuntiasse non po- 
tuit. Demonstratianie corporalis eat vorbum. Et advere 
sus Marcionem ita: Oportet enim corruptivum hoc, te= 
nens utique carnem suam dicebat Apostalus. Paria habet 
Iastinus ad Symbolam. Plutarchus Bruto de Caesare s 
Tij gesel zo amuazoe drszouenrog einen, TC Ò oùn äv óuip 
doxct Booöros drageivae zourl so. aagsior ; [Manu corpus 
sttingene , Quid vobie, inquit, nonne videtur Brutus 
hoc corpusculum exspectaturus?)] ’Evòveasdar valet van, 
juod Hebraei usurpaut cum de corpore, immortali agitur, 

Kal zo Ovyror zaïro êrBvaaadus. dHanasiar , et mortale 
soc induere imimortalitatem) Pofest esse corpus, mortale 
tiam quod non moritur. 

Sh. Tóre yevsjoeras ò Mdyoo veroanmdvor} Abyoe [eerma]s; 
3, res ipsa. Tune Pet illud quod scriptum est. Solet 
toc dici cam Prophetarour verba trahuntur in, sensnm 
minentiorem.. Logus est Esai. 25: 8. En 

Karenòbn Ó Gaderog eig vinos., absorpta est more in 
iotoriam] rh mon va, quod LXX.quidem vertunt , 
ærémiſs Mcvœroce loyvoas [absorpsit mors potens). At alii 
selius , puto, verterant satésie clv Odvaroy els ving 
xj7 saepissime vertitur eg vTnog , secundum ErupoÂoplas 

VI. Ff lori- 





460 IN I. EPIST. AD COR. 


[originem] ut 2 Sam. » 26, ler. 5: 5, Lam. 5: 20, Ana 
2: 21,8: 7, Prov. 21: 28, ubi Symmachus, Aquila, Theo- 
dotion, omnes vortunt «ig pios. At sensus est, in per- 
petuam. Itaque vertitur eig zor alöva et dog aiöros Eu 
13: 20. Et Chaldaens saepe transfert yow5, Graeci alibi 
ele zéhog ut Ps. 13: 2, plene, perfecte. 

65. Ileö ooo, Gevars, TÖ névsgor; net dov, dò, » 
nog} Ubi est, Mors, stimulus tuus? ubi, Inferne, victorie 
tua?) LKX in Osen 15: 14, IIoö lay aov, Ode; 
og vo «érroor cou, dy; [Ubi est iudicatio tua „ Mon! 
ubi est stimulus tuus, Infèrne?), sensa eedem qui hio ett, 
_ werbis paulum mutatis, ut fieri solet ab fis qui memoritt 
locum ‘citant. Apparet autem Graecos Interpretes in He 
braco non legisse VM ut nos, sed vw et pro yr (peis 
tuae] legisse ymar (verba tua]. Apostolus hic qua ii 
re preesente, ut saepe Prophetae, triamphum canit & 
morte et inferno, id est, statu mortuorum. Solent enin 
Coniangi, ut Esas. 28: 18. 

56. To de wiergor vóö Bavarov, ijj dwagria, acu 
autem mortis peccatum esf] Egregie sensu Euangelico & 
phicat dictum Oseae. Aculeus scorpionis, aat fera u 
milis, est id quo maxime nocet. Sié quo maxime noeert 
mors potest, si detineat homines sub sao Imperio ita d 
reviviseere non possint. Hod îus morti dat inobedienk 
hominum gravis adversus Deum. 

‘H dè devanes ss duæoslus, ô vógos, virtue vero poecalì 
Lex] Legem hic intellige quodcahque praeceptam Divinus, 
at Rom. 3: 20, 4:16, 5: 13,-8:2,7,suprag: 22. Peocalmt 
eo est gravinse, quo voluntas Dei magis patet: quod fitms 
tise per Legem a Deo datam, Rom. 5: 13, 7: 8,9, 16 

57. T& de OeB ydgus zB drdort: jpdv z0 ptwos de el 
Kvolov sjudr 'Iyoot Kie, Deo antem gratias qui dl 
nobis victoriam per Dominum nostrum Iesum Christa] 
Nempe dedit nobis vincere peccatuïn, ao proinde et me 
tem vincere. Peccatum in Novo Foedere plerumgue sf 
nificht eut consuetudinem peecandi, aat etiam malefsst 

de: — fdesfinato convmiesa |. Sio, gui natu &® 

do, non peccat, ' 

* ve} ‘Ergo. Bet nim ietionis nota, at sop 
ye, ar, Á: 5, 14: 39. 


— 97 


— 1 











s CAPUT XV: 4601 


—EVVV 
biles) Bis idem dixit ut ostendaf-imagnam requiri con- 
stantiam in ofBeio faciendo. ‘ Sic redenehuoutror wal Edpetoi 
(fundati et stabiles), Col. {:- 23: Vide et supra 7: 37 
et Abac. 4d: 3, 4. Simonides äsdga dabo (wirum' bo- 
num] vocat yegal ze wat zrool zal póp zerpdyuvor lman⸗ 
busque pedibusque et mente quadratum. 

Meqiooevovres Èèv tT ëgyp to Kvolov navrote): Omnia 
quae Deo grata sunt facientes abunde, etiam plus quam 
quisquam exigere audeat, ut. Paulus fecit suo sumptu 
Euangelium aanuntians. - 

Eidòreg du Ó wórrog Our ox Eer xevòs dy » Kucio, scien= 
tes laborem vestrum non inanem fore'in Domino) Auaóryg 
(extenuatio] ‚ vult enim dicere magna fore laboris prae- 
mia. © xòroù ér° Kvoig labor secundum: Dominum, se= 
cundum Christi praeceptum. Bene hanc admonitionemr 
contexuit cum sermone de resurrectione. Nam si verum 
st dogma de resurrectione, nuHus Tabor gravis videri 
lebet. Quid enim suavius vita iN egue immortal «0 
eatissima ? ee Ee 


RN J 
CARUE FUL ee 
Eet de A —* rje eis Tous vloe, de còllatiorie 
tutem quae fit in sanctos) Nisi Codicum consensté*nië 
etineret , libens hie Tegerimetdojias- PBenedictione]. Nam 
am vocem in sensu ‘Fberalitatis usrrpat Panlus èt 2 Cor: 
6. Solet sic: sumì Hebractim' ror a’ verbia ad rde 
ucta translatione. Fatelligit autem edllationem pecuniës 
am ad ‘sublevändein: pinpertatene” adelium in Tudaen » 
om. 16: 26. VO J 
Vonep defralë raid texdigelens “js Pedarlas, wicas: orde 
avi Eocelesiës Galatiae} Amabant Apostoli easdem con= 
ietudines ubique introduceré. Et kre sunt traditiones 
postolicae relatae, ut diximus, ‘in’ ooddoyijp” Koivsrioiù 
yilogen Canonum].: Hoc est tet per Gei⸗atiam cuiùs 
entio Act. 16: 6,” | ed 
2. Kord gler oofParor , Drina” kebitomadsi) Zvjrpoin 
geug "Fovdalor, nik Philo Bnopydp vet wál-tijk alih 
_ Ffa eV. 


453 IN I. .EPIST. AD COR, 


eveefilag (Gonventus Judasoram primitiorum et in uti 
versum roligianis argo}, nempe etiam extra Sabbatu 
Christiani maxime Sabbatis et diebus Dominicis, qui suat 
ple oaPBetsorv Matth, 285.21, comveniebant, sed quia hi gui 
ex Indaeis facti erant Christiani moris Iudaici retinentes 
Sabbatis, pecanias non tractabant, ideo ad eam rem up 
tior erat dies sequens, Tertullianus Apologetico: Modi 
eam unusquisque stipem menstrua die, vel cum velit, d 
ei modo, velit, et ei. modo possit, apponit, Nam nm 
eompellitur » Sed sponte confert. Haec quasi deposits pie 
tatis sunt. Nam inde non epulis, neo. potaculis, se 

ingratis voratrinis dispensatur, sed egsris alendus kr 
mandisque » €8 pueris ac, puellis re ac parantibus dut 
tutie, itemgua domesticis sanibus, item naufragis, d Ù 
qui in metallie, et si gui in insulis, vel in cisstodiis dua 
taxat ex causa Dei sectae, alumni confessionis suas fue. 

…SEsasoe vpâv nag davrg ziPEre, Ogoavglloen) Sibi [gur 
que ve⸗tram] seponat , paulatim cumulum algun Je 
ciens. Id enim est tt qaod modo per Pgsangilen, ze ) 
per ovyayer Leolligere) vertitur. Id successit in loes 
decimarum. 

O se dây edodöra:) In Manuscripto clarius, ó « # 
evodobij. Est autem brevib locûtio, Quodcungue Du 
prosperaverit pro quodeunque Deus prosperane si dedr 
rit. Boodoör mos, Hebraei hune sensunr sic. expriam, 
FV DEP. WL (guiequid invenerit manus eius). … 
wa uy Ozar &À9w, sore hoylas plvorzoas, ut non 0 
penaro, tunc collationes ſiant] Id est, éunc ptum. Qed 

si esset, tengiores--faturae erant collationes, quam gu 
ex. longo tempore prigum crevissent, __ | 

3. Pray dd saga évenas od dar — 9 bunlie 
zovzous méupeo dreverneip sv yaqww Opv eis ‘ Tegoveelee, 
cum astem praesene fuero, quos probaverifie, hep 
ditteras. mittam perferre ‚&ratiam veetram Hierosolyel 
Notam intespungentem ponendam post doxspaogse 1% 

monet Theapkrylactas. Et rursum brevis est Jocet, 
mittam par litteras ’ id est ,„mittens per litteras eas or 
mendabo, testimonio meo egs prosequar, Vide ern 
vir.tautug nullam:suspicioni rimam aperire voluerit, Ian 
dixit-beneficium. Vide aupra 10:-3o, Sir, 17: 18. 








| 








SCAPUT'%vr. an 465 


4. "Bär de mp älior vov ufnd mogedeodar, oh) Biot woa 
getuorvai) Vide' qaomodo:eos excitat ut dent qnam plari- 
mum: Sé summa collecta tanti erit, „go pro epistela eos 
comitabdor. * … Cr 33 J 

5. “Ehevoopar- Ôd - rroòs has Geer Masedovtar dréke, 
veniam autenk ad vos cum ‘Macedoöniam trantiero] Ma- 
cedoniam quiëem transiit, Aêt, ad: 3, sed angustiis tems 
poris exclmsus wow adiit —2** „eed Presbytetos ad se 
aetivit, ibid. 26-ebsvegg. … 

Monxedovlar zag dilozonat , ‚nam Macedonian: rarmea) 
Rursam hie praesens pro futaro. Vide sao: dicta- ad 
Matth. à6: 283.— ie Ke PEN 

6. IFgas. dps de vugòr ndekuerd;, 5 zat ragdrjemde’; 
baOmet ge nigortbuipnre 00 des rropevooiar , apud. voe autem 
förtasse-miêrhébo ; vèd etiam hiemabo, ut vor me ‘dedivale 
qiso sbo} Ab heo proposité , Kid mentio et Abt, agslarj 
sia: graviore Apoétolam ! diverterant, ot: iam Idixtuius- 
Solebant autem quidam ex Keelestis- Apostolo se itineria 
Miquonsqùe-comites: addere, wt videre est Acts: 15::3, 
19! hi, 16,40. 58, 21: Sy Quo wi; id est, in ‘Jadaeam, 
2 Car 1: 16. - Der te à Eet ter) 

% D3 bélas ig dut Bor: —E Bar, nolo enim wos: 
sane in transcurin videre) Wiv:olko votnm et destcerd am, 
Ägnificat. “alen; id :est, nunc, Hoc verò nuno hie sigmificat: 
utarum imminens. 'Ey sragóde , in transcureu ,obiten. … 

NBArdtbés Be Ygiro Bip breumelijcs toes Ouds; dar:ó Kops 
Werbéren Iaed vpörb febô ut aliguantulum temporis manears. 
pad wos, si Demihur permisstit] Melius in Manuscripto , 
hrelSob: page : [espero chim]. Explicat quod. pracceësérat. Et: 
Wefdture ineèrto loquens usurpat aolitam Christianis can- 
ienéin. Sio Mom: 1: 10, supra 4: 29, Fac. 4: 15. Si 
Deus voluerit etiam Paganis usitatum ostendit Tertalliaius 
é Testimonio Animae. Alii radiores eorum dicebant, 
Dii volent, kt Plautus Poenulo IV, scena ultima, 
ieero IV Verrina, Suetonius Caligula 8. Aut, cur 
diie wolentibus, quod est apud Ennium, Plaatam eli, 
noties ‚ et Catonem de Re rustica. 

‘Enmuerò Òë èv 'Epéow bos vijs nevrnnoeïs, manebo 
stem Kphesi us qu⸗ ad Pentecosten)] Postea aliae occa- 
‚ones fecere ut magis. properaret, velletgue én ipsa Pen. 

Fí3 te- 


556 IN I. EPIST. AD: COR. 


 gecoste , td est, fine dierum. quinquaginta a Paschute , esse 
Hierosalymis ,. Act, 203. 16. Ita ‘ambglatoriaë sunt he- 
minum volantates· Arn Ne 
g. Oiga zag por dvlooye — xal bwegrije, catium sin 
mihi: apertum est magnum.est eficax] ‘Ogtium spem ig 
nificat, ut videre est Os. 3: 15, Qaia aicut ostinm alt 
tam · qat ia domum, ita spes sad rem- Big et Act. 1é: 2, 

3, Gere.…z 12. Meligs in; akiis Codicibus dragyss, 9e 

conspicua. ‘In Glossario èvaoyijs , Jiguidus, — u 

pparet lagisse hic Aanhgegium. 

‚Kad „doreseigevor, zoldoi, et hoetes mule Qaot sas 

terruisset, hoc Paulam invitat. Multi ibi sunt héle 
„-ideo desidero. ihi ease, ot me is opponam 
ude a⸗ de. Don. Tinde, ei aubai. wenerit Tine 
shows). Timotheum sibi ot Domino fidam gniserat quides 
Panlup, ut: apparat. SUpIM..4:. 17.) sed ita ut in itiner 
zeultás 'Eeclesias haberet. invisondas- Qaare peria 
ptospiciens dicit, Siad wor venerifi  - li 
Bhinere Ava dpoperg yévyras sooo: Ópäg ,: vidste ut sin 
timaralalt opud- vos] Curatp ne illi homines inter ve 
divitiis aut eruditione turgidi, schismatum austores, qì 

rasa culpas argues, gmiegnam ocera pi, „possint. Cars 
guaùateins:Án vobig ask tr.non: enim, omnia pericals illo 
tpanporg vitari poterant.. Spd bonoram ast ‚omnia spe 
ne „mali.bonis aliis noeeapt. —  » 

Eâryäg-deror Kvgiow dgpalezar „ca wal ip vope vis 
Domini oparatur, stcuk pt. ego}. Magaam praecquinm. Naa 
quid; non fecerat Paùlup?: ‘Opua Domi est: Efgeli per 
mätio;,.-Act, 13: a hán pimp: 58. Vide et Matth; 21; 2 
rein cij zie ouw: nidsón dEowâerrjog:, ne quis. argo iks 

sparnát) Monét pios. ut. eum pro: moxitis roveroanu 
Vide 1 Tim. 4: 1250 - En gente 

‚Hoonigware. Òë orvaav: * clos toa AO zgds pes de 
duscite: autem illum èn padt, ut veniat qd ma) Id et- 
facite ut ad.me rediturus a vobis, djscedat soepie % 
‚ quáe intér vos esse „debet :amicitja, 

'Exòiyogart yap adròrpird vr dödpr, axspecto eni⸗ 
blur onm fratribus] Multum eius. éomitamgue eius (aan 
et alii ettm Timothebd Corinthum iverant, ut et sequontië 


ostendunt) reditum desidero, opers eoram'usurus. 
| 1 





CAPUT XVI 455 


ora. Feed & 'Asoldo zoö d3shpoë, de Apoldo autom 
fratre) Noverant hanc Corinthii. Nam apud ipsos fue- 
rat, Act. 17: 27. Et cum viri et pietatem et ernditio- 
nem haberent cognitam, multum optaverant pii qui e= 
rant Corinthi, ipenm potissimum & ad res Corinth corri- 
gendas mitti. 

Kal sciyrog odn % 9 Shqua, ie vjp aon, « et uiigne non. | 
fuis volunsas, ut nunc veniret) Nom potut id ab eo obtie. 
nere, niempe qúià alia magie urgentie eum distimeburit. ‚ 

Bhetverar Òë, Övur ednaroon,‘vended autem, cum ai: van 
cabit) Id est, ubi ab illis negotiis se expedierit… Kônaugely 
est vacare ab aliis rebus, ut Maro.6: 31, Act. 17: ‘21. 
Himc eösaigta [opportunitas], Sir.-38: 26, 1 Maoc. 11: 425 * 

15. Foyrogpdee, vigilate] Vide Mutth, 24: a2 * had » 
26: 41, Act. 20: 31e : 

Erijners dn off selges , state in fade) State ‚ id ent \pèrstsie. 
Vide supra 1ô: 1. Verbum :gyaies ‚pro iguoêa:.habes et: 
Marc. 21: 25, Rom. 14: 4, Gal. 5 1, Philipps: J—— 
4, 1 Thees. 5 8, 2 Thess. 2: 15e. ENT 

*Avdglleade} Nuno fite viri, ut t logaiter velen Poeta: 
Latinus, et Hòmerùs, doéges êge, Wait, dndgllesde , 2 Pane: 
Ja: 7. Deus Joswam-saepe hee verbo animat, Ios. ad 6 / 
7,9, 18. Duvid Salomonem 1 Pâr. 28: 20. « , °r 
Keoæræiocobe] Est et hic padsivum pro reciproeù, forte 
voemet praosbaie, ‚Nam 1 Sam. 4: 9 ubi in Grasoò. est: 
ngorenodade, ín ‘Hebraeo est PIAN: sic: et alibi. tr: * 

14. Idyra Ópöv èy dydnn yivéa9w, omnia vertfá Bant: 
cum dilectione] Quae ubi est, iki non sunt ächiamata. 
Hdeo totien eam Corinthiis Paulus: commendat, 8: J 
1, 3, 4, 8, 13, 14: 1, 2 Cor. a: 4,8, 6: 6e ot pn 
"15. TIagarahò 8è òpês, adehpol , ldoae sijv visar Fre- 
parë, Örs èsle dracyn zijs 'Ayalas, “wal eig Starnorlar. voir 
dyloug EraBaer tavvovs] De hoc: Stophana vide quae diximus 
supra 2: 16, De sìgnificatu- autem: vocis —X Rom..16: 5 
Scitis, ait, Stsphanam cum. suis et inter primoa essa qui 
crediderunt , et muitum eos thserviisde fidelidue adiiò. 

16. “Iwa wal eig Úrordoonode zoî zorovtoig , ut ek 'vos 
tales revereamini} ‘“Prosaooeofar hoe quidem loco est 
revereri , honorem et obsequia deferre, ut Eph. 5: 21, 


T Petr. 5: 5e 
Ff4 Kai 


4656 IN I. EPIST. AD COR. 


Kal snraorì ev evvegyoörs: wal nonsdve:} Qui. cooperantu 

ad propagationem Euangalië et laborant ad sublevando: 
PRdeles , ostendit quod dixit non personis se deferre, sed 
meritis. 
37e» Kebgeo dé rl zij scagevolg Fsepavë zod Dogrovrern 
sal “Ayainoö, gaudeo autem praesentia Stephanae d 
Fortunati et Achaici] Fortunatus nomen est Romanorum. 
Achaious nomen Graecam. Sed nomina Bomana ctiu 
apud. Graeoos eo tempore erant frequentie. Et mihi vi 
dentar Fortunatus iste et Achaicus liberi fuisse Chloe, 
Vide sapra 1: 11. 


Ors zò. Ouöy Östonpa ouros duendijgoaar]} Quod vor on 





nes faecre opartuit, id. illi fecerunt. Certiorem me ſt 


cete de vestris morbis.- Simili, modo mgonavenhagd n 
.velonpa dixit 2 Cor g: 12, worn wo. 

18. ‘Apénavaar vag zo dmòv nvéïja ual zò Ons, ree 
creardnt enim meum spiritum at vestrum} "Astravoar PI, 
id est; reprearunt, Zach. & 8, 2 Cor. 7: 13, Philem. 7, 2 
Vide et Matth. 11: 29. Recrearunt Paulum oum intellect 
meltòs adhac in Ecclesia Corinthiaca esse qui vers dop 
met retinsrent’, pietetem et pacem calerent.. Recrearmt 
vacissim- pios illos, oum eis siggificarnumt quo amore eol 
Paulus proseqnaretnr… To syeïpa proanisuaum meus ui 
me’, locntie frequens; Ignatius in Epistcla ad Romaze, 


denaleras. duâg 10 dur needpa (salutat vas animus meu), 
et quidem cum verbo  ezanaders veparitas dictie Zachatiss 


et ad Filemonem locis. 

“\Emspivedoneve ouw zoug zoovzor) ; tales ‘ergepauspict 
La rest, magni facite:. pemmwojd [tramanomimefe} frequent 
gpud Hebraeos, . . 

ig. *dondtorras ömäs ai Laxlnola. 4 A. aalutasi 
woe. Keelesiae Asiae] Hino probabilis coniectaya sumitur, 
Epkesi. pstius, ut habent :Syriaci et Arabici libri, qua 
Fhilippis ín Macedonia, ut habent Graeei, scriptam hast 
_ Bpistolam. Favet huio. sententiae id quod supra habei- 

mus 6 et 8, et quod est 2 Cor. 2: 12. 


gondbovrer mä èr-Kvglo, aalutant voe in Doriw] | 


Id est, a Ohristo omnia bona vobis ‘apprecantur. 


» 4wdhag sal Hoinsdda) Qui Paulum Corintho Ephes 


Grant secuti, Act. 18: 19. , n 
v⸗ 








‚ CAPUT XVL 657 


Zur zj zar’ oitos avräp dexhaoig) Id est, eum tota fa- 
milia sua quae erat Christiana. Vide Rom. 16: 5. Quo- 
cunque illi ibant, secum ferebant Ecclesiam, | 

20. “doraboyvas Ouäs of dÒehpol starter, salutant voe 
omnes fratres] Nempe au in hoe sunt tractu, Simile 
Rom. 16: 16. - 

"Aonaasaade ddÀsjhovg éy —* rte, salutate vos in- 
vicem osculo sancto} Vide Rom. 16: 16. Et recte oscu=- 
Jum pacis iis imperat qui in periculo erant ne per schis- 
mata abriperentur, 

al. ‘O damraoude zij dui geel TIavdov, salutatio mea 
manu Pauli) Priora ex autographo Pauli descripserat 
Tertius aat Timotheus aut alius quis. Caetera adscripsit 
Paulus sua manu. Vide a Thess. 3: 27. 

22. Bi vu où pied zòv „Kuguoy Yyooör Kousòv, Ijvo 
avabena, Magar' dôd. Si quis non amat Dominum nos- 
trum lssum Christum, eit Anathema, Maran atha] 
Sua manu adscribit sententiam, cuius maxime eos memi- 
nisse volebat, ut Augustus aliquando faciebat ad Provin- 
ciarum Praesides. ’Avatepa Magay dôa est gravissimam 
BW [anathema], addita precatione ut Deus quamprimum 
in eum vindicet., Vide quae diximus ad Luc. 6: ‚aa: ro 
Syris est Daminys, unde Syri Maronitae quia ‘Christum 
® voaant, et Murrani Reges in veteri Latio, de quibus 
ad X[ Aeneidos: et Marnas Gazaroram Deus. Epipha- 
nio, et virgines Cretensibus Magras, sieut alibi xugiar. 
Hinc in Hispania. aplehat dici ut histoxise narrant, Sif 
apathemg Marang, et ezoommunicatus, Arabs hae — 


tus a spe ‘Domini; 5 id est; sb ea spa gaan Dominus: ne 
bis dedit. Simile Gal. 1: 8, g. 

23. H ydqus zoö Kvglov Inooũ XKoisoö med” pr, gra- 
tia Domini Iesu Christi vobtscum} Rom. 16: 24. 

a. H dyany uov uera navrov vuör dy Koud 'Iyooë , 
diilectio mea gum omnibus vobiq in Christo Jesu] Id est, 
Ego propter Christum vos omnes sincere diligo. Et vim, 
kabet illa loeutio ‚ wed vpär. Dicuntur amicitiae dissolvi 
intervallis locorum ;. hoc negat, apud se fieri: se animo. 
ipais esse praesentem, res eorum curare, 


* 
AN- 


ANNOTAÁTIONES 


W * 
ve (EPISTOLAM AD CORINTHIOS 


klad 


ALTER AM, 


Neque statim post priorem, neque multo post script 
hanc ad Coriùthios Epistolam Paulus, Tantum enim ie 
tervalli fuit quo Timotheus a Paulo missus ire Corir- 
thum potùit, mandata Paali explicaro ef ut eis pareretar 
taborare , et ad Paulum redire. Labor autem eius Co 
rinthi ápud plerosque bère successerat, unde et lenior 
dliquanto haec est Epistola , quam: prior. Masbant ta 
men quidam Paulo invidentes, quorum , pbtrectatianfe 
paésiar ‘hac’ Epistòla respondet. 


CAPUT. Ï 


Dr oare bas, per Dei —2RX Sic et 1 
Cor. à 1: 1. 

“Sv vols dylóus ‘mor vor over èr .ν di Axaiq, cm ) 
omnibus sanctie qui ‘sunt- in ‘universa Achaia) Voluit 
Paulus exempla huius Epistolae mitti ad alias in Acka 


Ecclesias, ut tum fieri solebat. 
2 





CAPUT I. 459 


a. Kdgie pir zel: elpijvy » gratie: ‚vobie et pas} Vide 
Rom. 1: 74 2 Corr: 5 
3. Evhoysses ó Oeds, benedictus Deus] Formula so- 
Jemnis gretien. agendi, Rom. 1: 26, 9: ó. 

‚0 nang: vör oiszequör. ‚ Pêtar misoricordiarum) Geni- 
tivas pro adiectivo ut et in yerbis subsequentibus. Pater, 
inquit, sunana miearloorse Vide Exed. 56: 6, Naur Syrie 
/ et, Arabibua. ee v 
4. O —— ids nd staon zi — iss , qui 
gonwolatur. nos im.omné afflichione nostra) Non. sine cau- 
2e. hoe: dixit. adversus’ eos qui Deo ‘exosos. patent eos 
gui in maltis. indommodis versantar. |‘Oonfer Rom. 5: 3, 
8: 35. 
Bie zo devaobar' djs vegenels. zog ëp srekon Bilde, 
db, posqimus, at, noe consolari-eos-qui in omni afflicttone 
auna] Omsia sua:Panlus ad Ecclesiae utilitatem refoert. 
… dek eije. vwagardjoso Fo zopaxakoumsta odrol. rd Tod 
Osoö, per sokationam qua. bolatium B ipsi a Deo accipi- 
mies) Id est, per dona illa Spiritis. quibus Deus me. solar 
tur. Vide Act. 4: 36, 9 31, 13: 16. 

… Se —— Malta vant eé magna. Vide’ Rom. no 7, 
01-15 , 15: 13e. 

"6: Elize dë — siste, — —eS In Menn 
seripto, ete -sragauadovusda , «ut pôndeat hoe: a ‘verbo 
praecêdente :negurersr, quod et de, afilictianibas. et. solar 
tiis positum fuit, Afflictionessibi evenire dicit”ipsorum 
salàtis causa, âd\est, propter,Eaangelium: ande sopra 
dixit, saôsjugra. Koigoö [passiânes Christi), id aet guae 
Christs eawsa feruntur, 'Vide-2x Petr. 4: 16  * … 

- Kal oorzolag, et salute] Deest in; Manuscrintoe 

… T's èveoyoumbens, quae: eficitur) ld: est, —— 
Vide Rom. Ss: « 'Eveqyeïaôas modo deponentaliter sunlis 
tut , modo, út hie, passive. * … : to. 

Töyr arn —— , — passionum] „Kadam 
dicuntur quae eandem ob causant sufferuntur. ; . ‚ 
« Kal új &Aris sur. Befaa oteep Oud, et epos metra 
Jirma est de vobin) Haec per .parehthesim legi debent, 
Nam’ quod sequitur ere mwagaxadoupste respondet ei quod 
praecessit ere Olufometa. Hoo: autem hic dicit, firmam 
2e habere spem. de constantia etiam Corinthiorum in : suf 

fe- 


40 INI. EPIST. AD COR. 


Soréndie malis. Cacterum non praetereundum duxi in 
illo Manuscripto, de quo dixi toties, verba praocedentis 
elio: posita ordino, hane in madam, wagoudsjoens zal 
aornglas, else sragexalovpedn drég Tijs dur. nagankjsen 
stie treoroondrng dr. Ónouoofj: zör wlrär vaOnudror or sal 
eig’ srheyorer : wal Hf Eknalg [eolatio'et salute, sive sola- 
élo Fruimur vestri solatii causa, quod gignstur per tole- 
rantiam earundem opeten quas et noe patimur, 
‘ek spas},.eto. 7 dn ' 


7. : Bidosee, dcientee)- Hie non ad: Corintkios zefertur, | 


sed ‘ad Paulum et Timotheum. . Et scire se dieit Coriet 
&hios tangi zensú ut.adversornm. ita:st bodorum 7 pe 
Deo dante contingebant. 

“& OU rig lopen Cudi dyvosis , ‘ddelpal, „Eg ris Ok 
opeen neque enim wolumus. ignorare wos, frasres, de df- 
Rietione) Est hic vredg. pro wegts Imo Manas oriptus hebet 
he scsgt. Et dypaein. pro dyeüras slee ſignorautes vue) 

Tis zevoubrrjs sjâs be of 'Aolag,: quas mobie. fucta au 
_ in Asia): Videutur indiceri illa pericnla de, en het 
20: IG. RS tt It U rà et 

Gen. sab’ òneSohse Bain Grei Spijs » gronden 
valde pressi sumus supra vires] Ka®’ Önegfohij» valde, 
ut Bom;l7143) 1°Gor. var Jas Efedrine’, presvi:eumus, 
ut infra 5: 4; Örrde:Ötvauir, spra guays vires humauar 
owetinèrerst. Fait: -deeegvoudg bin rdndpddmnos (tentatio non 
fnmana]; 2 Cor. 10. 13. DE ud 
> ge BerwoorOijve: hpodig. zal voö Lie} Da ut spem vit 
wbdiperben. *'Elanoptia0m Pr,:88:. 14 „:jfra. 4: Ser 

9. — avtol dy davrois zo orrónosjecervoë Geevuvoo dop 
waper , seth: ipei: br’ nobinmnetipsië sontentiam mortis ho 
—_Basdrnens b.d rwóngejser) Beerdrov , FAN: A, sandentigm mortis. 
Järest ; ita affecti faimue.guemodo ii de guthus sententt 
ad mortem pronunciata est. Locutio aimilis ãlli. Cor. 15: 2 

Tros ui vrercosdOTEG ouer ë lavroïs. ‚dd ird vr Oe 
èyelgovrr ros vengous, ut won simus fidentes in nobis, wd 
3n' Deo qui resuscitat mortuos]. Causam adfert cur Dew 
jh tanta pericula Paulam pervenire voluerit. Hebraci 
interdum mortui dieuntar. qui quasi mortui sunt, et re 
euacitati qui liberantur, ut widere est Ezech. 37. - 

10, “Os èx —*— Oxvurov — —— ‚ qui tante 


__mor= 
* 








CAPUT 1  Î 4x 


morte nas liberaslt) Liberari dicimur non tantam © ma- 
lis quae sentimus, sed etiam ab iis quae imminent. Vide 
Prov. 20: 2, 11: 4) et confer 24t 11. Vide et Cantitum 
sodaliam Danielis circa ſinem. Tyduwovtov: a mortö: tam 
_ tristi, per manus popularium, per mánùs eorum qa unum 

Deum colere se profitentar. - 

Kal. évesas, et liberát) Hoo neque Graeci commentato-. 
res legerant „ mégue Syrus. … f 

Fie du sjäaluager öre zal êcr Goera ‚ quem speramus 
fore ut et iam liberet] Dicit hoc non quod mortem me= 
theret, sed quod longiorem suam vitam sciret e- magna 
re esse Ecclesiaram, Vide Phil. 1: 24. 

‚11. Eorvrovgyoustor wat vur unie sudw zij Òeroes , 

adiuvantibus et vobis pro nobis oratidne) Est et hid: 
traiectio pro îjj Òegaes Orég jur (oratione pro nobis). 
Magno honore Corinthios afficit Paulus , cum valt. eoram, 
precibas adiuvari. 

Ipa èn zroldr spoor zo els sinds yagroua dui oh 
evgaassndij orig Opdr, ut ob muitos homines mihi datum 
donum per multos vestro nomine gratiarum actione céle- 
bretur] Plurimi codices habent öndg ude, et sic Syrus 
Graecique multi legerunt. Est et hic traiectio. Rectus 
serma, sò. els, imac plgeoua de molder srgoooorwer „ id est, 
donum Dei respectu multorum hominum mihi datum, 
igcoluimitas nempe concessa in gratiam multorum fide- 
liums- Mp est :respicere, inde D1p, quod srpdsenor verti- 
tur , est respectus.. Sic et infra a: 10. Hinc "WD est 
propter. Euyagsusyêij, gratiarum actione eekobretur : Orde 
qucõy, mea vice, meo nomine, ie 
‚12 ‘H yap novynees juäs abry dsì, nam storia nostra 
haec est] Gaudiam nostram: ùt iam saepe nomen hoe. 
meurt et zaóyyua, et verbum —— exposuimus. 

“To uapzugier zjc cvverdsjoeos sud, testigsonium con 
«cientiae rostrae) Vide Rom, a: nd pe Le 

“Ors dy dndorgyer zal eidinpiveig Oeod] Sincero animo tan- 
quam Deo inspectante. Vide 1 Cor 5: 8. Hoc ideo die 
cit, quia quidam ipsum incusabant, quasi reditum polli- 
citus esset, nihil tale cogitans. Dicit igitur, se. qualis- 
fait Corinthi et nunc esse, fidei optimae, sed: eventnm 
praemare : on esse suum, multa interyentre quae cogant 
mu- 


inutare consilium, Omnia debent sadam esse quae fue- 
rint cum promitteres , ut promitbtentie fidem teneas, ait 
Seneca de Beneficiis, ubi multa habes exempla ei rei, 
de gaa hic agitar, similia. In Manascripto pro deedgspn 
est ruien: (sanctitate). 

Oöx èv aoplg oagxsij, non in esapientia carnali} Est 
obliqua oratio. Perstringit enim obtrectatores suos, eru- 
ditione Graecanica turgentes. Confer 1 Cor. 2: 1, 4. 

LAAN do vager Oee] 'Er pro.cum. Cum muitie donise 
spiritualibus. | | 

'Asssoapnen êr sj, “coup, conversati sumus in mand) 
Ubicungue fuimus : dwesgapnuer aon. : 

‚ Tegsaaoségoog. 8é ngo vue) Maxime apud goe. Vide 
dictum loeum 1 Gor. 

‚13. Où pag &Àla yeapauer vais, ar j à dvayivooonere, 

5 wal èisuysvooensre) Manuscriptus, dÀÀ dvayevooscre zat 
Eruyuwoorere, Veram lectionem esse arbitror quam secutus 
est: Syrus, q & dvayivoonere zal èruywwoonere, nors alia 
vohio ecribimus (quam quae, vera sunt scilicet), sed quae 
hic legitië, ea sic gesta agnoscitis. 

'EAnilea 8d Oee wal Zos zéÂoug reywooocode) Ostendit se 
non omnem spem abiecisse ad ipsos veniendi. dynos- 
cetis mo, ita spero, perpetuo talem: nempe ubi ad vos 
venero. t 

IM. Koêos zel ërséyvoore sjpäg eëno pioovs) And pioovs,- 
id est, quidam vestrúm, quomodo Rom. 11: 25. Qualem 
me novistis. quidam, id est, ostendistis vos me talem. 
agnoscere, cum Timotheum tam benigue exoepistis, eius-. 
que monita secuti estis. 

Ore vavyyue Òpör doper, quod gaudium vastrum eu- 
mus] Gaudetis snim me doctore. 

Ræbcinto zad Oue sjndv dp rij jnlge voö Kvelov — 
Trooũ Kossoö, sieut et vos notrum in die Domini nostri 
Jesu Christi] Eritis scilicet gaudium mihi, id est, cans 
gaudii, cum videbo vos einsdem salatis et gloriae parti- 
cipes. J 
15. Kal zeven zi zrerzonb joe] Confieus. me. pobis ple 
riâque esse cordi, Hexolôno est Faa Coonfidentia} 3 
Reg. 18: 20. 


‘Efovlougp êMOep moos vuâs TO wredeegor] Hie qoeque 
tra- 


462 IN IL. EPIST. AD COR. 


| 





h 


En, CAPUT. I.. ì 465 


‚ traiectio est, nam zò stgêregor  constituendum. est cum 
êfovhougy. Volueram ante hac ad.vas venire, nempe 
cum priorem Epistolam scriberem, quam vide 16: 5 et \ 
seqg., Non fnxi me velle, sed re ipsa volni. Dixi t good 
sentiebam. 

“Iva devréoar yagw gee] 2 Ut aléeruin. hoo a mé hat 
bestia beneficium, ut 2 Cor. 16: 3. 

16. Kaul dt vur dschdein eis Moissdorlas , al —* 
dsra Monedoriag eio neoe Vuäs, eb per vos transire 
in Macedaniam, et iterum a Macedonia venire ad voe} 
Sabauditur ge, quasì dicat; primum beneficium fuit quod 
apud vos substiti in Macedoniam iturus, alterum spera- 
bam fore quod ex Macedonia ad vos me reciperem. Eet 
canstructio spo zo oymaurogeroy (ad signiflcatum relata]. 
Nam in has voce devrégar tacite inest duplex beneficium) 
quod quale sit explicat. 

Kal Op dur zroorseupdijvas eis Tij 'Toudaiay, et a. vobia 
deduci in Tudaeam] Id est, ut quosdam de vobis cow, 
mites sumerem mei in Iudaeam itâneris, sä forte eo irem, 
Vide 1 Cor. 16: 47 et íbi dicta. . A, 

17. Toùro our Bovdedogeros]) Cum revera id meum oon- 
‚silium fuerit eo tempore. 

Miss doa zij lapgig Ejonseuns, numguid levitate ueus 
em | Possumne accúsarì , quod alind tunc dixissem quam 
haberem in animo? — ** hic idem quod aevpdrys , 
id est, vanitad, ut exponit Glossarium... Vanos vocare 
solerus. eos quì mendaces sant, quia verba eorum carent 
pondere. Janum mándacemgue conienetim dixit ,Vir- 
gi lins. JE ee 
- SH & Bevhevopar, nara opne ‘Bewiedopian aut quae: cogito. 
eaaundum carúem cogito} Atodicet aliquis, Matasti con- 
ailinm. Respondet Paulas, Mutavine ob mea:commoda ? 
Id si fecissem, poterat aliqua esse species me accusandi. 
Twe fj rrac dol vo wal val, xal zo où od, uk sit apud 
me Est Est, et Non Non] Omnino legendum hic est, quo- 
modo hic legit’ Syrus, et:mox sequitar, æ 9j sraq’ duol 
so val, zal se oÙ [ut sèt apud. me Est af Non). Id est, ut 
propterea alfud dicam, alind faciam.. Nam wal; item où) 
mtido promissym'illud addictivuam hoe’ vero abnuititum 
significant, modo ipsufn promissì talis implementum :- ita- 

que 


465 IN IL, EPIST. AD COR. 


‘que ez duplici hoo significatn facta hic est srÂoni) ſcops- 
Jatio) ut diximus: libro II de lure Belli ac Pacis 3o. 21 
et ad Matth. 5: 37. Festas, ubi explicat vocem nauci: 
Quidam ex Graeco quod sit val zal oöyl levem hominen 
signiflcari wolantes. Levem, ëlapgor. Ita optime Festi 
ille locus hunc Pauli explicat. . 

18. Tixe de ò Oe}, Err-ò Adyos fuöv ô 10009 vuäs mn 
ty vero wal zal oÙ} Id est, Quam werus eet Deus, tan 
verum est, ef von scilie, me nulla apud voe fraude 
eum. Similis locutio, Vivit Dominus ‚ id est, quam 
vere vivit Dominus, 


ig. 0 rag zoù Gioß vids 'Tgoeög Xeuwog Bèr bip B pie | 


snovydels, Br dot zal Fioverod zal Tuzodéov, Dei enin 
Filise Ieous Christus, qui in vobie per nos prasdicatut 
est, per rme et Silwanum et Timotheum) Esplicat quid 
sit òs jur, Et Silvanus hic, ut recto notavit Hierc- 
nymus, ‘non alias est.quam qui Silas in Actis, varia 
pronuntiatione, 

Obæu dyévero val zal od, dâ val. ù adr yiröder, non 

Judt Est et Non, sed Eet in illo fuit] Christas Ipse nor 
irrita habuit verba. npstra, sed multis miraoulis ea con- 
firmavit. 

20. “Os: yag êrayyehdar vo Oec) Quo:quo⸗ eunt pre 
missa Det in Veteri Testamento ad novam creationen 
pertinentia. 

Ey ahd zò wel, val ip ude zò "Amjy) Ea per Chris 
tum. habent. suum implementum. Nal et 'Ausjv idem ve 
lent, ídeoque et coniungi solent. Vide dictum loeum & 
Ture Belli ac Pacis. Altera vox Graeca est, altera He 
braea: simile Aßßã ò narsjg. -[-Abba pater}. In Mane- 
scripto, dp aùrò «ò: vol, did zul de aedroö Auν [in 
illo Bet::ideo et per ipsum Amen). Id est, quia Dew 
promissa per Christam implet „ ideo etiam eius honori 
catitar „Amen in Eoelesiis. Et ' sic legit. et interpretatut 
est Syrus, 

Tö Oe repos Bitar Traiectio pro ”Q0s Bebe re: Oe, B 


Deo laua sit. At si Manuscripti lectionem in iis quae pat” 


ceduat requimur, fo Oe vecte cohaerebit éam illo Apr. 


dt pr) Noetno mimisterio, Spectat prascipue Gele 


tium conversionem. 
Ale 








CAPUT LL 465 


"au ‘O Bd Befacin Gus oor Olne Kougde , «ob voleas 
luâg, Oeds, qui nutem confirmat nos vobiscum in Chris 
um, ef qui unit noe, Deuce] Supple eet, et dd hic vas 
bt nam. : Causa enim reddit eur ist omnia cedarit ad 
toudrem Dei, quia a Patre ïsta' potestas’ profieisvitur. 
\b eo procedit ista unctio, id est, Spiritus operatio in- 
erior, fidem in. Christum fulciens- et, roborans, Haec 
snctio dicitur etiam 1 Ioh. 2: ao; nempe quia mystice. 
iguifrcabatar- per illam unctionem quam accipiebant' Re= 
ee ot Sacerdotes, ut :videre est loto Ps. 45: 8, collato 
0 qui est Hebr. 1: g. Christiani Sacerdotes, quia 
nimem et corpus et bona Deo offerunt; Roges ,-quia ad: 
eguum destinantur, - " EN: 

22. 0 zal opeeyiodueros dus ‚ qui et signavië nos} 
* ét extornis testinzoniia apparere. voluit Spiritus illius 

m: atque nataram,, Vide Eph.-1: 18. - Instrumentis fided 
8 ex teſstium tignis. Vide: Rom. 4: 11, 1 Cor. 96œ 2. 

Kal dove zor dfjaPöra Toö nseduaros de zat zagdlas 
eöy, ‘es dedit ‘arrhabonsm Spiritus in oordibus riostrie} 
Joudcios nos faeit illoram donoram spirituatium „quae 
lonk opiritaalia--sqnt.:arrhabo. Faturae. vitae spiritualis; 
ufra 5: 5, Eph. 11/24» Arrhabo yow vox est :primitus 
Hebraica ac proinde et Phoeniola, a Phoenicibus exinriig 
nercatgribus in Graeciam venit. Origa vocis a 2W quod 
st dyyvâr, fideiubore: Vide Gön--3@% 18. Arrhabo pars 
st pretii, et spondet pro toto pretio. Vide quae diximus 
id:a ‘Cor. 15: 46, - Latini drrhabönem. dreonórtorseg :.[ab- 
cissd parte] arrhamt:diëunt. .Sed et. acrhaborde vox est 
pud Plautum, Terentium, Varronem. 

—XX— PN magrtuge zor Geop: Ermodoöpas èrì va ‘tie 
puysjs , ego autom testem Deum invecb in animam.meam ] 
Est. inramentum ‘perfectum, sed in re’ gravissima.. Sia 
ob. 16: 20; ’'Zdov'és ovparois ò papeus gov, à dd: ovsigeg 
ov dy úylgous (Ecce in coelie tostie meus, consciue meuk 
n eveeleie]. Vide quae a nobis diota ad Matth, 5: 5 
7 animam meam, id est, cum maximo meo mala, sf 
alla, Tale illad iusinrs ndum lob. aa: 23, wpa en Mr, 
Deus vindicet. Sic, Ne vivam, iurandi formula ‘apud 
Jieeronem et Martialem: JVe salwue sim, pad Cieeros 
vem alibi, 

VL Gg “Ore 


„66: IN II. EPIST, AD COR. 
Oa 06vdóperen dun ohntre Pov. dlo--Kdgusbor, quod 


parcens vobis nondum vens Corinthum] Erant et aliae causa 
eur iser differret Corintham, sed hoc non minima qood 
gellet. eos ante adventum suum penitus corrigi, ne aat 
verbis ‘aut factis. asperioribus uti cageretar. Vide 12 Cor: 
At ax et infra 193 20, 21. 

243 Ovy Öze nugsevonen. Opr Tijs srigdos, non quod de 
minntum exzercemue in fidem vastram]. Est atsOursogpop 
feubiaetio}. Videbatur enim imperiose: dixjsse , non par 
cené;. Itaque removet a se hanc suspicionem. Nihil ve 
lamns ‚a vobis credi. xii. quae Christus praecepit.. Si 
quid.pxo nostro Inbitu imponeremus ‚hoc esset domina- 
tum exercere in fidem, ut hic; in populum pheudaren 
Dea, ut 1 Petr. 5: 5, 

‚ 2d avvegyol- doper vijo vege Öudr] Cam Deo et Chrie- 
kos: ao'sab illis in id laboramue ut gaudid fiatis parti 
cipss „xempe aeterni,- Sic yaga sumitur Hebr. 12: 2. 
Tij roe zisu Earnanse ; nam Jide statie) Practeritan 
more Hebraeo pro.praesánti. » Statie. fide, id est, ger 
idem , mempe operantem:, in:eo estie:statu ut illnd. ae- 
terhum::gaudium iure.optimo sperarp.possitis. Ideo tam 
tum. operae impendo, ut fides ista vobia’ constet: mikil 
gaar, nihil exigo aina. ear. 


CAPUT IE: Ds 

\ otijngoser Bd à —& voto] “Euowa, consfitui ‚ut est Áct 
20: 16, ar: 15. dav, mihi, id est, pad me, ad ini- 
tationem 9 Hebraicá; . —. : , 

TO ps deelden dy Jong 003 hi Mor, pn iberum gn 
moerore weniam: ad vos} Et hie. traieatio. est, ct dass 
voces..prò uma. Sensus enim est, pij dvaddeip reds dek 
sal: zobro der Ava, non redirevad voe ita ui raditur mia 
moerorem vobis adferaf.  … * 
2e Bi:yap yo wind vpâs, val wie: dew é eipoaiver — 
si erin: ego contristo vos, eiuië: est qui me oblecic] 
Id est, qui me consolari deberet ut Doctorem suum; 

Bi mij ú Avnoumerog ÈE èuoö, nisë qui contrietatur es ue] 
Ae próinde nemo: quomodo enim) tristis alinm solabitue! 
Singalare pro plurali, ut in collogtivis. . 











__ CAPUT IL . : 46 


5. Kal. ëycadpa vuir zoüto ado, et hoa ipsum scripsi 
vobis) In-hàäc epistola scripsi. vobis, causam, cur reaitam 
ud vos diſſeram, ut eam wuferatie. 

“Tya up AOòp: honye dl Any oyò, cum.venere , 
moerorera ‘ad moerorem habeam}. Inter tot ‚pericale:, in 
quibus versatus sum, novum moerorem ob weveritateim 
gerborum aut.rerum qua: uti, cogar adversus inemendetos. 
Erat Aportolus talis qualis describitur ‘bonus: Princepe: 

‚ Qui guaties saevus. cogkar esse, dolet, . ’ 
Vide infra 12: ars : 

Ap oe Bier pe gochgers de. quibus oportueras me gans 
dere) Ex quorum pvofectt: ego maximum percipere gen 
diam debebam 

__T(g trap alvlaoer el ps): scbainorrg viol ; 
[Quis pátrem laudat recta nisi sorte ereati?] 

Hirorbede ênt nevtag úuäs; Ots sj der) gag starter. Our 
Eeuw} Ita bene de vobis sentio,: ut credam vos ninid malle 
quam ut gaudsam. Monstro viam, qua id consegudmini, 
Sicut man {confldis) Hebraeum: solet: post se tvahere We 
(super), ita Gradcum srértesdasbeum habet —* ut videre 
est 2 Regi 18: 21 et alibi. : " 

he "Ex yap wolkijg OMebos «ad. —* —* ‚nam ex 
multa ansietatd et argustie cordis]. Evvoyy) est:ansietas,; 
ot Eucs 'âf: 45, Tad. 2: 3, oucawoa., ans ‚ ut Lac. 122 
5o, ob. 50: 5 | 

Mik ohh “Öarpveor ‚. cam” ahi- Merymi-]. dà hie 
valet cums. Sic:d’ ‘drerBelad hid Ceconrate equi] apud 
Aristoteleam. 

Oùy ta Aorijdijse , nom ut. moerore afieiamini) Non 
enim hot’ erat’ trooryopevor — { prascipua selantas} 
Pauli. 

Alla zijn yder —X zw iv €ywo ——— — eig 
Ouâg, sed bt stiatis quantopere vos diligar) Et hic lo- 
cutio est" per 4raiectionem '“vodanr:: deinde ꝓvroriev 
intellige plus gudm Eoclesiësisakas. : on Bi 

5. Ei òf vig Aehurteymev) Si quae Eeelesia me moerpre 
affecits Haec ‘enìm vox ex praecedentibua intelligitur , 
xard TÔ’ orjuawvóperor [secundum id quod significatur]. 
Cum autem indefinite dicit-el' zig, notat ipsam Corinthio= 


rum Ecclesiam, ut ostendunt sequentia. 
Gg 2 —VOuu 








458 IN IL .EPIST. AD. COB. 


Os id Rilirepien „ DE dieò ulgow;). Hie qaoqe Ds 
Itota], vel dog [sotus] st Aaog populus) sabândias, ine 
telligendam ex opposite meinbro no migoug (ex pare), 
nen totus.coetus mb. moestitia affecit, sed quidam: hoe 
enim est ero uégovs Rom. 115 26, supra. 1: 14, Sic et 
mégog-. zet Cor. 115 18. es 

foe ep Erefg searsag Ots, ne onarens omnes voll 
Quasi dicat, Hoc ideo esprimo, ne quis pistst singula 
veſtrũûſm a me. accusari.. 'Emager est oneri éssé, ut 1 
Thess. 2: 9, 2 Thess, 3: 8. Est autem accusation ondrië 
quaedam ‘impositio, sióut et. Propkètargn : dhiargatiotes 
et minae; voegntur MUD; id est, onus. … 

6. ‘Txavòr zj vovourp, sufficit tali) Boe ditit velt 
digito indicans illam, qui. maximum dolorem Paulo atu- 
lerat, doctus et dives et novercae maritas. Tertolli- 
nus de Padicitia non wult hic de illo homine agi. Pont 
enim. quod veram est, in, prima Ecelesiapost baptismus 
in. adulterium aut simile sjuid- prolapsos. namguam ad cor- 
tmunionem restitatos: alierum. oriminum reos, puts ik 
oestus in povercam, dintins temen abstontos quam fut 
intervallum illad temporis intta scriptignem prioren € 
kanc alteram ad Corinthies Sod in ee; eum malts alis 
fallitur quod agi hic, patat, de.restitnenda serpmuniott, 
cum agatar de. auferendo .morhos: quein, ei Satanu al 
preces pioram Corinthioram immiserat. 

H-brnriuta aörp jj Oro vüer scheuöstor , castijatio hot 
quae fit. o pluribus] Castigatic illa quge, a presbyterio 
fieri solet more Iudaico. Poenae Canonicae vpcantur ét- 
raulæs ‘et ênciijun. Beperitur.ea sensu ssepe. in Concilir 
ram Actis jet apud Chrysostomum' de Sacerdofio. Sf 
cit, inquit, si abstineatur a commanione et oxÀngayars 
[durae corporis tractatiogse} quaedam ei adinnguittt 
Bas si auscipiat licebit pro. eo. precari. Vide,1 Iob. ó: i 
Restitatum enim iam :enaf.-Gorinthi presbyteripm et Cf 
eo disciplina quae per schismatom distractiones cessst* 
rant. en VN 

7. Mgè- vodvarslor uâldor duc paglaasdou wai zat 
désar, ita ut 6 contrario magis condonetia et solenis) 
Mäkhoy deest’ in Manuscripto. Subintelligitur antem bi 
velim , et vodrarrlor opponitur ei, quod videri posset d 
J | om 


‘ 





CAPUT Ik C° 469 


omnibas querí, quasi: dicat, MNiktJ: voe acewso nunc uæ 
nimium. remissos ; imo ad lenitatem ultra hortor. Con- 
donare et solars hoc looo est Deum orare ut morbus ille 
desinat. Salpere peccata etiam de privatis dici notavi- 
mus ad Matth. 28: 18. Xaeilsete hic respondet rio, 
vide a Macc. 4: 32. 

Mijns zij weqeoseriog Aur warerobij d zowedzos, ne for- 
te abundantiori moestitia ille absorbeatur} Kasaniveasr hie 
est v53, quod proprie quidem est absorbers, translate 
vero quovis modo perdere, droldwes , qaomodo et inter= 
dam. verfitar illad vo, Si ad morbum accedat animi 
eruciates , facile inde mora sequi potest. De illo nover= 
ere marito hic agi censet et Origenes ad Ps. 39. 

8. Aw srapermads Opäs svadoar els avzor dyanyy, prop= 
ser quod obsecro vos ut erga illum astendatis dilectio- 
nem) Kegùote proprie est aliaui rei formam suam logis 
{imam dare, ac sic eam ratam firmamque facera; hio 
per translationem est faoto ostendere. Nam qui hoc fa- 
eit, is alique modo ratum facit-quod ín animo. habebat, 
Factum autem quod hic requiritur aunt preces totius Ec 
clesiae pro: illo graviter afflicto, 

ge Ei zovso rat ëyoawa, ideo anim scripseram] Nem 
pe ea quae sunt in prima epistola cap. 5, Aoristus hia 
significafionem habet plusquemperfecti. 

‘Ipa yv vie Öossusjp OpÈy, el elo sata Únijnoos ze} 
Aoxins} est esperimentum, ut Rom. 5: 4, infra 8: 2, 9; 13, 
13:-3, Phil. a: 22, hic vero per meveopvglar [transnos 
minationerns | ipse animus ‚ qui ex periculo patescit. Vt 
nossem experiendo, an mìhi ut Christi Apostolo per ome 
»ia obedirs velletis. 

10. “Rs Öl vi gaplbeade) Si eni …aliguid condonatur ex 
gequitatis et lenitatis vegulis. … 

_ Kal è70, et ego] Tanguam animo prassens, sicut in 
illo Satanae tradendo faeram, 1 Cor. 5: 4. 

‚ Kai. yag' dju edes neydorouou Ö duäs dr nrgoosrsp: sol 
In Manuscripto est quomodo. et Latinas legit: Kal sag 
B neyaqropon , etri mweyoigioua: „ Öt vu [Nam ef ego, quod 
condonavi , si quid condonavi , propter. vos}, ut post òf 
uceß iternm subaudiatar weycgubpdau ex superioribus. Sim- 
plicius legit A Arebs, ò seydgropar, weyegroper À’ vpäg. Os- 

0 3 ten- 


470 IN IL EPIST. AD COR, 


tendit “se iam praeivisse condonando, sicut ante pracive- 
rat condemnando, Propter vos, inquit, hoe feci, vestra : 
bono, ut meo exemplo diecerstis lenitats non sinus quan 
severitate uti. 'Ey zgooooron Xouwoö,„ id est, in hac re 
Christum respiciens, ut homines servem in fide Christ, 
Sic supra 1: 11 , éx sroMdòy stgooonwy , respects multorun, 
“ya uij nhsovenrjddner Ono voö Zarardä} Ne circus 
niamur a Satana, ut hìc Latinus: ne fraudemur, u 
Tertullianus. Est-et hic Metonymia, Nam qui alios cire 
cumveniant, plas suo habere solent. Pari -modo vx quod 
proprie est srhcovenvely Fplus habere], etiam vulneraro tt 
quovis modo laedere significat. Sic et infra.hoc verbum 
sumitar, 13: 17, 18. Pluraliter autem loguitur , quis etiun 
unius exitium damnum est Christi et Ecclesiae. . 
11e, Où yap adrod za: samara dyvóoönes ; neque onin 
ignoramys cogitationss eius] Nosjuaza, IND, uedodess 
[insidias) Eph. 6: 11. Diversis modis hoc agit Satanu, 
ut homines a Deo abducat, aut illecebris, aat iniech 
desperatione, Vide infra 11: 5, 1 Petr. 5: 8. Chriitiui 
veteres etiam eos quos ob gravia crimina ad commarie 
nem nunquam admittebant, nolebant tamen despersre d 
Dei misericordia. Tertullianus. de Pudicitta: Maec eri 
poenitentia, quam et nos deberi quidem agnoscimur nu- 
to magis , sed de venia Deo reservamur, Multo meg 
ad tempus abstentis iubebant bene sperare, | 
‚12 'Ehôov Òè eis viv Towada els Tò edayyikor wi 
Kotcol, cum venissom autem Troadem propter Euangt 
lium:Christi] Spectat hoc ad. historiam quam habens 
Act. 20: 6; 2 Tim. 4: 13, | 
Kal &voas mos dwveoyuiyns dy Kvolw, et. oetium mihi 
pertum esstet in-Domina} Magna ape mihi data malt 
Christo acquirendi. Vide 1: Care 16: 9. Kat hio el 
quamvis. | 
Ods äoxyuœ dweoin rö ——— gov, non habui raguin 
animi} Aveoig requiem. ahimi significat, ‘Act, 24: % 
infre 7: 5, B: 13, 2 Thess.ot: ge | 
FE up geld pe: Túvow zin sdöeleór pam, 60 o quod we 
Envenitem Titunm fratrem vieum} Quia Titus ex:odonsior 
aliqua Cotinthi faerat, «&-bene:exeoptus: infra pigs 18, u⸗ 
Ken ontendit Baulge :et bien et bhi ‚qm id aib F 





CAPUT-E..:. ” 472 


tum ‘zit. Plarimi enim a se Titdn fieri, ita ut sbsentiehk 
tam. bont adintaria. gravissime tulerit. 

13. "Ada droralkagevog aùroïs, sed valedicens eis} 
Et ‘hie aúzoïs nomen non hahet expressum quo referatur, 
sed sabintelligitar nomen ex voce „Traadis. Inteligantar 
enim gui erant Troáde. : 

2REAÀHor elo, Maxcdeviar., profactus eum in Macadoniam} 
Ut propior dssem Tito ‚et eum ad me vocarem, infra 
8. 6, 16, … 

Jh. Tj dd Oes. {eous TÖ morvore ve Ograpfedorr: sus àe 
sd Koud, Deo autam gratias qui semper facit ut trium- 
phemus-in Christo] Verum est ‘quod ‘viri eruditi notarunt 
Spraufedery krio esse pro Hiphil , aicut Paordeverr eat fa- 
cere. uê quis. regret, 1 Sam. 8: aa, 12: a, 15: 35, et 
dortoneiderp ad festinandum incitare, Esth. 6: 24. Ree 
epondet butem Opraufetery Hebraco van. Deus per Chrisr 
tumi faci ut omnia adversa superemus. Ita videntur ao- 
cepisse hoc verbum, tum Syrus, tum Ambrosius... … 

Kal mij — vijg yvoiaes aörod pavegoörr: òe iudr- dr 
seaevsl sóro , et odorem notitiae sues ubique per nos mar 
nifsstat) Alludit ad unguentum illad odoratum quo unger 
batur summus Sacerdos, Exod. 30: 23, Ps. 135: a. Per 
bonum oderem autem hic signiſicatur bona fama, Os. 14: 7» 
Ter. 48: 11. Sicut per malum odvrem mala ſama, Gen, 
SA: Jo, Exad. 6: a1,- J 

5. “Ors Xgrsed skoda laudr tT ; Oe èy zoï —— 
woal êv roſ⸗ drroXdvdéroes ‚ quia Christi bonus: odor caumiúe 
Duo in iit qui sali fiunt et in iis qui pereunt]: Subau- 
diendum hic est in secundo membro xanodte [malus odor] 
ex vi coritrariorum. Similis eepig {defectus} contrarii 
x Cor. 14: 34, 1 Tim. 2.22, 423: Pii bene de Apostolis 
‘et Euangelio loquuntur ‚ et impii male. Vocantar autem 
ex eventu pii of ooobomesor, Act. 3: 47, contra impii of 
drroddgeror 1 Cor: 1: 18. Ocg, id est, in honorem Dei. 

‘26: Ois mêr dou Bavdrov eis Hevaroy , aliis quidem 
odor mortis in mortem] Hic prior vox Bæœvcirou qualita- 
tem sigrrificat, ut 2 Beg. 4: 40. Altera: eventum signtficat. 
Súnt odores quidam tam ‘mali ut etìam-exitium. adfenaut, 
ut 'Averhi:et Asphaltitae halitus, Fama illa: mala de 
Euangelio credita, multis adfert perniciem acternaams.' In 

Gg4 Ma- 


472 IN IL. .EPIST: AB COR, 


Manuscripto est, és Oavarow elo Oavaroy, nimiram 
quia mala illa ſama anctores habet homines in peocatis 
mortuos. ‚ 

Ois 82 douy bei elo donsv, aliis autpm odor vitae in 
vitam] Sicat odores quidam animo defectos velat in ‘vi. 
tam restituunt, ita bona de Euangelio. farma eos: qui eam 
hauriunt perducit ad vitam aeternam. Et hic Manuscrip- 
fas habet ds Goss. Nimirum quis: bone illa fama est 1 
Deo anctore vitae. Simile loquendi genus ès srtgeos 
wise [ez fide in fldem], Rom. 1; 17, et infra 3: 18, dxò 
doëns els dakar [a claritate in claritatem], et ita hoc et 
praecedens membrum.legit Clemens Alexandrinus. 

Kal nes zaüza zig ixasds, eb adhaec quisnam aptu) 
ld est, quam difficile est.hoc quod nos praestamus, qui 
et tot adversd et pessimos de nobis ramores Christi cau- 
sa. contemnimas. Huic quaestioni -responsio subiicietar, 
infra 3: 5. Nam quae intercedamt explicatia sunt dif 
cultatis. 

17. Od zag doner de. al zoldol wawheorrss wir lipo 
so Beo, non enim sumus sicut plurimi cauponantes Vere 
bum Dei] Tangit manentes adhuac Corinthi malorum re- 
liquias, in Doctpribus magis quem in populo. Kobrrgdos 
est qui esculenta et: paculenta vendik „ ut-diximus ad Sir. 
26: 28 ‚.hino transferri. voepit ad omnia quap quaeatui ha 
bentur. Sic sanmndevery ta ngijyuara (res vakponari) dixit 
Herodotne, zortghevers elpjnnr [cauponari-pacem) Hero- 
dianns, cauponari bellum Ennius. Pari modo eos qui 
Imangelium habent quaestai yorsennógovs [Chrieti inctiu- 
res] -vocat Ignatins ad TFrallianos. Vide et infra 4. a, 
Rah che dE eihsigemelac) Sincere, Vide.et a Cor. 5: 8, 
sbpra r: 12, Phil's: zo, No [velut] hic. est namme op 
(Cup varitatie) ‚ ut didant Hebraei, . 

‚ VAMN eos du Oso] -A Beo issie 

… Koerevoormor za Geo]: Deum prae acuylis häbentis, 

‘'Ey Meus Aadoùusr) Ea dicimue i in Christo, id est; 
Christi nomine, tanquam legati ipsius, infra: ao, Sime 
pliciter peceata reprehendimus, poenitentes erigimus, 
Nen ut ili, qui.nt;aue, qraestai atudeant, etiam vitam 
stonr ‘emendantihua “Dek: veniam pohiaanpr, Dea il non 
probante 2 Tim. 5e,Be, doit en stie 

CA- 





CA PUT III. 473 


NE eAPur TEL 


2*1 i Ar 
1 


1. “Aozónedu mehr .Eavroùt ‘durugdverr, incipimusne 
ilerum- nosmetipsos commendare) Cohaerent haec cum su- 
perioribus : ‘itäque ‘nova sectio hic non erat facienda, 
Cum enim coepisset' ostendere quam esset difficile omnes 
partes implere hominis vere ‘et’ solide Christiani, ‚ et ob 
id quaedam de se quasì coactus commemorasset, repri- 
meris se’ he diatids hunc sermonem cohtinnet, zit non 
opus eo esse apud Corinthios, qui testes fuissent' suae 
integritatis, laboris et constantiae. Illnd sraÂiy spectat 
ad ea, quae sont in priore ad Corinthios cap. 5: 9, 14, 
puto etiam ad ‘ea quae erant in epistolis quae nunc 
periere., Est autem positum doyónetu pro opusne est uê 
incipiamus? Et interrogatio pro negativa, quasi dicat, 
minime id opus: cum quo sensu bene cohaerent sequentia. 

Ei wij osbomer, nisi egemus] IIud & usj est formula 
obiicientis: sibimet id quod facillime solvitur. Utitur sic 
voce nisi saepe Cicero, et alii. 

“3 zuves, ASicut quidam] Ut alif minus noti. 

Zveurindr drigolöy moos vue, dj 8E vur ovgaruudr, 
commendatitiis epistolis ad vos, aut ex vobis] Commen- 
datitiis literis utrimque opus inter ignotos. Malta talium 
epistolarum: exempla: apud Ciceronem ‘non pauca, et 
apud Nazianzenum et Isidorum. | 

a. H deusoArj suis Opel Èoë, epistola nostra vos estia]) 
Bolet ‘Paulus ex vocibus praecedentibus occastonem cap- 
tare eas transferendi ad aliquid pvgrwooreoor ſmagis mys- 
ticumi). Fos sstis mea epistola: ut Rom. 12: g et alibi, 
Vos estis mea epistola, id ‘est, ego Euangelium ‘restris 
änscripsì animiìs. Et dat totius nomen parti, Nam i ipsos 
dixit, et ostendit se loqui de eorum studio et affectu, 

Tuivxooxoulun «al dvayiwooropden Örò mdyreor dyAponor, 
guae agpnoscitur et legitur ab omnibus hominibus) Amat 
et sragovogasias [woeum allusiones) Paulus, ut infra 4: 8. 
Prius agnoscitur manus, deinde ‘Jegitur epistola. Sio 
Corintkios Christianos omnes sciebant esse Apostoli Pauli 
discipulos: deinde videbant sensus ipeius in t iHorum vita 
ex pressos, | 
Gg 5 3. 





674 IN IL EPIST. AD COR. 


3. Davegoumevos Ôvrs d5ë Èruzodnp Korgoü, manifestati 
quod epistola estig Christi] Refertur hoc ad illud úués 
dze. . Est et hic pavsgoumeroe passivum pro reciproco quod 
Hithpael Hebraei vocant: sic parsgoöodar est mati (se 
videndum exhibere). Simul est hic èrayogBeooig [correc- 
tio ] qusedam, qualis supra 16: 10. Nam cum Corinthios 
dixisset suam Gsse epistolam , ut invidiam dicti, mitiget, 
dicit eos esse epistolam Christi, sed 4uo veriptan mi- 
nisterio. 

AranovyBeioa vp suis, minietrata a, mobs] Et acc ent 
compendiosa locatio : nam ministratam a se et suis adin- 
toribus dixit, pro suo ministerio pérscriptam. Christu 
dictaverat epistolam , Paulus tabellio faerat. 

Eyyeyeanuien;où pélavt, scripta non. atramento) Quo- 
modo scribj solent hominum litterae: géAgy est sepia 
cruor. 

Ala nvevgart Oo Cärzos , sad Spiritu Dei viv) 
Conspectu miraculorum. 

Oùx èy nhaËl Mivaus , non in tabulie lapideis) Ean- 
gelium non humanis tantum litteris praefort, sed et Di 
vinis antiqaioris temporis. mm» Exod. 31: 18, srhdss. 
Unde et Orphicorum scriptor dixit dérdaug Denis (logen 
duarum tabularum). 

AM èp znrhaBt wagdiag onoxtvaug , sed | in tabulis cord 
carneis] Illud oagxivass hie alladit quidom materiam cof- 
dis quae est carnea, sed proprie siguificat. amimos dactt 
les, et non saxeas. Ostendit impletum quod. praedixert! 
Ieremias 31: 35. Similis oppositio apud Plutarchum dt 
Lycurgo: Ta eid ovv zvorirara uol uyise noòs eddaori! 
srôÂeoos zal doeriv dy voïs djdeaw, gro aal mais dyooydis wu 
srohzöv dynarigosyeumsiva mivers, dnioyra val ßeßaia⸗ der 
za zij ngoalpeouw , Deans” toyugdsarov zij dvayugs, zal P 
sraldevois dnotïro zog vbo, vopodbrov dudtrearr dnrgjelt 
uéyn meol Enagor adröv [Praecipua atque ea quae mâsr 
me referrent ad civitatis felicitatem: pirtutemque, mori 
bus putavit et institutionibus civium siout rudimenta inr 
pressa haerere inconcussa, cum stabili nitantur volunid- 
te, wvalidissimo ad, compellendum vinculo et habitu, 1* 
institutio imbuebat iuventutem, quae efficiebat ut aibi 


quisque eorum esset veluti legislator}. Dion, autem Pre- 
sieu- 








GAPUT HI. 415 


siensis eo sermone, quo consuetudinem. legi praefert : 
'Exvor uêv (of vopot) èy caviar 9 opha pvlderoyzar, sûr 
Ò8 Enagar ér vais sjuerbgeus pvyois: dopahestga Bd zal zoelre 
zov í. zoraurn puhaxsj Illae (leges) in tabulise aut co- 
lumnis , haec in cuiusque animo servantur : quae ef tu- 
bior. custodia est. et melior], In Lege. veteri scriptum 
praecipuum est; vooalis institatio ei servit: in Euange- 
hico vocalis institutio praecipua: scriptare ei custodiene 
dee ser vit. 

… Menolôyar dè zovevene Homes dia voö Xgisod ngog 
voy pen ‚ Aduciam autem tales habemus per Christum 
ad. Deum) Hie post nagpevOsugs [interpositionem) repetit 

‚sermonem quem habuimus supra 2: 16, 17. Quod dixë 
vins esae ut praestetur, id tamen praesto, et praestitu= 
rum me deinceps oconfido, non viribus nativis, sed iis 
quds Deus per Christum promisit oredentibus. , 

En "Ody ôze Írarol doner dp tavröv AoylouaBal vt, cös êk 
éavrds, nan quod valeamus cogitare aliquid a nobis, 
quasi ex nobis) Ea quae tot saeculis incognita, per 
Euangeliam Deus patefecit, unde nascuntur vires tam 
eximia edendi opera, eiusmodi sunt. ut nemini quame 
vis ingenilosissimo in mentem venire potuerint, Ideo au- 
tem oum dixisset dg’ éevrör repetit aï dE favrör, quia 
potest quidem homo ista capere, sed non ex se reperire, 
Talia sunt Verbi êvaagsoodie [inearnatio] ‚ Crux filii Dei, 
eiusdem mortui Regsurreetio. 

AM 1 iravòrys udv èx voö Ocoö, sed quod valeamuss 
a Dao est) Deus est qui illis- ratiónibus a se repertis 
nobis vires tantas indit. 

6, “Og zal inavaoer tud, qui et aptoe nos fecit] E 
„oöy habes et Col. 2: 12, respondens Hebraeo Yan, et 
magis etiam Rabbinico poon, Deus nos ministerio Panta 
aptoe ‚non reperit, sed fecit, Sic Saulas hic factus est 
in virum alium, at olim alius eiusdem nominis, 1. Sam. 
10: 6. : à 

Aicnovouę wawijs —E ministroa Novi Testameùti] 
Vox dtaxórov hic generaliter sumitur, ut 1 Cor, 3; 5, 
Sic. et dsaxoria Act, 1: 17, et alibi saepins, De nonrine 
va ijs deaOjuns vide Prolegomena nostra ad Euangelia. 


ov yeappatoy, ddld yripasos, non diterae , sed. spiri 
tua} 


476 IN 1. EPIST. AD COR. 


tus) Moses scripturam ín tabulie lapideis populo attalit: 
Apestoli verbum comitatam állustrioribus signis quam Mo- 
ses dederat, ut Kingais , sanationibus , mortuorum resus- 
citatione, quin et potestate dona talia aliis oonferendi, 
qaod nunquam visum fuerat, 
‚Tè yag yeduua drtowwelves, litera onim oocidit) Siet 
me Hebraeis Gosorrouets (vivifscare} dicitur de eo qui ali- 
quem non interfècit, ut Exod. 1; 127 et Fud. 8: 19, sio 
interficere dicitur qui hominem morti relinquit, nec sb 
en liberat. Hoc autem facit Lex Mosis, nulla habes 
promissa novae vitae, secundum ipsam viventibus, lob. 
6: 49, Gal. 3: ar. Praeterea vecht, id est, morte vio- 
lenta punit peccantes; 

To dé nva Gwoortact, Spiritue autem vivificat) Spie 
ritus. Dei est qui vitam praestat aeternam, 

7. Ei òë 1 domorta vod Bavarov, guods ministerien 
mortis] Id est, Legis cuius omnia promissa morte termi- 


nabantur sine ulla spe restitationis. Vide Lev. 26, Det. 


S et 28. 

Rprevuncoufſyn èp Mor) Dicit ministeriam Mosis is 
scriptum Fuisse saxels tabulis, quia illae tabulse osten- 
debant ipsim cut Deus eas tradiderat esse ueoirgs [mé 
diatorem) illias foederis, est ergo gerwovvula [transnomi- 
natio] causae pro' éffectu. *Eyrvhoüy est MW zohdmer 
Exod. 3à: 15, ubi de eisdem tabulis agitar. 

'Eyerjôn èv dottn, fuit in gloria) Gloriosum fuit Mosì 
mìinistertum illud, * . 
‚ “se wij Buvaobas drevloor zoùg viods “Jogojd ls vo vpot- 
eonov Moovalos, dra rv Öólar zaù Todorov adroö, #0 
ué non possent flis Teravlis contra.faciem Mosis tueri, 
proptèr fuigorem vultus' eius) Bene explicat quod es 
Exod. 34: 30, metuebant aceeders.ad eum. Ideo enim 
non audebant aécedere quia non poterant eum conéré 
tueri, quod est deevtgern, Luc. 4: 20, aas 56, Act, & 4, 
12, 6: 15, 7: 55, 11: 6, 13: 9, 14: ge Et fulgorem fo 
cieë Mosis reote doka⸗ dixit, quia ét LXX verbum He 
braeum pp vertunt 9e Bedokkouirg et dedofaadrus. Vide 
quae a nobis dicta ad illam Exodi Joeum et 1 Cor 
11: 7. 

Te wavagjovmeen , gel cesset | Quie ) soquit : oplet 








CAPUT UI. : /: 475 


cum morte, ai non ot anto, erat otssatatas. Vide à Oor. 
m6, 6: 13, 15: 8, 20..: … an 

8. Is ovyl päddor ij Brarvovia roũ xvtuuroe — 
dol} Quanto honaratius eat Mnietærium illise Spix- 
qui: anrhabo est vitae aeternae?. …… 

ge Bi yap ij dsanovla zis —— — dofa wam ei 
mikiètdrinm damnationis gloria est). Lex enim, destructa 
ab iis, quae ante Legem füerant et in. Lege. sunt trala 
Witse, “as hul aliud quam Aamnabat peccatâm ; id est Poe- 
ditetem eius faciebat apertiorem , Rom. 7: 7 , 8, Gal..5 
Igiet-sequentihus: et plares occasiores péccandi debat. …. 

„eld : pido reegadevon jj Ötaxovta, zijn Öenasooursg, ér 
8d): Hic illud 855. construendam: ept- cum srepsaoesan 
Multo, gloriosius erit ministerium iustitiae, nempe illius 
imternae , et ita Deo gratae, ut et ei:vitám alteram eam- 
que, eempitérnam pollideatur. De gaa. iustitia vide: Eph 
tolam ad Bomanos. 

“ar Kad pag, at dedsBagas zo: didstizamvor dr zor 1 
an dvenen Tijs onegpakdovers ÒpEns} Illad Sedalagac Syrus 
intenpres non male:vertit, aequum non! fuit konorari il- 
desid ‘aminieterium (quamvis' per se honbrátum) kactenue ui 
ratio; hebeetur: eminentioris glorias :Euangelio soilicèt 
reservatae, per tof dona apiritnalia-et::promissa aeterna. 
By sous. zò uiges, hiccet infra gs 3e xr Petr. 4:-16, est 
hattanue , èn hoo: Sio:de wipes Cot. B. 46, quod -adtineì, 
quomodo et Graecà soriptores dieunt,:z0-duòv. uégoo:, me 
quod attinet. “Esazen autem in siguifioata toorpatationis 
poni.peete ab aliia wotatum ast. 

ì1. El yag zo zaragyouueror , si end: god cesrat} pr 
dual manietarium cuits.ómnie fructue oum vita hac: inter- 
ibal. Aianovia quidem est foemininum: sed constructie 
ast‚ad. rem, ut, ‘ OE 

Triste :lapus stabulie. EE: 
den, Bobse, per gisrian) Etiam hie. ds. est pro ete, ut 
supra” he 

Dodd päldow zo mévon. êr bön. malta magie quod: ma 
net, in gloria eat} Mânieterium quod manet, id est, quod 
fructum habet perpetuum nunguam desituram. 

12. “Byorses our zosadryjv dnida , habentes igitur ta- 
len spem) Quae in aeternum prominot. 

To. 


458 IN IL EPIST. AD COB. 


… Hodij smaiyolg yooneda, multa flducia utimur] Aperte 
et agimus et loquimur. Nam atramgue Syris Ware; ut 
alibi dixämus. 

a3. Kal où waôrreag: Mamoijg teler wldwjgar èrel 1ò bega- 
enor éavzoü} Est &Mderpis [defectus).. Sensus enim ple- 
nus.est, Von ita ee-ros nostraáe Aabent, ut:curm. Moses 
facisi suae velum Imposuit. Kakopue vortit, ut et:LXX, 
Hebraeum moo, Exod, Sá: 33. 

-…Hoòj- vò ui) dtertson towg vlos zoge eg eò vbdas vof 
wazoppovuknov „ ne:inspectarent fill Feraelis in finem: esus 
qui cessaret) Hjc Panlus incipit wr, :id est, mpatice 
vxplicare ‚<fulgorem Mosis et velum.- Falgor ille Mosis 
praefigurabat fulgorem 'Messiae,’ quem eognoscere illä 
temporibus. non dabatur. Okrietus finse est Legis , Rom. 
ah, ac proinde et:begalis ministerii , quod zarapreïses , 
ut iam exposuimius syprá 7 ‚11. Idgôs zò ps dreven, ùa 
ut non inspectarent. 

oee AAN drmoogoltef. ta vosiuortint eine , eed obtusi sunt 
sensus eoruin} Id es, quanquam pane eum agnoscere 
debebant tam..clare vevelatum „mon .agnoscunt tumerd 
Ita ad internae iustitiáe neglectúm eom plurium animi ine 
daruere. Volunt vitam aeternam por Legem, quae nah 
Hibi in Lege promisss sst. 'Erogods TD, 
| tree rap vin esuigon TÔ aùrò wihvmge, usque in he- 
diernum enim. diem id ipsum valum} lilud ipsum velam 
snysticum ‚quod per velum illud adspectabile: significaba- 
tar, Lex data:die.nsbilo ad signifieandum selum quod 
oculis nostris adimit prospecturme ‘veri Ita ‘Meimonides 
Huctore dubitentinm. IL. ge eren vo 

JEnd vj dvayvoosc eg radars deadiungg sin lectione Ye 
deris Testamenti] Quae in Templo: et'Synagogis fiebat, 
Sabbatis maxime. Per Vetas Testamentam intelligantur 
libri Mosis, cuius pars potissime.Foedus Sinaiticum. 
Mee wap) dwoenulormogeror, 'Òss ds Kors warapperra, 
manet non revelatum, quia per. Christum tollätur)- Idee 
manôèt impendens'.ipsis, qúia tallinisi ‘Christo cognito 
man. potest, secundum sensum mysticum Esaiae 25: 7. Ka- 
zugyeïrat hic est quod mox R a 
- 15. AM doos oiutgor, visa dvayivoererat Miwa xd- 
Auuua èrl riju kaqdlav adröy Heïsar, sed uoque in hodier- 

num 





CAPU-T- MI: … 479 


namens diem, xum legitur Moses, volum impotitum est 
oordi ieorum)} „Repetit sensum, quem, iam semel, poauerat, 
ut rem omnibas Christianis ‚sdifirandam. infigat animo 
Moses. hic prob bibria Mosis „ut Act, 16: 21: . Zegumen- 
tum cordis etiam Lam. 3: 66 qudam interpzatanten ani- 
mi: coseitatem. 

16. ‘Hyixa ⸗- reiden Nempe ij ‘wagdia, Lear]. ex 
praecedente, et dmsgiwn est passivum pro recipraco, abi 
te converterit, mempe ad, Christum, ubi eum. respexerit, 
»…Megsougeizaa' 30. wahvpuel, auferatar velum) Tunc. vie 
debunt. quantus sit aplendor Enangelii olim praeßguratus- 
Origenes aontra Gelsum quintos. Kal Aéyoper.d' Ôre sjvina 
ä»: dvayivoösngek: Nootvoijg- acizuanua drek Typ napdiar: weizat 
zÄ zus rij. dea: Inooũ Kico. mj daracamivow ddy Èrruxe- 
weuptae Te Botdnna. zoë Maöstoos. vdjov. “Joper 8 Ore day 
drresolwn Te nqòz vor Kugror (ò de Kogeon zo srweud ègt) , 
megrargedelg zó.nahengae dronesahuupisp mqosnp Tir. dn 
toîïs- sengvugdroug vorpadi zask TÈ: poappara dotar soï Kv- 
eiou cioregel zarorspibergs vod peralaBaree zig. wadovubene 
Belg ‘Bolo tig wijn Ewuroù Òilwy (Idairco dicimus, valium 
edrdi sorurh ênisctam, dum legitur Moses, quod, qui ali am 
viam sequuntur quam quae. est:per desum Christum, hin 
nec: mens Mosaicag: Legis.patrct ssscimus axtem, si. quis 
so ad: Dominwen: conwertat, (ast…autben Spöritwe- Dominus), 
hunc „ ablatò velo: dêterto.wultu,: Dei gloriam, quue in 
seneibus sud verborum cortice:abditis latet ‚: tangsain in 
speculo intuerij fruique ille: gaae Dei nominetur gloria, 
in: suammetipsbus: gloriam). > Habes sadem pertirientia etiam 
contra Celsum libra VII et apud Rabbinuin Israqlem cap. 5. : 
‘27: O'Ò4 Kueiog: TO nrvejsct: ger ‚Dominus autom api- 
ritus vest) Christas homo quidem fait, sed cam vi’ Divi- 
na, quae spiritus dicitur Marc. 2:-8 et Rom. 2: 4, ubi 
dicta vide. Itaque dicit Paalas se, cum hic de Domino 
loquitur praecipue de vi illa, Djvina,loqui. 

Où dé zo mepa Kvolov, ubi autem Spiritus Domini] 
Sicut ipse vim Divinam in se habet, ita et aliquid de 
wi Divina--nöbis comhmunicat „ pronostro madalo, “ Is est 
Spiritus Christi de quo Ioh. 14: 26, 15: 26. Dicitar au- 
tem Spiritus Christi et hic et Gal. 4: 6, Phil. 1: 19, 
quia per Christum et propter Christum datur. 

| | I I Exuxi 


480 IN IL EPIST. AD COR. 


/ . 
"Ene DevBerlat , sb libortoe] Ao proinde cessat velen, 
signum súbiectionis, '1:'Cor. 11: 10, Löbertatem bie in 
tellige a vitis. Vide Rom. 6. — 
Hnxcic 8d nacivrit ‚Hos vero omnes) Nas Christiui 
tan ex Iudaeis quam éx Gentibus facti. 

“Avasenahuppirep sxgoderrep , revelata facie) Recta ‚ net 
per.tot cerémoniarum trfibracule, nn, 

T yv 8öEas Kugtou watoretgilómeros , gloriam Donini spe 
eulantes] Id est, attente spoctantes „ quomodo et Latini 
dicunt spedulari: nimiram qaie:qet speculum consnlat 
omnia singulatiin intnentur. Sie Chriétieei attente me 
ditantar:, quanta srt: Christi in coelo regnantis glorin 
Plas :íllie- contigit quam olm: Mosî ipsi, Exod. 53 et % 

Ty “atrijp einbva merenogpolpeda) Non: una: hic figure 
Nam. eb, praesens ob: certitudinem ponitur pro faturo. 
Et „ transformabimur in $psciem Christi, est, tranilor- 
mati-eanr consequemar, coslestee  erinmus qiusomodo ips 
codlestis ait, 2: Cor; .1ós 48. Sicut le regnat, ita et 
nos-reguabikus a Tim, 2-12) Apoc. de. sE 

Ano. Bely sio DoBen,. a alaritate in.clgzitatem) Magau 
horièr ‘fuit, “lic, Ohriëfo miijstrasse rk ian digtum eat: 
maiar.erif, cum ipso kegnnee. EN ET AIK 

Kabarsg: cimo Kogier. wwevgatos guigpen Donisi spr 
itn) Kobansg. hic est .gudpps, at vem, ipsam: aignificat, 
ut et. supra: 14.,\et eea. hic: valet ut jo (af. interdit 
apud Hebraeos. Per--Spiritnin Christi-pervehimas ad il 
lar gloriam. Is enim animum hic nostrum imbuens do 
nefiseum insmortalitate, etiolim etiam: sonpora eficit 
‚epiritaalia,: nf diximas” r. Cor. 15: 44, ét-supra 1: 20, 
6:56 „vet hoa: capite 6, confer et Rom. 5: 5, ubi da quod 
hic “dd. Est. et hic kradectio « dro ad epa pe 
&ro —— Aeler. 


bs EE 


CAPUT. Iv. 


hd 1 


1e’ "Eyorver vj —— zavryr, hahentee ministerie 
hoc} Vox draxovlag hie supmitur ut supra 3: 8. 

Ka6us dhefdnper, quam misericordiam consecuti sum) 
Quodvis beneficium Dei èdog nostris Seriptoribus dicitar. 


Mag 





art CAPUT IV … | 4Sr 


Magnum est auterm beneficiam. vocarãâ ad tam salntere mi- 
pisterium, Vide 1 Cor. 7: 25 . … 

‚ On èxwaxoùner] Non pigrescimuen Vide Luc. Er Is 
os 

a. "AAN dende T« wound. vijg. aiogdeel Notat doe 
tores lucripetas, qui captatiores: smas volebant esse igno- 
tas. “Arnenêgeda, longe a nobia rapellimus, WU: rd. 
xovnro Eijs. alayvens sunt ea quae ob, pudorem occultantur. 
Nam Genitivus hic et. alibi, saepe- oausam impelletem 
siguificat. Ta xourra DVOD, ut Ter, 49: 10. 

Mij megsnavoörteg dy zavortyia} npxa vel mppm, non 
vafritie utentes, ut qui aliud sunt, aliud videri volunt, 

Mdë dokoöyres zov Aoyoy zoù Osoù,.neque dolo tractan- 
fes verbum Dei] Aohtoöp habnimus Rom. 3: 15, dodoör hae 
bemus Ps. 15: 3, 36: 3. Dolo tractant verbum Dai, qui 
at hominibus placeant aut partem veri tacent, aut falsa 
admiscent. 

"Aha tj pavepoer zij avdlas] ‘Libera veri appari- 
hone , BMA Prov. 8: ge 

_ Svvizövreg favrods mpòs zddar: gvveidrjoip dy goorroor „ 
ommendantes nosmetipsos apud amnem conscientiam ha- 
ninum] Placentes non omnibus, (id enim fieri nequit} 
ed bonis conscientiis. , …, 

'Evoortov roũ Oeoù] Velut Dea inspectante 

5. Ei Òd zal è5r zenalwuuivoy zo, edaryéhuov sjuóv, quod- 
i etiam opertum est Euangelium nosſtrum] Videbat obiici 
ibi posse , multos, esse, qui veritatem istam nom agnos- 
ant. Kadurteafar, aut, nqunvendas. nt. Luc. 19: 425 id 
tam dicitur.quod, quamvis perse conspicuum sit, ra 
psa tamen non conspicitur, ut sol, a coecis. ‚ 

Ey voïg droddwuivoig Ègl wexadvunivor , pereuntibus ech. 
nertum] Est merovvula [transnominatio}.. Nam pereun- 
ia vocat eos qui perire meruerunt, qui vitiis suis fa- 
ent, et vera videri nolunt quae vitiis adveraantur. 

As. "Ep ots ö Sedo. zo qlövog zovrov. èriplmoe Ta soyuara » 
gibus, Deus huiut seculi excoecavit menten). Satanam 
ive Daemonem principem intelligit. „BPorphyrius de malis, 
laemonibus. ges. HL mooesdioa, RUTÊN. Òvvapg Òoxeï Oeog 
var. péyigon (Quò, eorum princeps apt, ipee, Deus, vult 
aberi maximus). Itaque tanquam si Deus esset, hemi- 
VL Hh nis 


482 IN II. EPIST. AD COR. 


nibus imperat: et idolorum cultus ad ípsins usum redit, 
Dixit autem eum Deum saeculi sive mundi huius, siet 
Christus principem mundi huius Ioh. 12: 31, ex maxim 
parte, ut 1 Ioh. 5: 19, Eph. 6: 12. Of ssdeiovs saal 
[Plures mali}. Plutarchus de side: JIäsa pvous &loys 
oel Onovidns rijs TOÙ nano Oaluoros yéyove moigas [Omni 
bruta et belluina natura malo Genio subest). Excoect 
omnia Diabolus agendo, Eph. 2: 2, Deus sinendo. Die 
bolus sic Deus , quomodo venter, Phil, 3: 19, quis De 
vice colitur. 

Tör anlgov, infidelium) Constructio Hebraizans. Nu 

recta constructio fuerat éy oig dsrigoug , deinde soan 
aùröy. Hebraei pro relativo saepe ponunt id quod ur 
tecessit, aut antecedere debuit. Vide quae diximos al 
Gen. 6: 5. 
“Eis vo uy adyaaat adsoïs sor pooruouòr To evayyelin 
zijs doËns voö Kqusoö, ne fulgeat iis lux Ruangelo 
splendoris Christi) Ne participes essent eins boni qu 
praedixit Esaias 42: 6, 16. „dvyaaat, Van. In Manoscrip 
est dwaevyaaar , et abest avro, non male, id est, »* 
videant illam lucem. Nam adyaber et avyaleotas sep 
est videre. Tòy priouby dixit gerovvpendg [per iran 
nominationem], effectus nomen ponens pro causa, 1 # 
Vn (lux). Nam “tt plerumque pö; vertitar interdit 
“_@ooruouos, ut Tob. 3: 9, Ps. 27: 1, 44: 4, 78: 14. LEuor 
gelium splendens Christi vocat annuntiationem de Chrit 
miraculis, resurrectione, adscensu in coelos, regno co” 
lesti , de missione Spiritus per eum facta. 

eo ds elvooy TOö Ocoö zoö'dopdrov, qui est imago Di 
invisibilis) Nimirum quis sicut ex imagine hominis @* 
cies cognoscitur, ita ex iis quae egit et locutus est Chr 
tus, Dei potentia, sapientia, sanctitas, bonitas, Hebr. :$ 
Etiam Hebraeis Messias dicitur be cbx (imago Dei], ot 
Zohar et alibi. Adde Col. 1: 15, 1 Tim. 3 16, Ioh. Bib 

5. Ov yap davrovs xnovooouer , non enim noemt 
praedicamus] Non dicimus nos esse huius megotiì pen 
cipes ‚ non nostram rem agimus. 

"Al Xoeedv *Iyooöp Kiguov, sed Toeum Christum D- 
minum] Eam dicimus esse > Dominum cai per omnia K 
rendum sit. : 















CAPUT IV. 483 
‘Eavroos òl Botdows Ouür Bid “Iydoör, noe autem dörvos 


vestros per Tesum) Vide quam modeèste loquitur „ ‚ qui sé 
non Iesu tantum servum dicit, sed et omniam corum 
qui in Iesum credant. n 

6. “Ore ó Oog, quoniam Deus] Hoc ipsum quod sers 
vus eit Christianorum agnoscit maximum esse Dei in se 
benefieium.- 

O elnmov èn oxórovs pös hpa , gui dizit ut ex tene- 
bris lux splenderet] Gen. 1:35. ‘O einov, id est, qui ius- 
sit, “VAR. Saepe comparantur beneficia creationis veteris 
et novae: vide quae ad initfum Eaangelii lohannis dicta, 
Bx tenebrie Legis lux Euangelii, 

“Os dapper èy vais zapdiarg sjudy] Deest vocula est; 
more Hebraeo. Deus idem is est qui lucem accendit in 
animis nostrie.- “Elauwey hic est pro Hiphil, ut süpra 
BgwaupBeverr. Sic Y&N quod est in Hiphil vertitar Ppwotreïs 
[illuminabis] Ps. 18: ag. 

Hoos gporiauòv rijs roe] Ut alios eadem cogriëtione 
ëllustraremus. Agit enim de miniëtris Euangelii àt par 
tuit supra t. 

Tijs OoEns vod 07) Maiestatem De vocat eam quae 
a Deo data ést. 

Ey mgooer Imos Xbices, in face Christi leet] Todo. 
rop Om Hebraeis id ómne significat. quod sensibus ex- 
terioribus percipitur, ut Christi dicta et facta, et aplen- 
dor ille in morite, et resurrectio, et quae eam sunt se- 
tuta. In hoc Dei maiestas sine velo apparuit. 

7. “Eyouer òè' vor bvoæveso⸗ zoörov , kabemus autem 
hesaurum kunc] Sic vocat cognitionem. Euangelii.” Vide 
Matth.: 13: 44. - en 

'Ey ógoaxivòig vnedearr , in vasis fhoriibue) In corpore 
multis malis obnoxio sicut fictile quod facile frangitur, 
ler. 22: 28. Platoniei torpus hominis pelpabilë,- quod 
vocant depdsivoy, opponunt zg Aenrordrwp owpart Í tentiissie 
mo corpori] quod vocant —7 — wugijs [vehiculum animas ]. 

“Ira i; vᷣncoßobn; rijs Övvageor 7 roũ Otoũ, ut sublimieas 
git virtutie Dei] Hio gj significat- appareat. Adversa quae 
patimur ostendant illà quae facinfus mira nor hostra 
virtute nos facere, Nam:si'ea virtus in nostro essct 
dominio , careremus adversis. 


_Hh 2 Kal 


104 IN IL.EPIST. AD COR. 


Kal nj.dE sipór, ak. non ex nobis} Vide supra 55, 
Est vis quaedam Diving ia nobis, non ex nobis. Ideo 

agit cam, vult. Le 

8. 'Ey navsl —R ar où 3 gevogwoeiner] Hic 
gerayagla. (angustia]:plus aliquid est quam Ohiyys [aflic- 
tio}. Pramimur, non-opprijnimur, Salent alibi istae vo- 
ces promiscue usurpari, ut diximus ad Rom. 29. He 
braei dicerent, pero 7 drri proasi, ron, oppretsi) 
Anocovutvot, dÀN aùx tEanopovuera , perplezi sumu, 
sed, non. desperamus) 'Anogeiotar hic est perplezum ese, 
guomodo hoc verbum, sumitur Gal, 4: 20, et nemen drops 
Esai. 8: 22, Luc. 21: 25, dSamrogeiodar, ita perplezum uut 
ut desperes, ut supra 1: 8. 

9 Auoróuevor, AÂÀ avs Eynazaheersduevor] Da) KA UN 
[vesati, sed non vderelictij. Ab hominibua. quidem me 
le tractamur, sed Deus nos non deserit. Solatur nos 
Spiritu suo. * 

KezaBaldouevor, AAN odx droÂhduevor] ov Kn or 
[pulsi sed non omnino, perditi}. Similitudo sumptst 
militibus qui deiecti resurgunt. Sic hic Israelitae ap 
Ieremiam Ó1: 34) RIN Mann, Deiecit me Nabuch- 
donosor. Omnia haec praesignificata in rabo ardenti, et 
per iter in, deserto, et per temppra Ántiochi. 

‚10. Tldyrore vijv véngooörp. voö. Kvoiov 'Jyooù dy vj 
pare. aegupiqovtes , semper: miserias Domini. Jesu in cor 
pare circuinferentes) Néxgoooig MU\DN sunt miseriae, et mor 
tis pericula, Ps, 7g: 11. Sic et Rabbinis pyy moo [ot 
cisio sui ipsius] ⸗ixovoig rijs loyvos [occisio viriun) 
quomodo —RX uf;rous (uter_ „emorigus) Rom. 4 IP 
Domini, id est, ad exemplum Domini. Solent enim sl 
mili, similium nomigibag, nancupari ‚ ut et in sequet 
opposito. » A, 

Jua wal aj Coop zoë "Tyooë. r rd en Pen pavegoli 
ut. et via Jesu manifestetur in carporibus, nostris) li 
est, vita talis, guadie est Christi, immortal ‚ bees, 
eorlantn 

MA del pag) Quæiai- ‚ id est, ssepissime. 

Hes oi Lörteg] Nos qui. adhue vi vimus, qul nondas 
ex hac. vita excesrimus, ut multi iam Christianorum 
K 


* 
ie. 








De CCAPUT:- EV 485 


Bis dvorov rragediBópitie, if morbem tradimur ] Itetuu 
hic mortem vóecat ‘mortis pericalu Betoorvuixòg [ per’ trans 
pominatdonem}; … . e : ‚Ya . vr en: 

… ‘Aid Indety , , \propter Arum) Fuaangelii eausa „dod . 
Christo nobis oómmendatum esti 7 1 
wol wal Geen) *+08 *Iojaoë pover ér rij ori oaoxd … 
duöy, ut et'ubta Jeeu manifeststur in carne. noatru mor- 
tai) Hie: Goo) stghificat vim eb efBcaciam Christi, Vita 
enim in aotione- consístit. « Christus itamotalis per Apòs- 
toro» adhue mortales agit: et: lequitur. - ET: 

. ge 6. slpullavarob ber ijd êdepyeïtan , — dd Gor) df 
vuiv, ergo mors in nobis efficitur , vita autem-êh’ vobis] 
Sumitur ‘hìe èrepyeïser passive, vat sönsas sît' Fuangelii 
praedicatio in nobis efficit miostem , id est ; mortis per 
cula ;: eadem.:antèm : Buangelië: ‘praadicatio”  pöbis „qui 
nulla „ob id’ incomtinoda sentätis ; aitang effeien wetsrnam; 
Sed. ne. ipsi Apostoli ideo minoris“Aaberentur, — tot: 
subiagerent!incameodis, rndenter sabiioit':.:'.” Die) 
13. “Eyovers Bd zo aUrO varuor wij ries! abenter 
autom euhalem Spiritum ‘fidal) ‘Maberitee: commijnem: nos 
Biscurr Dei Spiritum „qui crois dhtur niet teredinnibars 
Herum hió Genitivas:causaïünsnignifieat , id-est, eonditto- 
dem reqaisikam.: AL nnee Ee rn alen es Les 

Kara mo yeroeugtvor Entes , du —E wal quęsẽ 
——— — —E scriptum:. ext, Gredi- 
di, propterea locutus sum: et: nos ‘credèmus ; —2 
et daguiniur) Haedtintár so cohaerent, et dixit jnerg zie- 
sstomey Öud dat:'Àakodger pro: Sueig wergedBarver Did Tójro 
xal kadoümer [ros: credenteg ideoetiloguimur]. du Fealrno 
unde hoc. desimptam bst:(est-atitem locus im Hebraeo 
ooien 116:-20) Graeoa zic: habent, “drigevaa —R kaan 

‚ iguia credidi., ideo loquor an dn 

ni Bidres: Bend èyefgag: voy Kop 1jhooo» rn 
deet: "Fiysoö dEdpeget pal mragehperrodp ÚpiD, sciehten Gad sus-' 
citavit Tesum, et nos cum Jesu suscitaturum')'eb: vobis= 

cuan ex Ribinmyun, ]; cins boni quod vobis per: totxftala ac- 
quirimus, nes non werimus experfes. Deo Patri tribuitur : 
excitatio Christi e mortuis, -Aot. 5: 13, 13: Zo, Ròmsh: 24, 

to: g, 1.Cor,6z 14, Nostra autem et Deo et ‘Christo, 
Rom. 8; 12, lol.-5s 21, Iagassoe oshibebit, sistet ante 
| Hh 35 , tri- 


486 IN IH. EPIST. AD COR. 


tribunal Christi. Sic infra 11: 2, Eph. 5: 27. Sic start 
dicitur qui iudici sui copiam facit, Act. 27: aú. 

15. Ta yag navra Öl Öpäs, omnia enim propter vos) 
Hoc omne quod Christps mortuus est, quod resuscitatus, 
non mea magie quam vestra canse accidit, . 

“La À zoen ndeovaaasa ‚ dia Töy —XR ry⸗ evyagisk 
, rregugoedon eis vir ddEan zaï Osoùü, ut; grakia abundam, 
per mualtos in gratiarum actione abunde4 in gloriam Dei) 
Prodiagodsj (distinctio} ponenda post zdeosagacn, Sen 
enim est, ut quo amplins est beneficium, eo abundantie 
xem efficiat Dei gloriam , multis admodam gratiu ei 
agentibua. 

‚26. deo, ov Onnanaöper ; “prapterda non defidimui] Ä 
zepstit, quod dixerat supra. 1e : 

: GAM al, nal ò Em guâv- ÄnOgeoros Bradelgera, ad é 
den dnaunuvatrar Plan: woad iuiog, sed dicet homo notkr 
esternus, pereat,' tanien internus indies renovatu] 
Quid dicantur 6 èa «at: d :èEe &yOgesrog satis expos 
mus ad, Ram 7: aa Corpus per òót adversa alit 
nugtur (id.enim hic est Scaptelperai nam et in U 
perira,dicuntur quae. deteriora ſiunt): af animus indie: fl 
veggtior.s hoc enim eat dvavecoörai ; quasi: dicat inven: 
quod avareoüobar Eph. 4: 235, vnm Ps.:103: 5. Il 
quoque $uéog val spuióg, DP U, est, Hehraismus qui vert 
tur. «40” tuny uloav 1. Sam. 172 0, bad 3: hi lob, 

ks ber Hd Latois est‚indies.… - 

HerEO zag nagavrbea lapoòr vijs ‘oAlweeis sus, gaat 
enim, if oprgeaenti. act: „Levis: affictio Bostra). To agg 
zijn: AM etos Graera ‘locutio. pro sj Alpes éAagge' & 
ante megavrisa etibauditar ;-artiënlas: Á:,cid est, heit 
temporis Aflietie,-quarkodóa:bumpsere: ét Syrus et La 
nus. Ita sumunt et Graeci ‘interprotes et sic. sr 

usurpant, Xanophón. et Demosthenes. Lavis autem dice 
tùr, „compavata ‚ad gloriam ‚quae : ei obponitas membr® 
altezo., antitheti.. hars er A 

Kaf. drrepflohijn eig! ——9 —* Boor. Bétns * 
zegyäleran sjpir ,supracvmodum modumque earn gie 
rige pondús nobis affart) Hic .quoque. Boes dete de 
pro. gol baoria⸗ sij>etigussi. ita dixiaset adiecit, 
vmiopohije gis vrek id est, excellentissime gren 

gio 








’ _CAPUT Iv. 487 


gloriam, Kat’ vregfolgs habuirmnas et Rom. 73 15. ‘Sed 
hie Hebraeo more. verbum geminans Apostolua summant 
quandam excellentiam indicavit. Gravem antem dixit gio» 
riam. eam quae solida est. Nam quae solida sunt ex au- 
ro plas pendent, quam mixta, Ipsa gloria, maa, apad 
Hebracos a gravitate nomen habet. Cuias adiectivam-"a3 
Chaldaeus sapo vertit per. Lik ‚id. est sio id prebio- 
eum). 

…18. Ma —E qucy sa. ——E dik Ta ui 
Bherdpera, non contemplantibus male gaae videntur, zeil 
quar. nen videntur] Hebr. 1121. en, 

Fa yag Blërónera, mpdoraiga, quae enim videntur ‚ tam 
poralia sunt] IIgoosaigae dicuntar guae non diu durant, 
ut Matth, 13: 21, Marc. 4: 17, Hebr, a1: 26. — « ==, 

Ta dl us Pherogera , aievra  guee-autem non videntur, 
aeterna sunt] Id est, sine ulbo ſine. Nam ita vox:heee 
in libris Novi Foederig ex ipsa Foederis natura sumitur, 


SARDE, v. 


22 


Ee: Oidanen. vor» scimus erin) Cohaerent baec cam 
taperlorjbus. ear, 

Ore dan ú. Eniyesog sua otela zog oxdvovs wacht. 
etsi terrena domus nostra huius tentorië dissoluatur] 
'Eay hic est ats, Etiamsi, inquit, corpus hoe nan tan- 
Kart affligatur, sed. etiam dissolvatur ‘ante diem Domini. 
Axijvog et Hebragis et. Pythagoricis est corpus. Sic ysö 
do oxijvos (terrenum tabernaculum) idem quod. pfagror 
cone [corpus quod corrumpitur}]. Sap. g: 15. Appellat sic 
et Earysus libro de Fortuna, Theagis libro de Virtuti 
bus, Pythagorici ambo, et Plato Axiocho, et Hebraeus liber 
Zohatf. Oixia zoù ozsjvovs quomodo fons Timavi, oppidum 
Antiochiae, amnis Eridani, arbor ſici, Enyysinöe [per 
explicationis modum)]. Exjvoue eodem sensu apud Petrum 
a.Ep. 1: 13, apud Philonem libro Virum bonum esse libe- 
rum: ‘O soûg, dwevdös &vOgeonos , oïxor drupeoduerog vò 
aichyrov eidog [Mens , quae vere homo est, domicilium hoc 
sensibile circumferens]. Animus noster in corpore habitat, 
ton tanquam in domo diu statura, quae iam dicetur 

Hh4 ei. 


488 IN IT. EPIST. AD COR. | 
&nddopy [aediflcium}, sed. tanquam in tentorio quod facile 
tollitar. Annotavit hoc:.et Chrysostomas, nec aliter in 
terprètatur Hieronymus ahtEsai, cap. 89. 
Oisodopajy dx Oeoü ëyoger) Praesens pro fatero. Hebe 
Bimas aedificiùm a Deg: factum »' id ‘est, corpus drzovgdrup 
Eévelaste), oveyparikor! [opirituate], de quo 1 Cori 
44, 46, 48, 49. Nihil aradis- peribit, 7 8 
Oixlay dyecporolyroy , domum non manufactam) Pentt 
quanguam: de. corpord,logmens in: sirakkiteiltne aedibei— 
Bie vuòr ayergowolsson [ternplum non manufuctun) hbe 
mus Marc. 14: 658, sregssougs dyegönrdigeor “{cireumchio 
nem. vt. manufactam]. Col. 2: aj. Valt. dicere corju 
Faosum Divindtue.… Sic Bjws ow gesporolsjea [sancta ms 
manufacta] Hebr.:g: bá. * ; 
'2lieóvtoy èy vo esgurot „ aeternam. in ooelis] Corpu 
nom ‘immortale tantum, ‘sed et looo. isti, id est ‚ tuant 
cosle:, conveniens, ‘ir: Oe 
2 Kal rag èy vovrp gevlogen] In hoe corpore ges 
mus, Rom. 8: 23. Nempe ob quotidianas molestius. 
To olxntiquo“ juör zò HE ovgavoö dreydvoactas bum. 
Hoürreg , habitatlane nostra quae de coelo est superindu 
exuplerites) Vox ërevdvaasdur, aut: érdvowstar, qua utitr 
Paulus 1 Cor. 15: 53, respondet Hebraeae vanm, que ia 
hae re utitur liber Zohar, et alii, Exemplam ponaatin 
Enoeho et Elia. … , tn | 
… 5 'Biye «al odvoderar, od yvuvol édgeonobueda, u 
tarten! vestltë, non nudi invendamur)] Id eat, Si nos die 
iste. deyrehendat cuar cerpore, ! non‘ exutse a corporo, s 
erhents inter mutandoë, non inter”mortaos, Nar it 
existihiasse Paulum, fieri posse ut ipse "et qui eiusden 
erat: temporis wivi ab illo die deprehiendérentur, muk 
festum facit locus Ine quem dixiad-Oörinthios, et 1 
Thess, 4: 165, 17. Ideo'ambigue loquitur, édy xorakeli, 
et seize Kal êvdvoapezor. Utrumvis Auturum est, inquit, 
Hon fraudabimur nostro praemio.. SO 
2. Ket yag of Övtio U TD onver vore. geveboner fu 
eovjbévor „‚ nam eb Qus sumus in hoc tentorio gemimst 
gravati} Repetit quod dixerat, et addit cansam cur ge 
mert. Of övzeg, dur moramur. Sic Ruth, 1: 4, be or” 
[et morabantur ibi] · in Graeco wai gaar ênel. ae 
‘ ’ 





CAPUT:Y.. x85 


Eg’ mood Bédouer dndvoaotat dk Erevdvaaode ;"e0 quod 
nolumus exui sed superindui} Dictum hoc -comparate. 
Malumus hon vexúihoci corpors,: sed, per. ‘mututiorem 
superindui cbrpore immortali Nelamu- mortem Tuor 
fucere, vite re erge neren 
"Ype vararodij-Tò Ovyror Úro vijg” Bool Ut contimahin 
mortale \ab êmmorbals. Ita logaitúr et liber Hebraeus-qui 
Hotur Succus*malorum granatorum. Nempe sine dolvzes 
"bs CO Öl heoerapyaoopevog mjudg:elg wdrd zoöro Osós]--Pui 
nós- ed hoe-praeparavit ‚ per”Euêngelii, nempe auiveognis 
tionem. Sic nev [facere]) Hebraeum Snepe sighifica® érout 
melteud [parard]; et sic vvertitas interdim. Videset Deut. 
Za: 6, ubi.nsy ekpomitur: per Ja EE: 

O zal dove sjuiv zov dôö depäöva zoÖ nrvevuarteg ‚qui stiam 
— onbbis. arrhaborem Spirikas]cSpiritus ilder-guù' òre- 
densibue a: Deo datur est velt prámutuum vitae illius 
plane spirituals. « Vide supra z::ad. &at et hic) Genitivúg 
positus éEnpprindg ‘[erplicative).: Nam: ipse ‘Spiritus ‚est 
arrhabo. Et subauditar ‘hic: raraus particle: est;'‘ut: sus 
pra: is ar, 4e 6, Nia I br zes] mor ss 

6. Ougoövois our —E Gabuidiendam purgum ses 
mus. Sic enim “solent : Hebᷣaei, participia sine ‚twasbo 
poners pro. verbe: pruesentis temporis „quod : Hehrnei in 
verbis non habent. Sumus bono animo. A car. 
"3 Kal eiBöreg Ore duÔnuoörrer der aaduar:; Zadelpen: dro 
#09: Kvoiov:,. eb:qibam, quod atimus, dure sifnus: ik corpore; 
Peregrinamur a Domino) Id est, :a-vönspeotss: ipsiws » db 
sumue » ut peregrini qui a frafribus' suis absuft. «ornis 
"Je: hee migeoig pap stepsraroöpen ,. wad: où-Öra eddoyë]: Hoc 
per parenthesin legendam est::Sedeus est: Aitana: moan 
blain comporimus (id: enim wl (amBulare) :Hebratis)-per 
Nern, rens vero vibam conseoyutinondum sumus.\Eidog 
AAN est res: — Num. 112. & Par sensus. Romi. 84 "4; 
u Oor. 15: 22. : ER 

L'8& Oodiedmer: Bi, bono auúbemsumus anime]. Repetát 
geod dieere:.eveperat, ut. Beks. interdum. solet\ahsoduia 
parenthesi. es Erm ou EEEN 
Ì Kad eddonobjuer wâkdor zetje dn “zoë scare” val èn 
T otons sir Kdesov , ‘et makumus: peregrinarù a ‘cora 
pore et prassentes. esse. apud Dominum] Malumus, nempê 

Hh5 a 


l 


490 IN IL. EPIST. AD COR, 


ki nostram taeutam cenditionem respicimus, ut explicaar 
Phil. 11 23. … 

g. Aw sat. —E eire —— cite ludi- 
maüwses evagesor aur sisa] Quaproptor, id est, quia de 
resurrectione non dubitamus, omni studio contendimu 
(id enim est pilorsmely, ut, Rom. 15: 20, 1 Thess. 4: 11) 
“tet nunc et tune Christo placeamus, nunc vitam noe 
tsam ipsi próbando, tane ab ipso praemiut. accipiendo 

„TO. „Tove 7og mravzas fg pavegpwPijvas dei, omnes erin 
noe manifestari oportet] Id est, stare, wagosijva: Rom. 
lié 10, Tas conspici. . e 

…TEfrpoo8er voö ßbauroc Ted. Kineoë, ante. sribunal Chru 
til Ut solent qui causam. diount stare in loco | conspie 
eoram indice, 

Swa. xonbanras Íuagos, za ua zoö anlnares ust rꝙva 
suo quiegue. corpori debita} Sic habent optima exen 
plazia, ‘et sic legit Latinus, non dia so aonasos (per 
éorpus]..…” JÎta sunt:ea quas corpori debentur ;. sicut iu 
titia dipitar. eusurm cuique redders, quod saepe est # 
douolor (conveniens). Referet quisque prdemium vel poe 
nam, quad corpori ipsèus, îd est ipai, debebitur. 

cEFgös t -èrspaber , cite dyadòy, ste zand» , prout egit, 
sive bonum , siwe, malam) Convenientor- vitae. gaan due 
zerit. 
vra Bidpteé ouw vin paar soù.  Kwelov ; edientes ergo be 
worem. Domini} Cam igitar notam nabia.sit quae sit vers 
roligio i quam Hebraai . cincèmstribentes vocant mt 
[timorem Domini], ut iú Proverbiis saeper 

snAsl@garmovs sreldomsn, hominibus euademue} Darmus ope 
ram, uhsaliks persuadeamus eam religionem sequi 
OEH: Ölsrepavegdistas Deo auütens manifests eumus) À 
esb, huius cinceri noetrs prapositì Daum habemus teslsn 
Praetérituai: pro qwovis! teutpore „ more Hebraeo: : 

'Elrlbo 8ë wal èy vais ovverdyoeour Öudy zaperegdrte, 
spero dutem et in eonscientiie vestrie miânifestos nos en) 
Non -dubito. quin me guad dttinet etiam vestra constir 
tia mihi talis propositi testis sit. 

‘ia Od zag scher donors ovvicdvouer Úuiy) Repeli 
quod ‚dixerat- supra 3: 1. Ideo dieit 'creay. hoc seut: 


Iterum dico non opus esse, ut me vobis commenden: 
, | 6 














CAPUT Vv. 493 


satis me nostis. Est traiectio verboram pro ndr rag 
où. gvvigdvoger , et of avvigavoper pro Àéyoner od ouvigdvas 
[dicimus non commendare). 

'Aida dpoputjy Öudoeres dpis zavyacos nig duäv „ eed 
occasionem dantes vobis gaudendi de nobis} Supple , Aaeo 
dicimus. Et dpoguyp savygoeos intellige, magni gaudië 
occasionem, De quo significatu verbi savyäsdas et nomi- 
num wavysje et vævxjuæroc aatis iam diximus. 

AIvœ Èyyre nqòs vovg èy nqooorp Kavyoulvoug', zal op 
“adi , ut habeatis ad eos qui in facie gloriantur, et 
nen in corde] Ut habeatie , nempe unde cauzam meam 
tuaamini adversus eos qui sibi placent in rebus externis, 
ut eruditione et diwitijs, non autem én cordis puritate, 
qualem mei actus testantur. IIgdooortoy MD 1 Sam. 16: 5, 
ubi Apes posuere Graeci, omne id quod inter homines 
huamgua sppientes magni fieri solet, 

13. Eise pag. dBlenuer, Oe, sive enim vente excidie 
muse, Deo} Iuimici Pauli Exgagerg eius:-calamniabantar., 
tangugm signum animi non sempêr. sui compotis, At Pau- 
lus. contingere: sibi degaasis non neget (nam et Petro con= 
tingerat Act, 12: 7), sed dicit ‘hoe sibi evenire in Dei 
bororem, qui.etiam eo modo Panli ministerium. illustrar 
bat, ‘infra 12:35. Subintelligiter —E ex verbo praes 
cadenti, Simile loquendi genua, Rom. a: 28. —-— 

…Eiré coopgorvoüper , dip , sive sobrië emmus, vobis] Re- 
pete, iterum cwpgovoûger quod suhintelligitar. Ewpgoveia 
hic est ea, agere, quas sunt hominis qui est extra èxgaaus 
[alienationem mentis). Vide Marc. 5: 15. Talis sum 
wabis, id, est, jn vestros usus, cum doceo, cum scribo. 
he ‘Hoyop dyenn zoö Xousoö ovwégse sipäc} Dilectig 
qüarn Christo debemus noe competlit., nt omnia Dei et 
Christianorum causa agamus Zwwiyey sìmilitudo sgmpts 
a pärtûrientibus. « Vide Luc. 12: 5o; ed i 
. 15. Kolsarrag voöro} Ut qui hoe statuamus, , …, 

“Ors et els vᷣntoę navroy dnétaver, si unus pro omau 
mortuus eit) Sé, idsest, quandoquidem,: 

-“Aga oë zavres drnitaroy) Hie quoque actum dixit pre 
officio aut eo quod debetur. Debent et omnes mori, nem- 
pe poccato. Sensus enim est idem, sed- brevius enuncia- 
tus „ qui Rom, 6 in.principio, 1 Petr. 4: 1, 2 

Ee | Kat 





* IN IL, EPIST. AD COR. 


Kel Orb ndyror drifdaver, et pro ‘omnibus mortuus 
wer) Kal hic valef nam. Ostendit gualem Christus mor- 
tem pertalerit. 

8 “Iv: ot bLovres epe éavroï; Corr, ub qui vivunt ian 
mon sibi: vivaut] Non ex suo arbitratu: 
Aaa ronte adt -droBavòvri val Bregt ‚sede 
En Pro ipsis mortuús’ eſt et resurrexit) Ex Christi prae- 
scripto. In ‘eius honorem. Simile loguendi genus Rop. 
6: 2, 14t 7 ee 
2e 26 ze jut ded. Toö vip olive — D vara: ddpst, 
vtaqus nos éxinden heminem novimus secundum carne) 
Non: aestimamus quenquam e divittis" aut eraditione, 
—* sunt res curnates, id est, huius saeculi. 

Et de val —2— Hato — Xôusór , ade zel vi 
vie: dre pevodonouen’, 'ek sé cognoesemus tecindum earnen 
Christum, sed nunc iain non inovimus] 'Eyvoóragev-hic ot 
$nditativis pró búbitmttivò more. Hebraeo, *. Ftiamsi, in 
gert, Ökristtum in:carde:, Îd est, damn vitam adhac mer- 
taléin ú ageret „-fRbrüliariesr eognèt uns :hiabutesemus ; hun 
Bier eum’ non: bt! alam: eonsiëeramus iet: colimus ; 1d 
be ‘Feprers coebestdm 20 Vildicerk humani generis, Roti 

züvdildor [refrávits) ilus erbo yisboswitgudd. et. notitian 
Bigriificat et: aestimattjmem,  Dictudy lautem: hoc est ád- 
versus illos, ‘qtl bum ex Iudasa Cgrintham venissert, 
se” ‘pracférebant: ngdeterte eo quod: Ohristum. ipsum docen- 
terr “aúdifsserkt ' vididsent; forte etsooguatione Aliqua oor 
Engerent, at int: ‚gut eb id dictt haer deondavra: Vid 
güse dieta ad 1 Côr.-rt°aa, …  « 

"17. ge eleig dp Koisö, kaevsj velen, » 65 quit: engo in 
ERPBsLo). nova craaso} ‘Oms: Christuys profitptyr est veld 
— 5 et aebtiunndus ex? profectu quem feoit in 
vid: Ohrikti.: Novarcrealio mode :derritw Christiaut,; u 
Gal. 6: 16, modo de ipso. Christiaro homine dicitur 
Recte atramgne.” Nara ‘vitam illam, pxaducit Deus et ho 
Hinemtefingit.  Confer- Rom. 6:-6c- Non multom abi 
hinc id quod Plate.dioit citatus Ensebib:Praeparationis K: 
Kal ynyeveis De Kota coüror tor Toernou df — pe 
bvo’, oÖrwos Eyes voövoja wal Tòr dezan, Ösoos pij Oes et 
zb ‘elo &Mloyv poigar èkomsoe [Atqueita tervigenas nett 
sario produetot, hoe nomen atque kane causam habsrt, 


guol- 








CAPUT V..: 7 495 


guotguot. quidem eorum non in aliäm eortemn a Hee aunb, 
deducti), ‚Adde quae gd. Ioh. 3: 5. . 

Tà doyeta magijdder, vetera trapsierunt] Nobilitas » 
opes , Fhilosophia nihili sunt. Ì en 

’I8ov yiyove Te. nrarta Kara, ecce facta. sunt omnia. nos. 
va) Nova sunt omnia,-quae ad salatem aeternam ‘os 
ducunt, ex quibus nunc aestimandi sumus. Vide Eph. 
3: 9. Est antem mystiea applicatio laci Esai. 43: x8 ‚190 

18. Te Òë zrúvra, omnia autom] Haec sciliget, ex, 
quibus censendi sumus. 

Kal 8òvres juin Tijv Òiaxeviar zig saraldarijs ; et dadit 
nobis ministerium reconciliatjonis) . Ministros nos fecit 
ipoius sui proposii- 

19. No Ort Oeos vv èp Xousd wdopay ‚weralddosos éavrä, 
hoc scilicet, Deus per Christum mundum sibi reconcilia- 
vit) Hic os est ëEnyyruròv [explicativum]. Hoc est, quad 
Dei nomine annuntiamus. 

Mi Àoyibögevos aùroïs za napantopara atsör, non im- 
putans illis delicta ‘ipsorum) Non ita imputans, ut non 
eos a peccstis et poenis peccatorum vellet liberare per 
eam viam, quam Ghristus et monstraverat et iniverat. 
Vide Luc, 23: 34e, Sunt enim peccatorum remissionis , 
ut et aliorum Dei beneũciorum ‚ sui gradue. „ Vide loh, 
3: 16. 

_ Kal Bégevos èy ju tov Aöyov zis vareadlarijes. et ‚ posuit 
in nobis verbum reconciliationis] Ponere verba in aliquo, 
aut in ore alicuius, est mandata alicuj, dare, Exod. ls 150 
Sic Deus Apostolis mandata dederat humanum genas ad 
suam amicitiam revocandi. 

20. “Prép Kgisoö ovv moeagevoper, pro Christo. ergo le 
gatione Ffungimur) Christug Dei. nomine hoc annuntiavit, 
‘nos vero Christi, nomine, quippe. ab ipso in hoc munus, 
substitati , oh. 6: 57. 

Ws roũ Oso naganahoürros Òt sur, ‘tanqiam. Deo « ex- 
kortante per nos} Legati quod dicunt id Bex dicere vi- 
detur. Deus Christum Legatum fecerat, Christus ex po- 
testate sibi a „Patre data Apostolos. : 

Aeògeda —X xXeixsoũ ‚ obsecramus > pro: Chris] Christi 
nomine. ' ' 

Karalddynre Tj 03] Redite cum Deo in gratiam. pi- 


ei- 





69% IN IL EPIST. AD COR. 


citur sarakdaesecdas etiam is qai aliam ofendit, ut videre 
est Matth. 5: 23, 24, 1 Cor. 7: 12, Rom. 11: 15. 

a1. Tor yag pj yvórsa dpagrlas, eum enim qui non 
noverat peccatum] Christam insontem, Ioh. 8: 46, 1 Petr. 
a: 22, Nosee peccatum est conscium sibi esse peccati, 

Trég Guy, pro nobis) Noetri causa, 

Auæorlæy ënolgoer , peccatum fecit] Daplex figara. Nan 
et abstractum est pro concreto, ut in membro opposito 
dustitia, id est, iusti, et praeterea subaudiendam & 
(tanquam)]. Fecit peccatorem, id est, tanquam peccatoren. 
‚Sinit eum tractari tanquam scelerosum. Ita explicut 
Chrysostomus , Oecumenias, Theophylactus non male. 

Iwo sues yevopeda dinaroouvg Ocoù dy adr} Ut ve 
per ipsum fieremus iusti. ea iustitia quam Deus appre- 
bat, cuius pars potissima est in corde. In Christo, id 
est, per Christum, Christo duce. 


CAPUT VI 


te Svvegyoörreg d zal, adiuvantes autem et} Cobacret 


sermo cum superioribus , et intellige ovveoyoörzeg zi bu 


(adiuvantes Deum), ut 1 Cor 3: g. Post zal subintell- 
gitur sue. 

Iagaxakoöusy pij eis xevòv vijv yow vou Oeot dikt 
ofer duâs, monemus ne frustra gratiam Dei recipiatu] 
Est et hic —— Itrantnominatio]. Sensus enim et: 
Monemua vos, ne ita wos geratis ut appareat frusir 
in vos collatum “hoe Dei beneficium Omne benefiaus 
Dei solet appellari gegu* hic vero intelligitur vocstio 
per Euangelium. Sicut dari ita accipi dicitar interdes 
etiâm sine efectu, Ioh. 6: 33, Act. 2: 32, Apoc. 5 6. 

2. Afyee yag* Kaigd Bent drijzovad oov, zal dr uit 
goornelas dBorOod cot, ait enim, Tempore accepto eser 
divi te, et die salutis-adiuvi te] Ipsa verba LXX later 
prètum Esai. 49: 8. Kaigòs Öexrós, in Hebraeo js MW, 
est tempus illud quod Deus elegit ad salutem populi pr 
curandam. Quod ab Eskia dictum de. salnte temporali, 
mystice ad salutem aeternam refert Apostolus. 

‘Bod vör wapds eùngdodenros , iBoù vör sjuiga owrpgis: 


e- 








| CAPUT VL 495 


ecee nuno tempus aéceptum, eccè nune dies satutis] Hoe 
tempore quo nos Apostoli vivimus, tanta rerum niotitia, 
tantis miraculis instructi, hoe vere est tempus quo Deus 
eximiis modis vobis offert salutein, Sensus idem qui 
Hebr. 3: 7, 13, 15, 4: 7. 

8. Mydeular èv wyderl Öedorres megooxorriìy , nuilam in 
ulla re dantes offensionem] Cohaeret hoc cum srapuxaioù- i 
pep. Ostendit enim quam serio moneat, qui ut aliquid 
proficiat, nullis. terreatar incommodis, nulla non cóm- 
moda negligat. Ilgoaxors) hic quod alibi nrgdoxonua, ut 
Rom. 14: 13, id est, omne id per quod aliqnis averti 
posset ab Euangelio, vpw. 

“Iva um weopgOij sj deaxovla, ne wityperetur ministerium]) 
Id est, nostra Euangelii praedicatio. 

A. "AAN dèr mravsl ovvigdvreg éavrovs cis Deo deacixovoe] 
Id est, probantes omnibus nostram in hoe ministerio ſi- 
dem. Vide supra 4: 2. ‘Ey zraytl, id est, in quavis re, 
sieut modo èr uyderl, in nulla re. Cohaerent autem et 
haec cum illo sragaxadoöuer. 

Ey önouovij mrolhijj, èy Ohiwea, dy dvaynars, dy gewoyo- 
eicus, in multa tolerantiu, in afflictionibus, in necessi- 
tatibus, in angustiis} Haec ita connectenda sunt, usqie 
dam sequitur, ‘êr dyvoryrer “Explicat enim in quibus in 
rebus ista tolerantia, aut ut Tertullianus loquitur suffe- 
rentia, versetur. Odberg et sevoyopias hic coniunxit, ut 
Rom. 2: 9. De voce draysyg vide Luc. an: 23, 1 Cor. 
7: 26. Supra negavit se sevoyogeiadas respiciens Dei so- 
latia : sed hic ves quales in se erant, exporiit. 

5. ‘Ey nÀnyag, in plagis) Act. 16: B, infra 11: 
23, 2%. 

Ev pvlaxaïs, in carceribus] Dicto loco ‘Actoram. 

Ey &xaragastars, in seditionibus]) Intelligunt quidam 
Veterum id ipsum quod deareîp dixit 1 Cor. 4: 11. Sed 
rectius Syrus interpretatur seditiones. Ita enim vox illa 
Graeca sumitur Prov. 26: 28, Luc. a1: g, 1 Cor. 14: 53, 
infra 12: 20, lac. 3: 16. 'Útitur hoc sensu et Polybius. 
in fragmentis a Valesio editis, Exempla vide Act. 16: 12, 
17: 23 et seqg. 

‘Ey xónow, in daboribus) Kérot sunt labores ad lassie 
tudinem. Vide 1 Cor. 15: 58 et infra 11: 25, 26, 1 Thess. 

, 3 


496 IN ILJBPIST. AD COB. . 


a: 9, 3: 5, Adde Act, 20: 35, 1 Cor, 15: 10, Gal. 4: 11, 
Cal. 1; 29, 1 Tim. 4:10. - : 

Ey dypvnvlauw, in vigiliis] Sic et infra 11: 27. 

Er vagelaus , in ieiuniis] 1 Cor. 4: 12 „ Phil: 4: 12. 

6. 'Ey dyvórsysi) In abstinentia a Venere, atque etiam 
a rebus quae talig culpae suspicionem parere poterant. 
Vide infra 11: 2,1 Tim. 5: aa. 

Er yvon) In cagnitione Legis «arta zò Óytòs [secun- 
_dum verba) et wara enr uweemerbgar. draver [secundua 
eansum magis mysticum]. J 

Ru. —ER In lenitate adversum éos. qui in ipsum 
deliquerant. 

‚ ‘Er aovcuryri] In henſe-ntia ‘adversus « omnes , “OD, | 

'Ev nvevpar: éyip, in Spiritu Sancto) Cum prophetii, | 
linguis „ sanationibus, . 

Ey dyann ävunoncite ‚ én dilectione non feta] Bon. 
7 9, 1 Petr. 1:,2% . 

'Ey doyp dÂydeiag, in verbo weritatis] Praedicando 
Evangeliam nulla ex parte adulteratum, supra 4: 2, 
2Ey Svraper. Ocod, Dik Ter Andoy TL jÔimaooergs vor 
Oekiön vod agiseqör} Dei virtuta nobis arna subministran- 
te, tam dextra quam sinistra, ad iustitiam implendam. 
Milites dextra haatam gerurft, scutum sìnistra. In rebus 
secundis hasta utuntur, in rebus daris scuto. Sic Deus 
Apostolo et adiatoribus.eins vires debat eximias per qua 
et secundis et adyersis rebus recte uterentur. Hunc sen- 
súm-exigunt sequéntia. Simile proverbium apud Homerum: 

OÙ éri Öebia, oid’ &r dquzepa veanijaar Bv. 
1: «… [Sum gnarus acuti dextra laevaque movendi]. 

8. di doEys zal dziulas) Sive, honor nobis habetur, 
sive contemnimur., 

Ara. dvagnutas vol onmias] Sige male sive 'bene{de 
nobis komines loquuntur. 

Ve niávor, wal dÀydeig} Desunt verba duo. Tangaan 
impostores habemur, et veridici sumus. Non deterrezt 
nóg calumníge per quas ut impostores tradacimur, quo 
minus, pergamus doctrinam illam quae vera est et ob 
quam traducimar eloqui. De nomine srÂgswoy et impos- 
torum, quod datum. Christo, Apgstalis ac, Christianis, 
diximus ad Matth, 27: 65. IlÀavos Hebraeis Ivon. 





ge 


CAPUT Vk 497 


ge Qs dyvoougêror, wal drtiyuwooondueroi} Multi noe nes- 
se non curanf, sed aliis bene noti et chari sumus. Vide 
quae dicta a nopbis ad Matth. 19: ag. “dyyoovgesou Divo, 
êriyivoooxóuesot DD. 

3 droOnjoxovrteg , quasi morientes) Credimur quotidie 
morituri. 

Semper caayris similes, nunguamque cadentes. 

Kal ìdov Löuer, et ecce wvivimus} Adhuc vivimus Dei 
ape, et vivimus donec Deus ipse morte gloriosa nos 
honestare volnerit. 

Us zraudevòperor, wal mij Gavatovueror, ut castigati, eb 
non occisi} Id ipsum quod iam dixerat explicat adducto 
Psalmi loco 118: 18, ubi in Graeco, sraudevoor èraidevol ue 
€ Kúguog, sal vö Bavurp où magfdurt me [castigavit me 
Dominus , at morti non tradidit] Dicuntur sraudevertas 
proprie pueri qui verberibus emendantur, improprie viri 
summe pii qui per ista tentamenta semper meliores fiunt. 

“Qs Avrouueror, ded Öë yaigovreg) Videmur semper 
in moerore esse ob tot res adversas, interim gaudemus 
ob testimonium bonae conscientjae , et Dei solatia. 

As nroyol , sroÂdoug Òë srhovrilovres) Habemur egenis- 
timé, interim in alios conferimus summas divitias, dona 
cilicet Spiritus. Sancti. | | 

QN⸗ unõtr èyorses, mal mrdvta wartyorres) Nihil manci- 
pio habentes , usu omnig., Nam qui oculos suos pro ipso 
daturi erant, ecquid ipsi de bonis suis negassent? Gal, 
Gs 15. Ipse quidem de his nihil sibi sumebat, sed dabat 
pauperibus Iudaeis quantum volebat tanquam de suo, Sic 
impletum eminenter vaticinium Esaiae 61: 4. 

11. Tò sdpa fuäv dwepye n00s ng, Koelvdu: ‚ 08 nos- 
trum aperit ad wos, o Corinthii} Hoc avépye hic est pro 
Hithpael , ut et passivum sequens, Anon (patefecit se}. 
Aperire os frequens Hebraeis locutio, ut Iob. 5: 1, Matth. 
5: 2, 13: 36. Significat autem hic nom quovis modo lo= 
ui, sed liberaliter et aperte loqui. Elacet enim in ver- 
vis praecedentibus mira quaedam deswóryg [dicendi vehe= 
nentia], quam observavit Augustinus. 

H xaodia ijuöv nenharvvrar, animus noster dilatatus 
st} Non verbis tantum liberalis sum in vos, sed et af- 
ectu animi, mmm: sie 29 am [Jatitudo animi] 1 Reg. 4: 29. 

VL li Pa- 


498 IN IL. EPIST. AD COR. 


Pari modo &icitur dilectio effusa in cordibus Rom. 5: 5, 
Hanc affectum etiam infra commemorat 7: 3, 

12. Où gevoymgeiade éy suit} Id est, non eziguum l- 
eum in animo nostro possidetis , DID. 

Erevoyoopeiode Ôd èy zog onddyyvors bud] Vestra ex por- 
te est cor angustum, affectus tenuis, in me scilicet 
Snhayyva (visctra] ‘non tantum de miseratione, sed et 
de alio quovis affectu dicantur infra 7: 15 , Philem, 7,» 
Dicit aatem hoe Corinthiis non omnibus, sed quibusdam 

1Tijv Òë adrijp dersmiodiar og zékvoig Alyor nharvrby 

wal ucto] Distinguenda haec in hanc modum, Ty ù 
aörijv dvrupradlar (ús séxvors Myw) niarindyre sal dps, 
vicissim et vos (nam ut filiis loguor) dilatate vos. Tp 
dyrimioBlar est pro zal’ drrimodiar , ad vicem repender 
dam: sijv aùrijv eandem, id est, parem affectai meo 
Ita hanc locum accepere et Syrus et Árabs: recte, Vo 
cem dyriutoêtag habuimus et Rom, 1: 27. Idem postal 
Ápostolas infra 7: 2. 

14. My yiveode érégolvyoùvees amigou] Monet eos, d 
et in priore epistola, ne ìn’ idoleis convivarentar. ‘Er 
dolvyeiy est alteram partem iugi trahere , id est, ida 
iugum subire, Quare Syrus hic dixit, Ne sitis fli miu 
iugi cum is qui non credunt. Et est hic applicto 
mystica Legis Deut. 22 10, ubi loca attalimus Plaut é 
Calphürnií. Vide Praeceptnm vetans CCLXXXJ. Ovid: 

Non bene inaequales veniunt. ad aratra iuvenci. 
Papinius primo Thebaidos, de aequalibus quidem tauris, 
sed rudibus adhuc: 

Sic ubi delectos per torva armenta iuvencos 

Agricola imposito sociare affectat aratro, 

lili indignantes queis nondum vomere multo 

Ardua nodosos cervix descendit in armos, 

In diversa ‘trahunt , atque aequis vinowla laxant 

Viribue, et vario confundunt limitetsulcos. 

Tie yag meroyt) Öiwaroourn zal dvoulg, quae enim cr 
iunctio iustitiae cum iniquitate) Amicitia pares autre 
cipit aut facit. Intelligendam hoc pro materia de qu 
agitur. Est enim inter homines omnes quaedam socieus, 
sed non talis. Sunt haec DN [species diversae) Le 
19: 19, ubi éreoolvyo quidam Interpretes. Auxauooiry bic 

- est 





| 


SJ 


CAPUT VL per 


est cultus Dei ex ipsius praescripto, “Avonia religio sine, 
Lege Divina, et contra eam. Eadem sententia Sirach, 
13: 20 et in Pe. 1. 

Tig Öl zoworia porì neos oxótos, aut quae communio 
lucis et tenebrarum) Lux est Euangelinm; tenebrae, 
Gentium fabulae. 

25. Tie dé ovppoorgous Xeusù moos Behlah, quis Christi 
consensus cum Beliale) Id est, cum quovis homine exlege. 
Nam 9°53 zragavopor (exlegem]) vertunt LXX Deut, 13: 13, 
Ind. 19: 22, 2 Sam. 16: 7, 20: 1, 25: 5, 1 Reg. a1: 10, 13; 
Prov. 6: 12. Nimirum a *%3 [sine] quod est gegssugdn 
(privativum), et ny quod iugum significat, quae est # 
Hieronymi etymologia. Alii alias adferunt: sed Graeci 
hanc sunt secuti, Christus obedire Deo nos docuit, illi 
cupiditatibus tantum suis obsequuntur., Quidam libri ha- 
bent Behsap mutata ultima. Sic BeeÂbefou pro Beehkefovp , 
"ABaxoigp pro Aßæxouux, ‘TopBaág pro 'Lofaf, Evydg. pro 
Zvxijv. Vide quae ad Matth. 10: 25 et ad lob. 4: 5, 

“H zig meglio Tis per dnigov, aut quae pars fidelig cum 
infdelij Quid commune? Ita enim loquuntur Hebraet 
a Sam. 21: 1, Act. 8: 21. 

16. Tie dè avyzatadeous va Osoö mera cidodoy, quae 
societas templi Dei cum idolis] Svyraradeaus , societae, 
Nam Exod. 23, ubi.est in Hebraeo verrde T° men * 
ne ponas manum tuam cum impio, Graeca versio habet, 
où ovysaraêjon perd zoùö dòikov [impio ne sociare). Phi- 
losophi ovyxazadeoipt vocant animi assensionem. - 

Pueïs ao vaòs Oeoü doe LÖvrog, vop enim estis templum 
Dei wivi} Templum.est ubi Deus habitat: in piis habitat 
Deus per Spiritum Sanctum: aunt igitur templum Dei. 
Idem sensus 2 Cor. 3: 17 et 6: 19. Nec frustra addidit 
tövrog , quia Dii. Gentiam eragt homines mortui. Vida. 
Matth. 26: 63, Ioh. 6: 69, Act. 14: 16, 1 Thess, 1: 9, 
2 Tim. 3: 15, 6: 17. : | 

KaBog eier ô Bédor “Ove dworwsjoeo Èv auTots zal durregen 
marijs, sicut dieit Deus: Inhabitabo in illis et inam- 
bulabo) Est applicatio mystica loci Lev. 26: 12 et 12, 
ubi in Graeco: Ooo zijv oxnvijp mov èy vuiy [Ponam ta- 
bernaculum meum inter vos). Deinde verbis quibusdam 


interpositis, xal éuneqerarijow éy òuîv. Citavit hunc lo= 
lia cum , 


See IN II. EPIST. AD COR. 


cum, ut et alios, cum libertate aliqua Paulus: itaque et 
in medio posita omittit, et personam mutat, salvo sensu, 
Et “vo quod LXX, Aso onjvyy, recte vertit dsorsjow, 
quomodo et Graeci Esai. 52: 18; alibi per olxeiy aut za- 
zouweiy. Confer Ezech. 57: 27, Rom. 8: 11, 2 Tim, 1: 1ú. 

Kal èsouart avröy Oeog, zal avrol èoorral poe hads, st 
ero illorum Deus, et ipsi erunt mihi populus] Sunt hae 
quoque verba ex sequentibus in Levitico, ubi Graeci, 
zal Èsouat vudy Oeog, wal dueig È0c0dE mor Auog, quae ver 
ba Clristianis multo magis quam veteribus Israelitis com 
petunt. ° 
17. Ad dEEÂOere lx loov avrúr, zal dpopiadyre, hijs 
Kuúguos, propter quod ezite de mediis iis, et deserite il 
los, dicit Dominus] Quod de Babyloniis deserendis due 
rat Esaias 52: 11, id pari iure aptat ad idololatras alia. 
In Graeco Esaiae est: 'EEélOere èx uboov avrijs, dpope- 
Oye. \ 

Kal dra@dorov uij Änreoder «dy eladiEogar vuäs, et im 
mundum ne tetigeritis: et ego recipiam vos) In Esaise 
dicto loco ante ea quae habuimus praecessit ,“dxadagr 
pij &wpyode. Sequitur porro quibusdam: interiectis, ó u- 
Bvvdywr Úuâs Oeds 'Togpasjh [qui colligit vos Deus Israr 
lis). In Hebraeo ooo. Verbum #p® pleramgque vertitar 
Enwouvdyerw et ovvayew* sed et sroosdaudetren , ut Pe 
26: g, quod idem est cum eiodéyeg das. Vide Rom. 
14: 3, 15: 7, Philem. 12, 17. Per animalia immunds 
et res immundas significari idololatras sentiunt et Île 
braei. Vide quae diximus ad Act. 10. 

18. Kal ësopar duty els srortga, wal Úmeis Èoc0dE os & 
vlovs zal Bvyarioas, Myer Kvorog rœvroxocircoo, et ero Hr 
bis in Patrem, et vos eritis mihi in flos at filias, deë 
Dominus omnipotens] Vulgo putant desumpturh ex lov 
Ter. 31: 1. Propius accedit locus Ieremiae eodem capit?, 
g. Sed puto desumptum ex hymno aliquo celebri apel 
Hebraeos. Iayroxodrog respondet Hebraeo “w aut MO 
‘Nam utraque haec vox Graece sic ‘vertitur. 











CAPUT VIL 5o1 


CAPUT VIL 


1. Teavras ouw ëyovres Tag érrayyehiag, haec ergo ha- 
bentes promissa) Deum in nobis semper habitatarum, 
Deum nobis fore Patrem, 

_ Kafagiswouer éavrovs, mundemus nos) Ve. 

"Anò mavròs moÂvouoù daoxòs , omni: squalore carnis] 
Qai opponitur zij dyvórge: [castitati], de qua supra 6: 6, 
Euangelica explicatio Legum de Mob (immunditiis]. 

Kal nvevuarog , et spiritus) Inquinatur spiritus per mas 
la dogmata et actas malos. 

*Krurehoövreg dywoouvsp dy pófp Oeoö] Sanctitatem ani- 
mi implentes opere , idque respectu Dei. 

2. XKwesjoare úuês) Recipite nos,%in cor scilicet ves- 
trum. Est enim sensus repetitus ex superiore 6: 13. 

Oddlva fÖujoauev] nemini fuimus malo exemplo. Vide 
3 Cor. 6: 10. Syrus hic posuit verbum 2%, quod est 
illudere alicui. Ex contrario significat se aperte et in- 
genue cum eis egisse. 

3. Où pos waraxgurw Àéyw, non ad traductionem 
dico} Corrigere eos valt, non traducere, quod hic est 
xarangivery. Antecedens pro consequente. 

TDVootlonmo yap Ört, èy zaïs wagdlais juÜv êse, dixi enim 
in animis nostris vos esse] Nempe supra 6: 12, magnum 
ibi habetis locum, 

Eis zò ovvanofavey xal ovbijy, ad simul moriendum 
vivendumque) Sic Horatius: 

Tecum vivere amem » tecum obeam libens. 
Et alibi: / 
— Jbimus, ibimus ' 
Uteunque praecedes, supremum 
Carpere iter comites parati. , 
Egregius yagaxtjg lindes] boni pastoris, Ioh. 10: 11. 

. IIoAdf mot madónoie meds dpäs) Magnum mihi ius 
libere apud vos loquendi. Est et hic gerwvvula [trans- 
nominatio }. | 


Horta | pos #&UYHOLS örto dv } Multum gaudeo vestri 
11i3 cau- 


502 IN IK EPIST. AD COR, 


causa, ubi vos in pietate perseverare ac proficere in: 
telligo. 

IlercÂsgoopas zij sragandsgoe, Oregreprooevopm: rj zei 
brl zraon zij OMwe Tuv, repletus sum solatio, super- 
abundo gaudio post omnia adversa} 'Erd hic sign 
ficat post. Sic dl zoïs ovubefamoor, post eventum. Apud 
Demosthenem: ’Enl wovzoig soda Erega ÖusEyjer, Posthac 
multa commemorabat alia. Dicit hic. generaliter qu 
jam explicabit specialius: primum dicens quae fuerirt 
adversa ; deinde , quod illad gaudium atque solatium. 

5. Kal rag &MBopzeor sjuöv els Maxedorlay, quum eas 
wenissemus in Macedoniam] Act, 20: 5, supra 1: 16 

Obdelar ëoynuer àweorr ijj oapE wudy, nullam requis 
habuit caro nostra) Idem loquendi genus habes supra 11: 
12. Vide et Act. 24: 23, et infra 8; 14. Vix respirt 
nobis a malis licuil, tot erant hostes, tot insidiatores. 

AAN èër nraprl @huBôperor, sed omnem afflietionem paui] 
Rursum subaaditur fuimus, more Hebraeo ut supra 5: £, 
et alibi saepe. ‘Ey mayrl ut supra 6: 4. . 

“EloBey maya, foris pugnae] A Gentibus et Jadscs 

Hi enim sant of é&o, 1 Cor. 5: 12. 
* “Eao@er pófor, intus timores) A falsis fratribus u: X 
Est allusio ad locum Deut. 32: 25. “Elofer dreuvoou u- 
zovs uayaiga zal èr Töy varuselop pópos [Foris prole ore 
‘bit eos gladius atque e conclavibus pavor]. 

6. °AAN ó mrapaxakdy Tovs Tamervous) ds qui consolatu 
afflictos. Respicitur locus Esui. 61: 12, 3. Vide et Lac 
3: 52e 

IIugenadeaen ùjuâs ò os ‚ € zij mracovolg Tírov, contr 
datus est nos Deus, ‘adventu Titi} Vide supra sla 
Ostendit gaanti Titum faciat, ut eo magis attollat ofict 
quae Corinthii Tito praestiterant, 

7. Ov póvor De ér sij mruoovolg adraö, dÀÂa zal bn 
gragaxhsjoer pp zragexhjdn ép ÍpW, non solum auten sd- 
wentu eius , sed:etiam solatio, quo affectus est in pob) 
Gaudet non tam Titi causa quam ipsorum, quod in Tib 
ostendissent, quanti Paulam et Eaangelium a Paulo prit 
dicatum facerent. Dicit autem èy Tij saga dnjder intell 
gens ipsam narrationeln - ijs apaadijseor per eevachajp 
(transsumplionem], qualem et alibi observavimus. 


Any: 





+ 


CAPUT Vil 505 


“Avayyikhov uw. vijv Óuör drenò@now, referens nobie 
westrum desiderium}] Desiderium vestrum mei videndi. 
Sic et dnumrdfetag nomen habuimus Rom. 15: 23. ’Erunro- 
Btw respondet vocibus MR, 2W, INN, - ne 

Tòy Òuöv OÒvopóv] Moerorem nempe piorum Corinthi 
ob ea mala, quae in Asia et Macedonia Paulus pertule- 
rat. ’Oòvopây habuimus et Matth. 2 18, ubi respondet 
voci DWA (amaritudinum). Ier, 31: 16 MW verlitur 


sòvgopas. 


Tòv ópövy Gijkov Önèg êuoö, studium vestrum in me) 
Intelligit ardens studium illorum piorum Corinthi in. de- 
fendenda bona Pauli fama contra calumnias. Vide Ioh. 
a: 17, 1 Cor. 12: 51, infra 11: 2. | 

AQce pe uâddov yaeijvas} Ut eo magis gauderem videns 
honorem Titi cam meo esse conlunctum. | 

8. “Ore el wat hvryoa sus èn vj rmiondij, guadsi ek vos 
contristavi in epistola) In illa priore in qua multa sunt 
asperiora, quia multa erant mala et late serpserant. | 

Od merapidopur, non me poenitet] Dicturus eandem sen- 
tentiam si in iisdem rebus poneretur. Ita plim de se 
dixit Phocion. | 

EÌ xal. pereuechóungv} Id est:, guanguam doluit mihi, 
nempe quod illa generalitate. verborum multi pii se, quo= 
que notari putaverant. ‘ | 

Bhénwo pag Bri ij drusods) drew, el zal 7006 dear „ Èw- 


asen Vads, wideo enim epistolam illam, etst, modo ad, 
* tempus, vos conéristasse) IIgòs dgav, id est, modico tem- 


pore. Sic sumitur haec locutio etiam Gal. a: 5, Philem. 
15. Sic zog xoupòr das (ad tempus horae], 2 Thess. 


‚2:17. Sumpsit autem Apostolus: vocem dgas magis La- 


tino quam Graeco significatu. Nam Graecia vetus anni 
tempestates et rerum occasiones hoc vocabulo expressit ; 
Latini vero et Graeci posteriores, ‘congruam temporis 
‚partem sic vocant: et proprie quidem. diei partem duode- 


cimam: per abusionem vero. quodvis tempus non diu- 


turnum. 
ge Nõo, gole, oùy Özs. dhemjdnre , aA, öre dlunjd re 
sig wezavouv) Gaudeo non anhös [absolute], gued do- 
luistis, sed sarú, ze [relativa], quia dolor ille emen- 
dationem toti Ecclesiae attulit. Dolor secundum Deum 
Ii 4 est 


⁊ 


504 IN IL. EPIST, AD COR. 


Deum} est is qui ob id suscipi „oe 
fendi peccatis, 

‘Elvnijôste vdq sard Oev, c eu⸗ 
dum Deum] Id est, convenien Sn 
sar? doerjw nqdbeg, actiones ꝙ 

“Ia dv pnderl ErmemOijze U per 


nos damnum acoeperitis. Quid enim damni accipit, qú 
melior ft? J 

10. H ydg xcro Otöy Minn perdvoiap eig oornglar due 
saublarov waregydberas, qui enim secundum Deum -dekr 
est poenitentiam in ealutem non resipiscendam operate) 
Per perdvouar intelligit ipsam emendationem, quae tlm 
dolorem subsequi solet, Et est hic quasi dyrasdslas; 
refractio). Nam gerdvoray dueravóyrov [poenitentiam 1 
poenitendam]) si dixisset, perfecta fuisset dyraydslass, 
ut com Plinius dicit, Superest ut meae poenitentias pr 
nitentiam agam. 

H 8d zoö wdopov Ayn Odvaroy wareerderen ‚ mundi ar 

tem dolor mortem operatur] Moeror ob ignominiam w 
ceptam, ob res amissäs, ob ereptos amicos, sacpe ut 
morbos mortiferos parit, ant etiam homines ad ul 
“guaerendam mortem adigit. Piis neutrum eveniet, at qü 
“didicerit dy8goriva plgew dyBgoorivoog [humane aw 
animo ferre). 

11. Tdob pdg} Hoc ecce est exemplum recens ade 
rentis eins quod dixerat. 

Enovdijv: dâÀà drokeylay, diligentiam, imo et escur 
“tionem) 'AlÀà hic valet imo et, pok. "dmohoylar, id el, 
“excusationem snae negligentiae, primum apud Timotheus, 
“deinde apud Titam. In Glossario, drrohoyla, escual, 
purgatio , satigfaotio, Et alibi, escusatus àroloygedurt. 

Anià po , imo ed timorem] „Propter illa quae scir 
serat in priore Epistola 4: 2, 19, 20, 21. 

"Ald ènundrow, imo et desiderium) Nempe quis spa 
“reditns sui Panlus fecerat 1 Cor, 41 19, 16: 5 eter 
guentibus. 

rAildà hor, imo ef studium) Pro Pauli bons eziste 
matione, supra 7, 

"AIR 8ndingaw} Windictam sppellat h hoo quod tul 
“Doctores Corinthii desernerant, “ 


CAPUT VIL “508. 


‘Ey navri ovvestjaare davrovs dyvosg elvas ly 13 srodyuari] 
Zvvegjoare hic est rebus probastis. Sic ovssjaear per del 
Eey (demonstrare] exponit Demosthenes contra Callip- 
pum. Manifestum fecistis vos insontes esse in hoc nego= 
tio, nempe in iis quae ad mei contemptam dictaque fac= 
taque erant. 

12. “Apra el zal Eyoorpa Úuty] Si quid scripsi, nempe 
ea de re, et subaudiendam id scripsi, ut supra 2: 10, 

“5; 13, et alibi saepe. 7 

Ovy eivexen TOÛ dBurjoarros » non propter eum qui fecit 
iniuriam) Non quod eî male vellem. 

Oùdë eivener Toö dOuwndEyros , nec propter eum qui pas- 
sus est] Nec quod mihi ex ipstus dolore solatinm quaere- 
rem. Inest enim zj ziuwola zo sragyyopoöy Toùs nenopdo— 
zas (poenae ut iniuria affectos maxime consoletur], ut 
diximus libro II de Iure Belli ac Pacis 20. 6. 

"A)N venen vo paveoodijvar Tijv anovòsy sir vijv rig 
oucõy 7005 Vudg Evooriov voö Oecoö, sed ad manifsstandum 
studium nostrum quod habemus pro vobis apud vos co- 
ram Deo] Sic Graeci. At Syrus, et forte melius, zp 
onovòjs uy rijj rio juöy (studium vestrum quod ha- 
betis erga nos}, sine illo srpos vuäc, quod et in aliis 
Codicibus deest: ut sensus sit, Jn hoc ea de re scripse- 
ram, ut appareret omnibus quam. me ametis coram Deo, 
id est, sincere, Deo conscio. 

13: dia zoöro srapaxenhijueda ènl zij vraganhjoe jur p 
ideo solati sumus solatio vestro} Id est, ex litteris ves- 
tris quas ad me miseratis per Timotheumì. 

TIegisoorégoog dè uâlloy, abundantius magis] Duplex 
Comparativus, ut Marc. 5: 26 et 7: 36. Talia sunt gäd- 
hoy èydixooregur (magis iustiores] apud Aeschylum, uäddos 
eörvyéseoos [magis fortunatior) apud Euripidem, uäÀdoy òÀ- 
Buóregos [magis beatior] apud Aristophanem, aigezoöregop 
mäddor [eligibilius magis] apud Aristotelem. Sic et apud 
Plautum magis certius, magis maiores, magis dulcius, 
apud Virgilium magis beatior, apud Vaâlerium Maximum 
magis locupletior, quae notata in doctissimis de Gram- 

-matica Vossii libris. « 

'Eysomer èni vj yact Tirou] Gaudio nobis fuit id gate 
dium ‚ guod Titus a vobis seoum attulit. 

lis “Or 


506 IN II. EPIST. AD COR. 


“Ort dvarénavrar TO mvedpa adrod dnò sraytor tur] 
Quod per vos omnes recreatus fuerat eius animus. De 
boe significatu vocis dvarmtaverf diximus 1 Cor. 16: 18. 

14. “Ors ei ze adzö Onég vur wenauyguar, où zarnoyw- 
Bv] Jta ut si quid magnifice de vestro in me affectu 
apud Titum praedicaverim, in eo non vanus apparuerim 
Est autem in voce xarnoyvrôgr Effectum positam pro 
Causa. Nam qui mendacii convincuntur, eos pudor sequ 
solet. 

"AAN os zrarza dp adAybelg —E viv, ots u 
sj vauynows uv dj éd Tézou dhjdaa dverndy) Ent Tiw 
hic est apud Titum. Sie ènrl zooouzor maprugor, apud bl 
testes, apud Lucianum. Sicut wos quaecunque vobis disi, 
vera comperistis, sic et Titus vera comperit, quae ip 
de vobis dixeram. { 

15. Kal za ondayyva avroù megesoorbgeos ei vpüäs kw) 
„Amor eius erga vos multo magis est, id est, fertu. 
Locutio similis Ps, 145: g. 

"Avantuvyoxouévou Tij navtov dudy Önaxoijy, remini- 
centis omnium vestrúm obedientiam}) Eam scilicet qun 
Corinthii Tito tanquam Pauli vicario exhibuerant, Vid 
infra 8: 23, 

Rs uera Popov zal Toopov èdEEaade auzop, guomodo cur 

timore et tremore exgeperitis ipsum) Vide supra 2, et 
Ps. a: 11. 
. 16. Xetow ôre dy navrl Gaòö èv vur , gaudeo quod 
in omnibus confido in vobis] Quod tales sitis ut de vobi 
mihi omnia optima possim polliceri. Est et hic Arcoyvuia 
[transnominatio} Effectus pro Causa. Sic infra 101. 
Adde Prov, 31: 11. 


CAPUT VIII. 


1e Tvoooiloper 8: Opiv, àdehpol, srjv yetger zo Ge 
zijv Bedouévyv èv vais èuudmolau vijg Manedorlas, notar 
autem facimus vobis, Fratres, gratiam Dei quae dató 
est Ecclesiis Macedoniae] Maultum sane erat quod fect 
vant Macedones, quorum exemplo Paulus Corinthios vl 


excitare. Sed Paulus, ut solent Apostoli, pro efect 
| 7 








CAPUT VIIL 507 


causam nominat, docens omnia quae a Christianis fiunt, 
deberi non cuivis, sed eximiae Dei bonitati, ut qui tot 
et tam gravia peccata remiserit, volantatem suam tam 
aperte revelaverit, ultro vocaverit a se abalienatos, et id - 
per tot miracula, Hae sunt causae propter quas in Novo 
Testamento quam in Vetere uberior est, et esse debet 3 
gratiae commemoratio. 

a “On t sok Ooxsuij OAlecos 3 ——X 
aörcõ⸗ , «al qᷓ wara Pdhovs seroyela arr èreolooevoer eig 
zòv mdoüsov wijs dnddrysos edzöv] In priore membro sub- 
audiendam est fuit. Magnum fuit eorum gaudium (nem- 
pe ex pace conscientiae, ut supra 6: 10) etiam tunc cum 
per adversa maxima explorarentùr. Vide supra 2: g. 
Macedones enim Christiani vehementer vexati fuerant, 
et a Gentibus, Act. 16: 20 et seqg., et a ludaeis Act. 
17: 5, 13. Iroyela elo To Baros est summa paupertas, 
partim ex confiscatione bonorum, partim quia divites 
Ecclesiam deseruerant. IIroyoö vox in his libris saepe 
non ad mendicitatem redactum, sed re tenuem significat, 
ut Marc. 12: 42. Karà Batous, id est, infima paupertas, 
Sic conditio abiecta vocatuf, Por» Ps. 130: 1, Bados Rom. 
8: 3g. “Anhdrys est hoe quidem loco liberalitas, ut 
infra g: 12, 13 et Rom. ra: 8, quomodo et drÂòg sumie= | 
tur Tac. 1: 5, Est alioqui vox generalis quae quamvis 
animi integritatem significat, ut apparet 1 Par. 29: 17, 
a Sam. 15: 11 , Prov. 19: 1, supra 1::12, infra 11: 3, 
Eph. 6: 5, Col. 3: 22. IIoörog vero Paulo est omne id, 
quod amplum eximiumgque est, ut vidimus Rom. a: 4, 
g: 23, 11: 12, 33. 'Enegiooevoe PW. Egregium est dyrin 
Berov [oppositum] in vocibus Pdtog et drrepiooevae. Jpso- 
rum summa paupertas, id est, ipsi Macedones valde 
paaperes , exundarunt in egregiam liberalitatem, Magna 
apparet hic Pauli sapientia, Macedones pauperes landat, 

ut tanto plus a-loeupletibus Corinthiis obtineat ad: suble- 
vandos in Tudaea pauperes. 

3, 4e Ore kara Òvvaurv (naorvgë) xal Örig diva O- 
Batoeror, Mera moÂdijg mrapandijgecg Öeópevor — zij 1e 
Qquiv xal zjv vouvoviav zis Òsaxovlas, tijs eis Tous dy loog 
ÖfEuodar juês) Hie quoque ad deóperor subauditar goap 
[/uerant], ut modo vox /uit. Sic et infra g: 13. Deinde 

’ est 





508 IN il. EPIST. AD: COR. 


est vocum traiectio. Nam pagrvgd [testor] est nrapirdeus 
finterpositio). Illa aatem sar& Òúvagiy et öndp duvaus 
cum sequentibus cohaerent. „Aöfaigeroe respondet Hebraeo 
pxuno Neh. 11: 2, quod ésofwalogévovs (sponte se oft- 
rentes] ibi vertunt Graeci. Sic dicuntur qui non ex Le 


gis praescripto, sed sponte sua aliquid donant, gualisaa 


pauperibus non postulanda, sed si ultro dent recipi poss 
dicit Maimonides, Tom. III fol. 85. Dedere, inquit, 





pro viribus, imo eupra vires, id est, ita, ut sibimet 


ipsis incommodarent: deinde, multum me et socios meot 
rogarunt , ne hoc recusaremus: rijj yaguw , beneficium 
hoe, ut 1 Cor. 16: 3. Rogarunt etiam ut in nosmet ipso 
reciperemus partem laboris istas pecunias deferendi ad 
sanctos in Iudaea. Id enim dtaxorta (ministerium) di- 
citur, sicat et omne id in quo aliis utiles nos reddimu, 
infra g: 1, 12, 13, 1 Cor. 16: 15. 

5. Kal ov xafos sijkmiaager) Non hoc tantum fecers 
guod sperabamus. Subaaditur enim póvoy [tantum). 

"AAN éavroùs èdoxar ngöror zò Kvolo, wal jur da 
Oehsjuaros Otoũ, sed semet ipsi dederunt primum Domi 
no, deinde nobis per voluntatem Dei} Non bona tantum 
sua, sed et de sao numero polliciti sunt se daturos, qui 
Corinthum irent. Hic xal ponitur pro émreira, ut respon- 
deat voci noöroy. In ea re, inquit, ipsi sermet devote 
runt et Christo et mihi. Aid Gehzuarog Oso, Deo ipsc- 
rum animos movente. Varie sumitur haec locutio: alibi 
enim Divinam gubernationem, ut Rom. 15: 32, alibi 
munus a Deo impositum significat. 

6. ‘El rò ragaxadtaas sjuäs Tivoy, Twa nabòs spoerp- 
Baro, obro «al dreredton elo Ouêty wal viv yow zaurw) 
Fecerunt hoc ut eo efficacius me rogarent, ut Titum ad 
vos mitterem, impleturum id beneficium quod coepit, &- 
gitandi acilicet vos ad sublevandam fratrum in Indses 
inoptam. Coepit, nempe cum per vos transiret. 

7. 'AÀN dereg êy nravrl mreprodevere, stiger] Non igno 
ravit Paulus artem Rhetorum, movere laudando. Opt 
mum vero erit post êp navrl ponere drodragddsjy [inter 
‚punctionem], ut quod in genere dixit, deinde per species 
explicet. Jn omnibus ezoellitis, primum in Ade, CI 
dendo ca quae credi dehent, Ke 


CAPUT VII. 609 


“Kol Aoyo} In instituendis alise, W 

Kol yvwae] Cognitione historiarum, Poetarum rerum- 
que aliarum, quae etiam in doeendo suum usum. habere 
possunt, ut Paulus in his ad Corinthios epistolis ostendit, 

Kal maon orsovòij, et omni studio} Studium ‚ad agendas , 
res bonas. t 
__… Kel zi E uv èv puis dyonn) 'Ey sjuiv. pro ers sjuûs. 

In dilectione illa quae ex vobis, ex animo scilicet ves- 
tro, ad nos, supple fertur. | 

“Iva wal dy vaurn zij yaoter megtooeunre, où wart’ èruzayip 
Aéyoo) lta haec puto optime coniungì, uf in. hac etiam 
beneficentia vincatis alios, id dico quidem adhortans 
scilicet , non tamen impero, 

8. "Alla dik rig Erépooy orovdis, wal zo rijs öuerioas 
dydrens yrgowoy doxudlov] Dico scilieet hoc, ut compara- 
tione eis quod fecere Macedones, discam quam sit sin- 
‚cera vestra dilectio, nempe in illos fratres qui in Judaea 
sunt. Ut hic dowspdlep ita infra doxigijy dixit in re ea- 
dem g: 13. 

g. Tuwvoioxere pag viv ydgw zo Kvgiov juüv Inooc 
Xoigoö , scitis enim gratiam Damini nostri Iesu Christi] 
Beneficentiam Christi in nobis, cuius exemplo et nos be- 
nefici in alios esse debemus. 

… “Ore Öt sns drzooyevoe mhovaros dr, qui propter nos 
pauper factus est cum esset. dives) Id est, cum vi illa 
polleret omnis generis miracula patrandi, etiam mortuos 
resuscitandìi, personam tamen gessit tam humilem,-ut ne 
__domum. quidem haberet propriam Matth. 8: 20, idque 

prapterea quod id ad salutem nostram conduceret, 'w 
{ pauper) etn [tenuis] epitheta Messiae. 

“Iva pes zij Enelvov nrwyeig nhovrjonve, ut sllius in- 
opia vos divites eſtsetis] IIla Christi humilitas, perfectis- 
simam obedientiam habens comitem, causa fuit per quam 
vos ad veram iustitiam perducti estis. Dona Spiritus 
accepistis , vitam accipietis aeternam. 

10. Kat yvouyy èv Tovrw ÒiÖops, et consilium in hoc 
do} Est quidem praeceptum Christi iuvare pauperes, sed 
modus aliquia libertati relinquitur: quod Macedones fece- 
rant, tale erat ut suaderi magls, quam ‘iuberi posset. 
Sic yvougv Hidwop: de coelibatu habuimus 1 Cor. 7: 25. 

Toù- 


I 


510 IN II. EPIST. AD COR. 


Toùro yap vir ovupégee, hoc enim dobis expedit] 
Expedit vobis tueri bonam famam quam coepistis conse- 
qui. Vestrum iam vobis exemplam proponam. Non et 
pulchrum audire : 

Coepisti melius quam desinie: ultima primis 
Distant. t 

Ofsiver où póvoy zò srorijaar, ÈÀÀe zal zò Gékew mtooerp- 
Eaote aso srégver:, qui non solum facere, eed et velk 
antehac coepistis]) Potest aliquo sensu defendi hoc dic- 
tum: sed si quis sequentia comparet, widebit esse lo- 
‘quendi genus inversam, qualia multa in Ture civil 
Romano et in aliis scriptoribus a Viris eruditis notata 
sunt, ubi in dispartum comparatione praecedit quod nt 
tarali ordine subsequi debuit: et ita hunc locum inter 
pretati sunt recte et Syrus et Arabs. Ilépvo:, in Goe 
sario vertitur , anno praeterito, quanquam solet et uur 
pari de vetustiori tempore, Causa autem cur Corinth 
antehac aliquid quidem, sed pauxillam, contulissent dd 
javandos in [udaea fratres, videtur fuisse quod confisct- 
tionibus aut malctìs plurimi essent exhausti „ quo specht 
id quod habuimus 1 Cor. 10: 13. 

11. Novy Òë zal zo mroujoar —e— Nunc perfci | 
qrod bene inchoatum est. Amat Paulus ut et Graeci inf 
nitivos ponere vice nominum idque cam articulo neutro. 

“Oros zabaree ij nhotvpta TO Mldeuy, zt quemadmodun 
promptu* animus volendij Ea laudanda fuit cui viru 
non: sappeterent. IIeöôvuos' 29 23 2 Par. 29: 31, 

Oëro zal To ênuvedkoor , ita et perfioiendli) „Adsit scil 
cet: de quali &AAehper [defvotu] egimus iam aliquoties. 

Ex roũ ẽxeiv] Ex copiqo quae nunc vobis maior est, quan 
time erat, © eh [ad manum]. . 

"12. Et veg ij eodvpie ngbserat, xe0 ka èn ze 
orgdodextog , od :mato oûx &yer, si enim voluntas prompt 
est, secundum id quod habet atcepta est, non secundss 
id quod non habet) Etiam hic verbum aliquod subandier 
dam est, ut 1 Cor. 14: 34, 2 Tim. 4: 3. Grata est Do 
voluntas pro facultatibus: supra facultates non exigis!. 
Non postulat Deus id quod impossibile est. 

13. Ov yag Wa àhdouw &veorg, vuiy Dé OMlypis, non enn 
ut aliis sit remissio, vobis autem afflictic} Subandiendor 

il 














CAPUT VIIL' 511 


inud exigitur. Plus dicit quam dixerat. Non modo im- 
possibilia non exegi, sed nec quae supra modum molesta 
essent. Seneca: Dabo egenti, sed. ut ipse non egeam. . 

ALN dÉ laóeyzog ‚ ed ex aequalitate] Idem ius Actio 
quod Titio. 

'Ey Tö vr zag), in praesenti tempore] Iam cum ces- 
set illa in vos vexatio. Est locutio non infrequens LXX 
Interpretibus ‚ ut Gen. 29: 34, avan. 

Tò vu@y sreotagevuat eis TO dncivoor Ústonua, vestra abun- 
dantia tn ilorum inopiam] Supple yéryras [fat] per 
mgoleuypa (zeugma a priore}: sequitur enim ea vox. IFea 
pisoevua est PVU; Öséorua pon. Sensus is qui in Cyro 
Xenophontis : : A &p Tô negro pre zv Euol doxourreor , 
tovrotg Tag êvdciac Tür pldov Eaproöuart [Quae superare 
video id, quod mihi satis est, inde amicorum necessitas 
tibus subvenio}. Living: Ut ex eo quod affuit opibus 
vestris , sustineatis necessitates aliorum. 

14. “Iva zal to deetvoy sreplodevua yévnrar eis TO Ouóv 
Östonua, ut et illorum abundantia vestrae inopiae sit 
supplementum}) Ut sí quando fames illa, quae nanc In- 
daeae incumbit, cessaverit, et vobis forte aliquid acci- 
derit adversi , eveniat vobis id quod dicitur, 

Habet in adversis praesidja „ què in secundis com- 
modat. 

“Oros pEyyrartadryg; ut Pat zaqualites) ra. est, ut mu- 
tua sint officia, qaemadmodum intér amicos esse debent, 

15. Katog péroantus OTO modv, où Endeovaoe: wal 
ó sd oÀiyoy, oùn èharrórnoe, sicut scriptum est, Qui mul- 
tum, non abundavit; et qui modicum, non indiguit] 
Interpretes LXX Exód. 16: 18: iisdem prope verbis; 
Oùx drAedvaoer é vò srodv, zal ò vo ËAarroy ouw Eharròry: 
oep. Subauditur post to zroÂd, et post zo dlartor, éyop 
[Aabet]. |Egregia cAAnyyogin historiae de, manna. Vidit 
eam et Philo in Allegoriis : Kal éri roö pevra our, 
xad &rb sraons deopeäg jv Ó Oeog Boperrur TÔ yves dur, 
«ahoy zo èvapetpor «al menergrjnévov , xal uij zó varto zuêt 
hauBdverr nheoveEig. Toürd ye và vijs-tjudgag ovv eo sulour 
ovvayayfrwo ij Wvyy, Wa ui Eaveijy pviara vöv dyadtür, 
dida zov prdodmgor Oeòv dropen (Et in manna ergo, et 
in quovis munere, „geod a Deo atcipit nostrum genus, 

pul- 


512 IN II. EPIST. AD COR. 


pulchrum illud, nec numerum exoedere nec modum; ne- 
que per avaritiam ultra id quod satis sit, sumere. In 
diem itaque colligat anima quo nisi in diem uti non po- 
test , ne se meliorem bonorum custodem quam munificen- 
fissimum Deum putare videatur}. Et in libro Quis sit 
haeres rerum Divinarum, cum dicta iam verba ex LX 
Interpretibus protulisset ; addit: ‘Hvixa zû zis dvaloyi 
ëyosjoarto Pavpasë zal sregsuayitp mEt [Quando prae- 
clara illa atque egregia analogiae mensura usi sun). 
Spectat et huc ea quam in Symbolo prolitemur sanctorum 
communio. 

16. Kap dl zò Oed TÔ Ördorre zip aurgv onoudijs dri 
vur èr zij sagdig Tisov, gratias autem Deo, qui ear 
dem pro vobis curam Titi animo indidit) Vide ut omni 
ad bonorum auctorem.Deum referat, ut et supra 8: 1. 

17. “Ors vijv mèr mragadnhouw ddékaro, quoniam exhork- 
tionem suscepit} lllam de qua supra 6. 

Smovòasoregog Öë umer audaigeros Eijkde moos Úpis) 
Sensus est: Tituo, cum eum Aortarer ut hoc iter su- 
ciperet „ ostendit se praevenigse mêèa dasideria, et su 
sponte.iam id cupidase. dateen ; id est, éwovaalt- 
pevos „ ut diximus supra 5. 

18. Evveréupaper Òë per wùzoù Ter Belg ‚ où fra 
vos èv tT evayyehip Öia nacör zy èrxiyauy , misimut 
autem cum illo fratrem., cuius duus est per Euangeliun 
per omnes Eoelesias) Mos erat Hebraeorum eleëmosyui 
dispensandis tres praeficere, ut monet Maimonides Tom 
III ‘fol. 85. Eum hic sequitur Paulus. Mihi non displi- 
cet illorum sententia qai hic Lucam designari putant: 
ita tamen ut per Euangelium non intelligatur liber, qu 
tune editus nondam erat, sed ipsum manus Euangelistse, 
quod Lucas Pauli vice multis in locis fideliter obierst, 
sive. ipsa Euaugelii praedicatio , ut infra 10: 14. Éf 
pro dre. 

‚19. Od udvor Òé] Non tantum diguus est. quis — * 
fiat ob hoc quod dixi. 

"ANG wal gespororgdedorönd zör dendgoup , sed et or 
dinatus ab Ecclesiis) Mas -erat Pauli electionem eorun 
qui pecunias administrarent, non sibi.sumere , sed Syn 


odo permittere, 2 Cor. 16: 3. Adeo nou satis illi erst 
a 





a culpa abesse, nisi et euspiciones excladeret, Subaudi- 
tur et hic érévero [fuit]. De verbo geigoroveip vide quae 
dicta Act. 14: 23 

__ Zuvéxònuos fudy , comes peregrinationis nostrae] Hoo 
per parenthesin interiectum est, et Lucae optime conve= 
nit, ut ex Actis ab ipso scriptis apparet. 

Evy zij eous zaven, in hanc gratiam] Merovvurxdg 
(Agurate] yaguw vocat id quod ex liberalitate datum est, 
ut et 1 Cor. 16: 3. 

Tij dtaxovovulvn vp jucy] Quam nos procuravimus, 
in Macedonia scilicet. Sumitur hic verbum dsaxoyciotas 
sìicut dsaxortag vox supra 4. 

Toos zijv. avvoù’ zoö Kvolov dolar, ad ipsius Domini 
gloriam) Domini enim honor est cam servi bene officiant 
faciunt. 

Kal noofvuiar vudy, et alacritatem vestram) Nempe 
excitandam , exemplo Macedonum, ut supra 1. 

20, Ereddóueyos voöro) Hoc referendum est ad ouverrégss 
Wauer, ut illa où póvoy et sequentia sint sraperberendg 
[per parenthesin) dicta. Sreldogevos, metuens, ut Matth 
2: 15, id vero hic ponitur pro cavens, causa pro effectu, 
Sic et 2 Thess. 3: 6. Illa est gerapogd [tralatio] ducta 
a nautis vela contrahentibuús. 

Maris sjuâs moousjogsar èy zj ÈOooryre vaurn zj dtanovov 
mévn Öp’ iudv, ne quis nos vituperet in hac summa mag- 
na quae ministratur a nobis]. “Aògoryra vocat summam 
pecuriiae saties magnam. DW vertitur dògol Tob. 29: 9 4 
34: 19. In Glossario, dògog, grandis. Donatus in Vire 
gilii vita dôpor validum interpretatur. Scholiastae Graecí 
—R exponunt duvager [potentiam], uéyetos (magnis 
tudinem]. 

21. IIoovoovueyor xaha où uovoy Evoorsioy Kvglov, dÀÀa 
al èvoonsoy avboonror} Curantes ea quae sunt honesta. 
Sumptam est hoc ex Graeco, Prov. 3: 4, IIgovooö wahd 
—RR Xvoiou xal — [Cura bona coram Deo eb 
hominibus). Ubi in Hebrgeo LXX legerunt Goy cum 
Punctis iis ut no nomen esset, sed verbum modi im- 
Perantis: recte sane. Evconioy“ Kuglov wal dy8qonoy, ea 
Juae et Deus probat et viri boni. Similis locutio Rome 
12: 17, . . 

VI. Kk 2% 


dia IN Il, EPIST. AD COB. 


an Svreréupauer Öl avrois zor dòeÂpor sur, misimus 
autem cum illie et fratrem nostrum} Tertium aliqaem 
qui cum Tito et Laca iret. Hic forte faerit Epaenetus, 
memoratas Rom. 16: 5, 

“Ov êdoxipasauer èp rroÂdoïg mroÂdaxis orovdatoy vra] Er- 
perti sumus sedulum. In Glossario, anovdaïos, sedulus, 
studiosus , eflicax, 

Nvvl Òë srohv onovdarórepor , nuno autem multo sede 
liorem]) Si fieri potest, adiecit aliquid ad sedulitaten 
priorem. 

TIeror@sjoer noÂMf zij elo us) Id est, ideo quod de ve- 
bis omnia sperat optima, me auctore, Vide supra 1: 15 

23. Eire úrég Tirou] Supple quaestio est, Si de Tib 
agitur. 

Koivovos èpòs} Socius laboris in Euangelio pracdi- 
tando. | 

Kal eis úuâs ovvegyós] Quod propius vos spectat, etim 
in vobis partim corroborandis, partim corrigendis mik 
adiutor fuit. | 

Eire ddehpol úuöy, sive fratres nostrij Nempe in dit 
quisitionem veniunt. Amat êMdeiwers [defectus] Panlos, 
rem eloqui properans. De Luca et altero hic loquitur. 

Anòsohoe dexhmoër] Aliud sunt dzrogodot Xousoù, a Chrù- 
to, eorum principe, Legati, alind Legati Ecclesiarum. In 
Thalmadicis yrow sunt, qui decimas et alia Levitis de 
bita ad ipsos deferebant, qui errogohos in Codice Ther 
dosiano de Iudaeis, ut diximus ad Matth, zo: 1. 'Ar- 
goÂr) eorum munus Tuliano et Epiphanio. Inde sumpt® 
hoc nomen. 

Abla Xoisoö] Merovvuirög (per tranenominationen), 
id est, instrumenta sunt gloriae Christi. | 

24. Tv our Èrdekiy zij dyanye Our, zal sjuör ur 
yijdeog Öndg Óudv, els avroug èvdcilacte) Est Hebraism® 
drdelbaade Evderliy dyanng val vavyijdeos, pro dyanp t 
xavynow. Ostendite eos a vobis diligi. Ostendite wt 
ésse quae de vestro in me et meos affectu praedico. 

Eis mooowrnov töy eudmour, in conspectu Ecclesiars” 
Ita ut illa vestra dilectio appareat omnibus circum È 
edesiis , et iis maxime quarum decreta ad vos venerdt 


CA 











CAPUT IX. 


ie Tel pèr pag rijs Öcaxovtas zijs els Tous dylovs nrequd- 
oòy mot sl zo yodperr vun, nam de ministerio, quod fit 
in sanctos, supervacaneum est mihi scribere vobis] Haec 
connectenda fuerant cum superioribus. Ostendit enim se 
nallis ultra hortatibus uti velle super isto negotio pau- 
perum, cum de ipsis omnia maxima multis de causis exe 
spectet. De voce draxorviag vide supra 8: 4. 

a. Oida pap zijv ngofvular Úpdr, novi enim alacrita- 
tem vestram} Vide supra 8: 12, 19. 

“Hy únêo Ouòy wavyduar Maxedoorr] Quam apud Mace- 
donas magnifice praedico, de qua triumpho. 

Ove “Ayata nrapeorevagut dmo nigvor, Achaiam ab anno 
praeterito paratam esse} Idem dicit quod supra 8: 10. 
Ne Macedonibus plus tribuere videretur, quod plus de- 
dissent, Achaeos, quorum praecipui Corinthii, hoc ho- 
nore solatar, quod priores incepissent. 

‘O dE mv bijko) Aemulatio vestri exempli, map. 

"Hofôrae, provocavit] on vel vn. 

3. "Ertsuwa-òë zovg ddeÂgous, misi autem fratres]) Ti- 
tum et duos alios praemisit, ipse, sì posset, secuturus. 
Praemisit autem ut cuncta parata inveniret in suo ad- 
venta. | 

4. Rv zij Únozdoe vaut tje wavysjoeg) Fn hoe funda- 
mento meae iactationis, ut Ezech. 26: 11 in Graeco. 
Sic et infra 11: 17. Hebraéi dicerent I[atatu]. 

5. Tijv noosarnyyehutenv edhoylar Óudv} Edhoyla, nas 
largitio, ut 1 Sam. 25: 27. IIgovatnyyehutvnv, id est, 
mpoeiorjuivijv, praedictam, de qua iam multum dixi, Sië 
mgodedrjdouirn häbemus in tertio Maccabaico. 

Oörooz os eöhoylar , zal uij vs nheovellay , tanquam lara 
gitionem, non tanquam avaritiam] V olenter data. Roe 
gamus , non eripimus. 

6. Toöro di] Praeterea vero. Supple, censui vos mo= 
nendos, e superioribús. 

Rr edÂoylaus) Id est, liberaliter, Sic et Ezech. 34: 26, 

PE edhoyiuis wal Oeploer, liberaliter et metet} Id est, 

Kk a a 


616 IN IL EPIST. AD COR. 


a Deo recipiet. Frequens Hebraeis translatio ‚ lob. 4: 6, 
Matth. 25: 24, 26, Luc. 19: 21, 22, Toh. 4: 35—3, 
2 Cor. g: 11, Gal. 6: 7—g. | 

7. “Exagos nafs smgoaupeirae zij wagdia} Ut vult in 
corde suo, 129 33 Exod. 35: 5. Nam mgoaipersdar hic est 
velle, ut Prov. a1: 25 in Graeco zrgouigeors „ Aristoteli 
deliberata voluntas. Sabauditur hic det. - 

Mn èx konye 9 dE dvayans, non tristis aut invitul 
Nam zò dxovsior [involuntarium)] laudem. detrahit action 
, ‘Thagov yao Öorny dyané ö Oeds , hilarem enim datoren 
diligit Deus] Est sententia trita apud Hebraeos. Hinc 
Sir. 32 in Graecis, in Latinis 35: 11, ’Ey sraop dóoe iu- 
ewsory TO ngöocoror oov [-Ad omne datum hilarem fac vul 
tum tuum). 

8. Iläoar yagw, omnem gratiam) Sic appellat Du 
dona, ut 1 Cor. 3: 10 et alibi, 

Ilegvooeüoart elo Ópäs) Facere ut abundent vnn. Nu 
Graeci activa sumunt pro dupliciter activis, quae Hiph 
vocant Hebraei. Sic BaosÂeverv, facere ut quis regnel. 

Ilâoay aurdonerar Èyovzes) Id est, contanti iis quae mr 
tura desiderat. Sic avragxera sumitur 1 Tim. 6: 6, é 
aùtaorijs Phil. 4: 11. Usurpat et Polybius oüzagssuay hoe 
sensu. Qui suis parce utitur, multum aliis poterit dare. 

gs Katos péyganrrtar: 'Eoxòpruoer , Edoxe zoîs zeérgoup” ijd 
waroours) aùtoù mévet els zòv alöva, sicut scriptum est , spar 
it, dedit pauperibus : iustitia ‘eius manet in perpetuum) 
Sunt verba LXX in Psalmo qui Hebraeis 112: 8. Toxic- 
muder, sparsit, id est, liberaliter erogavit, ut Prov. 11: 4 
Awatoouvsg hic est misericordia , ut Matth. 6: 1. Itaqu 
in dicto Psalmo alii posnere êleymoovyy (diberalitas), sl 
pidarBgoonia [humanitas]. Manet in perpetuum in Psalm 
significat famam post se longam relinquit. At ex sent 
Pauli praemia parit asterna. Nempe si et aliae virtu 
adsint quae adesse debent, sed ita tamen ut inter 64 
misericordia pluri valeat. 

10. 0O d ëriyoonyöy ontgua sÖ onelgovr:, qui auten 
dedit semen seminantij Qui wobis dedit quod daretu 
pauperibus. Nam id hic seminare, ut supra 6. Sul 
autem verba haec et sequentie ex Esai. 55: 10. 


Kal prov els Bodouw yoonysjoar, et panem ad edends” 


pree. 


En 











4 * 


CAPUT IX. | 517 


praestet) Non tantum wobis det ad vitam necessaria, 
Vide Matth. 6: 1e. 

Kal nànbövar voy ondgor Vpür, ef multiplicet semen 
westrum)} Verum etiam det ut in posterum plura ‘dare 
possitis. Respicitur locus Deut. 28: 12, - 

Kal avËijoor se yevvsjmaru rijs Öixaroourns vuOy, et au- 
geat liberalitatis vestrae proventus] Idem sensus qui in 
superiori membro. Nam deatoovygs etiam hic vult in- 
telligi jv êAeguoouvsy. Respicitur autem locus Os. 16: 13, 
ubi yevvijnarg Ömasoouwis Graeci, qui- omisso 1 legerunt 
my, et sumpserunt ut nomen , non ‘ut verbum. 

1. 'Ey wavrì nhovribógevor, in omnibus locvipletati) 
Hie rarsus subauditur êgë [estis]. Vide et Rom. g: 28. 

Eis nêoay dnhóenra, in omnem simplicitatem ] Andoörn⸗ 
hic est liberalitas, ut Rom. 12: 8, supra 8: 2. . 

“Heus zarcoyeberos Öë sud eÜfaorslar: TÔ 0e) Quae 
causa est, cur not gratias Deo agamus. Ar quy non 

© dudy legit Syrus. 

12. “Ore 9 Òranoyla rijs heveeigy las Tavernes, quaniam, 
murneris huius offlciam) Sume ut initio huius capitis. 

Où póvor èsl ngooavanhnoodoa Ta dseornpara TÖr dyiov, 
ron: solum suppiët ea quae devunt sanctis] Ut supra 8: 24. 

"Alla zat sregrovedovoa Òew srodhr evyaorsr Tt Od, 
sed. etiam abùündat per multas gratiarum actiones' Deo] 
Ipsa liberalitas per se Deo grata est, deinde ‘alium etiam 
frgctum Deo fert, eo quod qui ea liberalitate sublevantur 
gratias: Deo agunt. 

23. Aret vijs öoxiuũg ijs —E zavrys , per experi- 
montum huius Neu] Experimenta huius rei, supra a: 9, 
8: a. 

Aokalovreg. vor Oecor, Deum eelebrantes] Sermo natu- 
ralis fuerat doEalóvror. Sed ostendimus ad Marc. 6: 46, 
rectum pro obliquo saepe poni, non apud nostros tantam 
Scriptores , sed et apud elegantiores Graecos, quale illud 
in Homero Iliados Z, 

> Avdooudyn Pvyarno ueyaknrogos 'Herloovos , . 

>Herlov , òs ëvacer “Trondanp úÀgéoon. 

[Magnanimi illius gnata Andromache Eetionis, 

Qui Eetion quondam coluit sylvosum Hypoplacum). 
Kk 3 Item 


58 IN IL. EPIST, AD COR. 


ltem lliados IT, 

“Aupo d° outro yeguooregos ev 'Odvooerg. 

[-Ambo at cum sedeant mage erat venerandus Ulysses). 
Potest tamen dubitari an mon siterror exscriptoris, qais 
mox sequitur êrrurodoùrtooy. 

'Enl zij önorayij zijs ómokoyias Opdv eic zO evayyihor zo 
XKeusoö] Id est, 8r óuodoylas. Gaudent fratres ludasi, 
quod vos quoque per professionem factam in baptismo 
subieceritis vosmat Euangelio Christi. Sic ògokoyia dic 
tur et Hebr. 3; 1, 4: 14, 10: 23, Sic et verbum ópols- 
yep sumitur 1 lob. 4: 3, 15, 2 loh. 7. 

Kal: dadornre vijg wouwoovtag cie adroug) Deinde gauden 
de liberali vestra bonorum communicatione [oum ipsis) 
Vide: Rom. 15: 26, supra 8: 4, Hebr. as: 16. 

Kal sis navras., et cum- omnibus] Etiam, de vestra in 
alios, bengficentia gaudent et. Deo gratias agunt, ne 
credaxutur suum tantum. negotiam gerere, 

14. Kad adrör Öerjoee vrig VRO, -torumodeëörzor vs 
dia vv. ÖregBadhovoar paer Tod Ocoö ép utr) Et hic est 
perovugla [trananÔmimatia}: Nem drzerofouyrorr amantius 
est pro armorem. suum ostendentium, Cum vos viderid 
tam diherales propter Buangelij consortium Deum pro 
vabie precantur : et zic quomodo poszaimnt, ostendunt vo 
a sa. vehementer diligi. 'Bsirobsy in hoo sensu habe 
* —T 151. 

Kaqee Öl zj Oud int: Fi. dvendeniee — œuroũ sar 
oratie Deo de eius dono ineffabilij Panlas in gratie 
rum 86tienem se illis in Iadaea fratribas.adiìungit, € 
quasi „Amen illie accinit. …Asvendinyyvor > id quod tantun 
est ut explicari negueat, Idem alibi etvexdadgrog, ut} 
Petr,,:1:: 8... Tnoffabile ‚ek ii insnarrabide „‚ dixit 8 
nina Maior. tet 


veter 


CAPUT X, 


Je Murs Öè èyo IJwüdag., ipse autam- ego Paulus) 
Quia erant. adhuc pauci quidem , sed: erant. tamen Corin” 
thi qui Paulo obtrectabant : adversus eos Paúlus diguita- 
Jem muneris sul Luelur, 


Au 





CAPUT X. 518 


Ará vijg“ rrogoryvog wal drsermelas vo Morsos, per boni- 
tutem et mansuetudinem Christi] 'Enicinerw hie bonitatem 
significat, ut Baruch. 2: 21, Cant. Puer. 13, Sap. 12: 18, 
a Macc. 2: 23, 10: 4, quomodo et èreerkerg sunt viri bont 
ac faciles Phil. 4: 5, 1 Tim. 3: 3, Tit. 3: a. Merito 
autem has praecipue Christi virtutes commemorat, gaia 
propter eaurum imitationem maxime spernebatur. 

“Os ward noodaoroy uèv vanevog èv pip, drop de vaijd 
eig Vu, qui praesrens quidem humilis sum inter vos, ab= 
sens autem confido èn wobis} Sunt haec dicta miugrindg 
(imitative], ut Graeci quidam interpretes recte monuerunt, 
Idem enim est: quod infra 10.’ Dicebant obtrectatores 
eum praesentem multo lenius agere, quod offensas me- 
tueret, aut gratìias captaret. Similes J etium iss 
Epistola ad Romanos habuimus. , 

‚> Alopar Òë vo uz naoùv Oadóijeenr rij merrie} Ro- 
go ne: cogar ubi adere audacter uti ea fiducia quam in 
Deum habeo, nempe impleturam Deum: mea iusta desi- 
deria, Ienoi9yaw hic quod: stigss 1 Cox. 1a: 9. Sic zie 
xoiHyaiy pro fide habes et Eph. 3: 2: Respondet Hebraep: 
noa. Hoe est quod dixit venire éum virga, 1 Cor. 4: ara 

‘Hs Aopibogar ToAuijaurt èrnt vraag voug Aoyiboutvovs walg 
ùs wara GApKa TEQsruTOÜrTAG , qua cofito audere in quog- 
dam qui aestimant nos secundum carnem ambularé) Prius 
iHud’ koyibopar est cogito, ut Rom. 2: 5 et alibi: alterum. 
illad- Aoyslopésovs est aestimantes„ ut Marc. 15: 28, Rom. 
a: 26, Jn carne ambùlant, qui in.ministerio Euangeliá 
gratias captant, aut offensas improborum metuant. 

5. °Ey ouoxt yap meqenaroövres ‚ is carne enim ambu- 
lantes) Aliud est wara -cdgxa mequraren , quod iam: habui- 
mua, aliud èy gapxí. Hoc enim significat in conditione 
esse infirma et multis malis‘obnozia. Vide Hebr. 5: 7 
et 2: 14’, Gal. 4: 14, 1 Toh, 4: 2. 

Ov zaza Gcioxc goatevòueda , non secundum carnem mis 
litamus) Bella gerimus non infirma. , 

4. Toa yag —* rijs goarelas juöv, nam arma militiae 
nostrae) Pari ferme translatione Chaldaeus Gen. 48: aa 
per arcum et gladium preces Iacobi intelligit. Vide et 
Eph. 6: 11 usque ad 18, 1 Thess. 5: 8, et supra 6:.7. 
OV sapuind , non carnalìa] Non invalidd. ‘ 


Kká4 de 





520 IN II. EPIST. AD COR. 


Alda vrare vi Oei, sad potentia Deo} Id et, per 
Deum. Hinc sume explicationem vaticinioram de victo 
ria Messiae, 

IIgòs xadalgeory óyvoeopetor , ad destructianem moenium) 
Bespicit historiam Iesu, qui ad hbuccinae sonum Deo «- 
gente, deiecit munimenta lerichuntis. Quod ibi in Grace 
co est zeïyog [murus], id hic öyvowgarog. Solent homine 
moenibus fidere, ler. 48: 7. Ideo quicquid est cui qui 
confidit ‘per similitudinem dicitar dyugopa , Prov. 21: 22 
Qualis erat apud Corinthios hamana eruditio , eloguer- 
‚tia, divjtiae, 

5. Ayiquoᷣ⸗ xafaigoösre wal nν Twope anauzium 
Kata zijs yvoodeog To Oeoü, consilia destruentes et om 
nem altitudinem Dei scientiae se apponentem] Cohaerert 
haec cum goatevopeda caeteris per xzagévdeouw [interposi: 
tionem] interiectis. Est autem hie primum traiectio pro 
xabarpoörzer Aoysopovs zal är Üpeapa, deinde 8 dia dus 
[unum per duo}. Nam Aoyvgovs zal zäy vapoopa positan 
est pro. Oya Ayr. Explicat aAAgropias [latentem sr 
eum). Nam Opopa idem quod dyvgwopa, turris et pinnau 
murorum. lis comparat ratiocinationes Philosophoram 
quae Euangelia opponebantur. Edayyéhtor hic sar doyy 
[per evvellentiam) dicitur yy@oig toö @eaö, ut supra 4: b. 
Vide et et Luc, 1: 77. | 

. Kal aiyualortborzeg näv vorga. eig vijv Önanory vod Xt 
To, et capientes omnem intellectum in obsequium Christi] 
Intelligendam hoc non de effectu (neque enim in omk 
bus res succedit), sed de argumentis sufficientibus ad 
effectum totum producendum. Sic dari dicitur etn 
qued non aeccipitur, Bie Act, 5: 31, Ioh. 6: 53. 

6. Kal èy érolum Èyovzen êndenijoar naar mager, d 
omnem inobedientiam ulcisci parati] Haec est illa virg 
de qua modo dicebamus, quali usus Paulus in Elyme, 
ih reum incesti, in Hymenzeum ‚ in Philetam. 

°Oray zhnowdij duöv  raxog} Si wos quod vastri « 
effciï feceritis. Negque enim duris remediis-locus et, 
ubi tota Eaclesia in morbo cubat, Necessaria est venit 
ubi totus deseruit exercitus, ait Seneca, Videtar resp 
historia Num, 16; 26, 


| 











CAPUT X. Sar 


7. Td vara npdooror Bhénere] Adeone illa tantum quae 
apud homines valent respicitie ? Id eriim mgdewnor [fa- 
cies), ut vidimus supra 5: 12, Gal. 2: 6. 

Et zig srénoedern aur, si quis confidit 5) Hebrais- 
mus, 19, apud. 86. 

Xougoë eivar , Christi esse] ‘Subauditar ex snperiore 
éavroy, se a Ohristo diligi. | 

Toöro hopeléodo nak dp’ see Vel me non monente 
‘hoc cogitet. 

“Ors zals adeis. Nouos ‚ 0ÖT0 wal sjutts Koso, sicut 
ipse Christi est, ita et nos Christi esse] Apparet id om- 
nibus, inquit, ex vita mea et ex miraculis adeo eximiis 
et frequentibus, 

8. ’Eay ze wal yap mepuoooregór ze wevyjowpar) Si zuid 
plus de me.dixero, quam alii possent dicere. In sregs= 
avrodoytoaus [praedicationibus de ee] mira semper Pauli 
gravitas cum modestia coniuncta. 

Tlepì vijg èbovotas ijuùv, de iure nostro} Patres ius ali- 
quod habent in liberos, Paulus autem sub Deo et Christo 
pater Ecclesiae, 1 Cor. 4: 15, hoc illi alii de se dicerg 
non. poterant. 

“He èdooxer ó Keos sui els oikodopis nod oU% el za 
Gatpeos Úpör, quod nobis dedit Dominus ad vos aedifi- 
candos , non destruendos] Ïus parentum bono, liberum, 
non malo introdactum est. Ieremias mandata habebat 
diruends et destruendi 1: 10 „Paulus aedifscandi. 

Odx atoyvs0ijoouar) Non deprehendar vanus, ut supra7: 14. 

g. “Ipa 8ë pij dòloo cis dy dnpofeiy Öuäs det zr énigon 
Àör, ne autem videar vos pet. epistolas territare] Ter- 
ritare "““@n, Non addam plara ea de re, ne quis inania 
esse putet terriculamenta. Res docebit. 

10. “Ore ai. mèr èrugohal , pyol, quod epistolae guide, 
inquit} Ait ille quem denote, et nominare nolo, 

Quisquis is est: nam nomen adhuc utcunque tacebo. 

Bagpeïat , graves] Fondus habent sententiarum. 

Kaì iayugal , et fortes] Pressae argumentis, 

“H Öë madöysia voù oduarog doderns, fiducia autem cor- 
poris infirma) Vultus at gestus nihil habet magnificum. 
Nam, ut diximus supra 3: 12, xadóysia Syrie etiam ad 
metiones refortur, 

Kk5 Kei 





a IN IL. EPIST. AD COR. 


ò. Âoyog boudernmévos „ et. aratio contempta} Non | 
Ne ‘verba eius inflate rore Áchaico, ut est in Cata- 
lectis. 
zt. Todro Aoytéadmo ò zoroùrog, hoc cogitet qui eius- 
modi est) ile quem mens intelligit: ut Ovidrus in Ibin 
loqaitar. 

“Ors oiol doner TD Àoyw Òt èrmegolër drovres, zToroüroe zal 
naoòrrver TÜ ëoywp, guades- sumus verbo per epistolas ab- 
sentes , tales et praesentes fore in facto] Non curat ubi 
eloquentiam vindicare, sed dicit se praesantem rebus 
impleturum , quae per epiebolae minatur: in eos qui se 
non corrigunt. 

12. OÙ yao roduduer erngiven 5 ovyxoïsas Lævrov⸗ ru 
zv éuvroug ovrigasirror) Nolo- enim, inquit, me illi 
eruditie et disertis aut addere aut comparare. Non 
quaero ‘ex. isto mustaceo ‘laureolam, illi se iactent in 
ista anla. 

Adha ‘adrol èr bavroïs” —* —EE zel. evy apiror- 
ver Eevrods Euevroïs , od ovpieüoiv) Longe aliter. quam cae- 
teri. haec accepit ‘Photius, Putat enim BPanlam haec de 
semet dicere, ut ovvioïüoip interpretetur tanquam partici 
pium de: amditoribus. Sed: verior est alioram interpre- 
tatio: Non vident ili quam ips non publicis , sed qua 
ipsi fecere menturis se metiantur, 1d est, sibi sint suf- 
feni, deinde quomodo ipsi inter se laudes dent mutuas, 
id est, mutuum mali .scabant.:Illud fevroug modo de 
singulis dicitur, ut:-'Rours-re: 26, 122 16, infra 13: 5, 
mado de pluribus inter se, ut 1.Cor. 6: 7. 

13. “Hueis Öl ovyl eig ca dluerga wavygoógeda) Nan pla- 
cebömnus-:npbis tupra modum, pn 535, Ex contrario il- 
los notat. 

LAA vara ZO uizoar Tob xavvog , sed. secundum men 
suram Fanieuli] Kavor: est funis per quem agrimensorss 
Cuique possessori partes terrarum assignant. Ita Aqails 
vertit \p: lob. 38: 5, quod alii ogouwion et oraprloy. Sic 
Apostoli alii ahas instituerunt Eoclesias, plurimas Pau- 
las, Pauli obtrectatores nullas. 

Ov èutouer ‘iui Ó Ocoo wérpov, qua: mensus est nobis 
Deus mensuram] Videtar scripsisse Paulus uérpor, et ita 
legisse Syrus et Arabs. In Maenuscripto illg. quem 








CAPUT X. 523 


tuin gequor, hoc caput et praecedentis et sequentis 
quaedam desunt, Zius, inquam, funiculi cuius mensu- 
ram Deus nobis attribuit. Inter Apostolicos qui dicuntur 
Canonas est et ille: 'Brloxonov ur zohmâv Eo Tör éaveod 
Door vergosoviag marcïiotor [Episcopus ne quem ultra ter- 
minos suos eligere ausit}. Termini autem primi factí 
sunt occupando: ex hao aequitate nemo debuerat Gorin- 
thi recipi in mìnisterium Ecclestaticum, nisi Paulo ap- 
probante , aut eo cut Paulus id mandasset, 

'Epiwéadar poe val vur) Ita ut illa mensura mei A- 
postolatus ad vos usque pertingeret. 

14. Où rap ds u épinvovueras els Ouds umegenvelvouer 
éavrous) Non extendimue nos ipsos (id est, zara werwpue 
kiay {per transnaminationem], possessionem, hac vero 
est inspegtionem nostram), in. ea locq in quae non per- 
venimus “id est, in quae iuris nihi} habemus. Nihil ſa- 
cimus contra legem Deut. 19: 14, = 

“Ayoe yap sai vur èpdaoaper év tT evayyehiep ToÛ ; Xoio- 
ToÖ, usque ad vos enim pervenimus per Euangelium 
Christi] 'EpBaoager idem quod Epixóueda, Sic Matth. 12; 
28, Luc. 12: 20, Rom. g: 51, Phil. 5: 16, 1 Thess. 2: 16. 
Sic: Dan. 4: 11) 0, Epdager Bog UU ovpavod et dpdaaer 
eig zow: ovoardr. [parvenit èn opglum)}, Ev rd sdayyee 
heap „Hebraico, morg- pro, per Fuangelium, 

‚vóe Oi sio Ta àmsrpa zavyamerouwes: dÂAozoiors woroLg, , 
hon supra modum gloriantes in alianis aboribus] Ut illi 
faciebant obtrectatdres Pauli, ee 0 

— dliena ad pabata fuci En 

‘Bhida Bi bovres avtæroniym tijs ricæogß vuUOY » —* 
Beyadov0ijvas eora von savòva sjudv' dg. scegrooctar) Speme 
habentes ut augescente Jide vestra per vos mudlto mágig 
inorescamus in Fanieulo, Id est, in. posdesdione hòstra. 
Quia Corinthii magni erant. navigatores et marcatores, 
sperabat per eos aliquam famam Euangelii ad orag exte- 
ras perventaram:, quae ipsi Paulo-aditum ad praedieaste 
dum daret, ut olim factum erat Antiochiae, ut per mer- 
catgrem Frumentium: posten factam apud Indes. deo 
sequitur : 

16. Eis ra Öregdzerwa en edaryjelioas0er) Videtar Sy- 
xus legisse eig zò vreoiweva Oudv. deyyehiouota.; ut in 


lo- 





524 IN H. EPIST. AD COB. 


docis ultra woa positie Euangelium annuntiare possim, 
nimirum aditu per vos praeparato. Videtar innuere Grae- 
‘cas civitates ad Pontum Eaxinum positas. 

Oön dér ahhordlee wavòve elo za Eroizae kavysjoasdau) Non 
autem sibi placere iactantem se in alienis terminis, quod 
Facile est. Eis za érosga [in üs quae sunt in promptu), 
id est, ‘éroluog. Sicut modo eis ra &uerpar fuit pro duirps. 

17. ‘O Òë savyogeros èr Kvolo wavyaado} Qui sibi in 
aliquo placere vult, in eo placeat' sibi quod Christsn 
novit et ei servit.. Sic et 1 Cor. 1: Sr, Simile ler.g: 2x 

18. Où zag ò Eavroy ouvigcoy, dnewós èee Böxipos, dà 
8» ó Kveiog ouviggour, non enim qui se ipse commende, 
slle probatus est, sed quem Dominus commendat] Con 
mendare hic est laudare, ut interpretatur Syrus; qu 
qui commendare aliqneem volant, solent eum landsre 
Aoxspos, id est, ddoneus ad vitam aeternam., Similitudo 
a nummis probis sumpta. 


CAPUT XI. 


1. “Opedor dvalyeodl gov mengor zij dpoooury] Melin Ce 
dices alii, dpelyeodt pov meKQÔP Te hid Bpeoours. Est u 
tem traiectio pro pitgey zs vj dpgooueys mov, utinam fer 
zé. possitis panlulum meam insipientiam. Ita autem ve 








eat extortam zeegsaprodoylay [praedicationem de se), ile 


quod speciem quandam insipientiae hebeat, apud eos qu 
rem non penitus inspiciunt cum suis circumstantiis. “ge 
Moy , “are [utinam] a Reg: 5: 3, Ps. 119: 4. Alibi port 
tur: pro -Hebraeo }N' 'D quod et penm. est oplanùs, ü 
ande: Latinis, 
…t Ada val dvbyroot ov} Modi precstivi. Attamen, 
quaeso, me forte. - 
2. Zyiö pag dpäs —* —8 Soilicite vos custodt 
sieut. mariti qui uvores suas ardenter amant, idque fr 
cio propter Deum, 

… Houooduyy yao dus évi dyòol rap dbrop dyvijv magasin 
rö Xoisö, paravi enim voe ut uni viro traderem visi 
nem castam Christo] Persequitur coeptam similitadines, 


et explicet mystieng sensam Cantici Salomonis, et bef 


/ 
‘ 


. | CAPYUT XI. 20 


illias Lew. 213 14. Virgines sunt inoorruptas talis esse 
debet Ecclesia, et qui ad eam pertinent, Apoc. 14: 4. 
Vide quae diximus ad Luc. 1: 27. Houooqunr, paravi. 
Sic Prov. 19: 14, Iao« Òè Kuvoiov douóberart yves dvòol- 
[A Domino autem paratur mulier viro}, ubi Graeci in 
Hebraeo legere 190 pro Novo: Chaldaeus autem videtur 
legisse, Wowo [elocata], vertit enim sTmono. TIagasijoae 
est hic in manus tradere quomodo pacta viro traditurs 
Vide Gen. 29: 21. Hoc est quod collocare in matrimo- 
nium dicunt, Latini. Paravi, inquit, ut traderem : or- 
navi vos omnibus modis. Sic et Esth. 5: 27. 153 He- 
braeis sponsa ab ornatu. Est et hic traiectio: nam éyl 
ävòol et zò Koud loco dissita sunt, re cohaerent. 

3. Qs ó Äges, sicut serpens] Serpens ille sive draco 
per quem Satanas intelligitur dictas Hebraeis 'sospn vru 
[serpens antiquus). Vide Apoo. 12: 5, 9, et plaribus 
locis aliis. 

Eiav Endre, Evam seduxit) 1 Tim. a: 14. 

Ey vj navovoyig aöroù] Vafritie sua, Sic òpie jv nav 
oùoyos [serpens erat callidus] verterat Aquila Gen. 3: 1. 

Oörw phacij za vorjuara vuör dro Vijg driorsyras zijs els 
vor Xouzóy] Est et hic contracta locutio. Ne corrumpan- 
tur cogitata vestra a simplicitate quae in Christum , pro 
ne corrupta cogitata vestra avertantur ab ea simplicita- 
te.quae in Christum fertur, quae Christum respicit. Hoc 
fit ubi Philosophicis doctrinis adulteratur sermo Euange- 
lii, Vide supra 4: a. “AsrAorys hic est sinceritas , sive 
puritas , nihil alieni admistum habens , quae virginitati 
de qua coeptum dici respondet. 

A. EÌ uèv yao ó ëoyduevoz) Ille qui ex Iudaea ad vos 
venit , et a Christo se institutum dicit, 1 Cor. 1: 12. 

“ 4hhoy 'Igooüy xyovooer Öy ox Exnovbauer, alium Tesum 
annuntiat quem non annuntiavimus) 'Inooöy hic intellige 
appellative servatorem. Si servatorem vobis certiorein 
annuantiare potuit, quam nos annuntiavimus. 

“HI seveïua Eregov Aaufavere, O ouw ddBere ‚ aut alium 
Spiritum accipitis, quem non accepistis] Aut si is vobis 
potiora dona Spiritus conferre potuit, quam nos per ma- 
nuum impositionem vobis contulimus. 

SH edayyihov Teeoon & etn ilaode, aut aliud Euan- 

| | ée- 


526 IN II. EPIST. AD COR. 


gelium quod non recepistis) Si doctrinam adferre potuit 
nostra coelestiorem, 


Kalós pvelyeote) Merito eum ferretis, nempe in eo | 


quod me longe infra se ponit. 


5. doyilogat yao uyddy vsconnvar Töv onrig Mar am. 
gökoy , ezistimo enim nihil me minus fecisse quam prae 


cipuos Apostotos) At nanc aliter res se habet: neque | 


ego in praedicatione habeo cur cedam, non dicam ills, 
sed nec ipsis Apostolis, imo Apostolorum praecipuis, il 
est, Petro, Iacobo, Iohanni, Gal. 2: g. Eadem prop 
verba infra 12: 11, Est autem hic duplex nota magri 
tudinis ósrég et Mar, sicut Alay èx srepiaaou (plus mas) 
Marc. 6: 51, et adverbiam praeposito articnlo, simal pro 
adiectivo. Hebraei dicerent wo wm orana. Dicit hoe 
praecipue adversus eos qui Petri se sectatores profte- 
bantur. * 

6. Ei dl zal lOtorys rò Aóyp, nam etsi imperitus ur 
mone} Redit ad id quod sibi obiectum supra dicit. Tu- 
35, id est, similis ?Övoorny. Vide Act. 4: 13. 


“AÀN où zij yroaer, sed non scientia} Cognitione Legù 


et mysteriorum in Lege latentium, 

'A)N èr rapt papcoodérter èp nâouw eig uãc] Facan 
nulla in re fecimus. In omnibus et omnino aperte # 
biscum agimus. 'Ey mravrl, han, valet omnino. Oblige 
notat adversarios. 


7. H duaoriay èroigoa, an peccavi] Vehementer cf 


ferit quaerens an peccaverit in eo quod eximiae erat vir 
tutis , et unde illi adversarii longe aberant. 

’Euavròv tanevör, me ipse humilians) Ita vili vivens, 
quasi servus essem. 

“Iva ijueis vyodijte ‚ ut vos exzaltemini) Ut vos per fe 
dem dona Spiritus consequeremini. 

“Ort deopedy vò vroù Ocoö evayyihwor eùyyyehoauts var, 
quod vobis gratis Euangeliun Dei annuntiaverim) SM 
vero sumptu, Act, 18: 3, 1 Cor. gt 4 ét sequentibts. 

. “Aas berdyotag douhgoa, AapBor dpoovsor 1005 vd 
önöv Oraxovlay, alias Ecelesias spoliavi, accipien si 
pendium ad ministerium vestrum] ’EovÀgoa, id est, * 
ëovdnoa, accepi ab illis. Oporioy vocat modicum ali 
quale est quod militi datur. Iloos zyn vpöv — 

4 





CAPUT XI. 527 


ad sustentandos pauperes westros, id enim-Öräworte su- 
pra 6: 3, 8: 4,9: 1, 12: 13% ‘Corinthi ant initio paaci 
erant divites in Ecclesia, aut praeparci. 

Kal rrapov mos Vuäs zat Ösepydelg, et cum essem apud 
von et egerem] Id est, ex vestris collationíbus non aatis 
reperiens unde pauperes vestri alerentur. 

OÙ xarerdornoa ovdevos, nulli oneri fui] Habemas hoc 
verbum et quidem addito personae genitivo bis infra. 12: 
13, 14. Dicit autem Hieronymus vocem hanc desump- 
tam ex Cilicum idiomate. Videtur autem de iis dici qu 
cum sint Íghavi ac torpidi aliis ob id sunt oneri. In 
lobi Graedo 35: 19, IIÀij@og dav auroù Evapxyee [Multi- 
tudo ossium ipsius obtorpuit}. In Glossario varavagkd y 
obtorpeo. 

g. To va Östegud mov srpooavendjowoar of dÎehpol À- 
Bovreg ano Maxedovias , mam quod mihi deerat suppleve- 
runt fratres qui venerunt ex Macedonia] Nempe Philip- 


penses , Phil. 4: 15, 16, Cum manibus mihi victum te- 


nuem pararem, ab illis accepi unde pauperes iuvarem. 

Kal èr navel dBapîj vuiv éuavròv êrnogaa zal Toro, 
et in omnibus sine onere me wobis servavi et servabo] 
In Glossario, a3apijg , non gravis. 

10. “Eg dÂnjdera Xqicoö êr èuoi] Verum loquor , Chris- 
to teste, Rom. g: 1. 

‘Ore sj-zavygow ary) Hoe gaudium meum , qriod vobis 
oneri nunquam fnerim. 

OÌ apoayiaerar eig duè èy zoïs aAtuaar vijg “Ayatas, non 
signabitur in me in: regionibusr Achaiae) Melins alii Co- 
dices, od poaynderat , DNO NI, non continebitur intra me, 
non tacebitur, Nam goua poaooeip est os occludere, Rom. 


3: 19, Hebr. 11: 33. Et est Arozys [extenuatio], pro. 


longe ac late manabit per omnem Achaiam. 

1. AMiœri] Quae causa est, inquit, cur id sciri ve- 
lim ? J 

“Ore oùx dyanö Öuäs) An quod voe non amem? Nam 


qui aliquem non amant, solent ei benefacta sua expro- 
brare. 


O Oeds older, Deus scit} Qui corda novit, scit vos a 
me tenere amari. Est in his verbis, ut et alibi, vis iu- 
ririurandi. 

12. 


628 IN II. EPIST. AD COR. 


13. O 88 sro, wal seorhan, quod autem facio, et fa- 
e ciam] Pergam hoc ipsum publicare. 

ya dxxópo jv dpogutjy zv Gehóyzwor dpoguijy) Ui ab- 
_&cindam praetextum quaerentibus eum ut se nobis ante- 
ponant, De voce dpoguijg vide Rom. 7: 8, 11. Iactabut 
illi Doctorea divites se nihil de arca Ecclesiae sibi u- 
mere. | 

Iva, dy Pp savyövrar, eöqgeBdos wadog zal sues, ut in 
quo gloriantur , inveniantur sicut et nos} Ut saltem me 
exemplo re ipsa praestent quod se dicunt facere. | 

13. Oi yag zosoùror wevdartdgohoe, nam edusmodi Pus 
dapostoli) 1llos praecipue notat qui cum Christam vi 
dissent, dicebant se ab ipso mandata praedicandi acc 
pisse. Sic, wevongopijvas, qui se Prophetas dicunt, cur 
a Deo non sint vocati. 

‚’Eoyarat dóhtor} Operantur Euangelio, sed non bona 
Jide. De voce épyaröy vide Matth. g: 37 , 38, 10: 10, 
21: 2, 8, Cur malae fidei? Nihil sumebant de art 
Ecclesiae, sed clam sumebant plurima ab iis, qui pe 
catís onerati, neque ab iis se liberantes , sperabant ip 
sorum precibus se posse servari: quo genere hominun 
nihil pernitiosius, a Tim. 3: 6. Vide et Matth 23: 14 

Mrezaoynuarilogevor eig errogòdous Kougoë , transformankt! 
se in Apostolos Christi] owonno. Vide 1 Sam. 286 
Unde intelliges hoc hic dici, illos homines personanm ir 
duere Apostolorum Christi, cum ab eorum virtatùbw 
longe-absint. Subintelligitur hic rursam sunt, ut supra b 
subintellectum Fui. Solent Hebraei, qui praesentis ten 
poris verba non habent, participiis ad eum modum at. 

14. Kal ov Havuagór] Nihil in hac re novi. 

Aùròs pag ó Zaraväs ueraoynuaribevar eis &yyehov gur 
ipse enim Satanas transformat se in dngelum lucis) li 
est porayoyòv (luciferum], ut loquitur in Epistola Bar 
nabas. Quod dicit confessum erat apud eruditos, quels 
li Paulo adversantes videri volebant. Porphyrias apud 
Eusebium praeparationis IV de Daemonibus: Tolore d 
xal geraBahhovor Tas moopas oïye yeloovs [Modo vultum opt 
ciemque mutant, ii saltem, qui deteriores sunt) Âc 
paulo post: Epodgas zal aìpvidtovs oloy èvédpag, u 


noÂv wowoöwrar vas burvooes, nj uér Aarbaper magen 
[/e 





CAPUT EI 623 


(Wehementes ac répentinos ut: plerimum tinpetur habent, 
insidiisque persimiles, partim ut facilius dateant)’, ‘etes 
Idem Porphyrius IÌ de Abstinentia ab animalibus}) ‘de 
fisdem: Ovror 'yeg isavol Bt vijs veoorovgylois drorsjoes 
(Possunt enim: hä prodigiorum specie imponere).' Ic ip- 
sum Daemonum genus vocat drrarndîjg pudeos , nayróuoo- 
por xal nodvrgorroy (omni fraudnlentiae inserviens., mul- 
tiforme et versutum). Arnobius ait ex Magoram senten- 
tia, Antitkeos saspe obrppere pro veris. Citávimus: et 
Tamblichi loca ad eandem rem facientia in Annotatis ad 
lib, IV -de Veritate Religionis. Christianae, - in 

15. Od uéya ous, non est ergo magnum] Id est ‚od 
Bavuagòr [non mirkm],ut modo dixerat, Vide 1 Cor: gr11. 

Ei zal of dtaxorot aùtoùü, si et ministri eius) Nam certe 
Satanae ministri sunt, qui sul commodi oausa ſovent 
peccata. 

Metaoynuarilorrae os Öradxoror Ömtaroouvye, se transfor- 
mant in ministros iustitiae) Id est, Euangelii, quae 
causa verae apud Deum iustitiae.: Vide Rom. 1: 17 , 3: 23. 

“Ry zò zédog Èzae Kara Td èpya aörör, quorum finis erit 
uti opera) Id est, quae nunc clam faciunt aperta fient, 
et summam illis infamtam parient. Vide a Tim. a: 16, 
ubi de iisdem agitar- homrinibua. / 

16. Zlader My, iterum dico] Aliquoties pet qno- 
modo inter vos vixerim. EN, 

Mij vis mè òòËn äpoora iras, ne quis me puter insi- 
pientem esse} Ne quis putet mihi. imprudenti exeidisse 
quae dixi. 

Bi dt uijye, alioqguin} Si non vultis credere haec om- 
nia prudenter a me dici, 

Käy oös äpoova diasdt ue, Twa ndyo mengòr Te auxiow- 
uae, velut insipientom ferte me, ut et ego modicum quid 
glorier] Aéluode, ferte, tolerate.. np’ est et Òsyeodas et 
ivéyery. Ferte- me paulo laetius loqui de rebus. meis, 
etiamsì vos hoc putaretis esse imprudentiae. Nam zege 
xvzodoyta [de se praedicatio] omnis speciem habet dpoo- 
wvys [insipientias), non tamen semper est dpgooussy , ut 
disci potest ex libro quem de ea re vogue titulo fecit 
Platarchus. 

19. 0O hal, od hal& zaza Kigor, quod loquor , non 

| El | lo⸗ 


Sa IN IL. EPIST. AD COR. 


doguór seeundum Dominum] Non hic iam loquor ex Dei 
aut Christi mandato, sed pro affectu meo. Vide 1 Cor. 7: 36. 

VAM elo dy dpgeoury, sed quasi in insipientia) Nota o;, 
mon enim haec de se praedicatio in se est dpgooury, sed 
circumstantias non bene expendentibus speciem eins rei 
potest praebers. 

‘Ey saven sf Orvogudes vijg wauysgoeos) In hoe frmane 
gaudii mei. Vide supra g: 4 et ibi dicta. 

18, “Brel sroÂdol zavyòrras vara Tir capsa , guonian 
ssuléi glariantur secundum carnem) Quia multi sibi pl 
cent magis in externis, quam in internis rebus. Vid 
tupra 5: 16. 

Kayo wavgjoopar ‚ & ago g'oriabor) Habeo et ego de 
quo gaudeam in rebus illis in adspectum cadentibas, i 
ea tanti habentur, 

19. ‘Hòtos yap delyeode zv dqoövoor, dibenter enn 
fertie insipientes) Ferre soletis iactabundos. 

dedvegor beysec, cum sitis ipei sapientes) Ut quidem ve 
bis videmini, Est enim avyyoegou (cancessio]. 

20. “Avéyerde yap et ven vs waradoudot, fertis ein 
sì quis vos in servitutem rodigit} Ut erant qui Corinthe 
vietui et diebue legalibus volebant subiicere, | 

Ei su nazeodles, si quie devorat) Interpretare ex Math 
23: 14. | 

Bi zu Aagfcver, sé quis dona accipit} Clam sciliet, 
ut modo diximus. | 

Bi zig Öuâs elo ngdoenor daloe:, si quis vos in os casdi 
Id est, ludibrio habet. Species pro genere. Nam fais 
verberare inter maxima ludibria est, Luc. aa: 64, M 
5: 39, 1 Reg. 22: 24» 

21. Kara drinlap hie , dg Öze Guelo sjoBersonpe) Se 
sus est: Si de ignominiie agitur, nos eas pert 
maximas, Kasa hic valet de, aut quod. attinet. 
verp est afligi, ut dodeveig afflicti 2 Cor. 2: 3, Rou 
26, infra Jo. Qs hic abandat ut saepe. 

Ey ν sio voduä (dr dpooousij Aly), zoÂmö « 
ubi quis audet (insipienter dico), audeo et ego) 
hie valet weadinouh soto, doqui audentius, ut Phil 1: 
Jud. 4. 'Ey dpgooöry) hic rursum valet ass èy dpooovrg l 
ci in inaipiontia). Facile id. intelligitar ex auperioribo. 














aa. “Bôgatoi sio; wro, Hebraei:sund? et ago] Id eat, 
ab Abrahamo orti. Nam Abraham dictus “Uy, quad ves 
nisset ex locis trans Euphratem, ut diximus adiGen. 11: 1e 
Legenda haec priora membre’ cam interrogatione..: . 5 

“Togandiaai elst; ny, Jaranlitae sunt? ct ago]. } ‚Si ob 
Tacobum sanguinis auotorem magis sibi placentg ; et ego 
ex ea sum. Haec dicta adversus illos magistrog, gei ex 
Iudaea venerant. | es 

25. Aicixoxo: Kopezoö eta (aqeigovûs aal) y —8* ie, 
minietrë Christi sunt (desipiëns dice), plua ego} Pius 
guam illi. Deest enim avzoig. Et agepgerdr. pro es 
TTagapeordr. ‘ 

’Ey uórois meqvoaoelgos én boris amplius) Reeumit 
jam et membratim explicat id quod dixerat sjoâersjoames 
linfirmi fuerimus]). De voce zomp vide supra 6: 5. 

Es nÂyyais Oregflahdivras ‚ in Plagie supra modum] 
Vide supra 6: 5. 

'Er pviaxais swagcooortgas ‚in: aarceribus —2 
Vide ibidem. | oe Ean 

'Er Savarous noÂdaxg, in mortibus frequenter] ld,mst, > 
ín mortis periculie, supra a: 9s 10; hi ik 1A,: A.:Gore 
16: 30 pe Sie NT 

2 Tro 'Tovdaloor merroimes veoougdworza maes war Da- 
Bor, a Tudaeis qguinquies qwadragenas una minus. aceapi] 
Subauditar xÀzyas [plagas].. Similis breviloggentia, Euc. 
212: 47. Quadraginta verbera infligi ferebat. Lex, non 
iubebat, Deut. 25: 3. Vide Praeceptum inbens CV. et 
wvetans CXCIX. Sapièntes citra eum numergm.. consisti 
voluere. Sic ante et post Sabbatam addidene beram 5 
haec sunt quae vocant sepimenta, noogwiaxds Legia, in 
odiosis minus, in favorabilfbas paulo plus fagere, quam 
Lex imperat. Neque hoc pugnat òum interdicto.quad. est 
Deut. 4: 2. Nam addere ad Legem est facere, quod Lex 
wetat , dinrinuere est omittere quod Lex iubet; horum 
neutrum fit in ista et similibus traditionibus. ludaqi 
Romanorum permissu in Tudaea et quibusdam. locis vici 
nis ius in suos emimadvertendi ad verbera- gt, haw 
bant. 

“Anal Uutdory, voriel- Japidatue, eum] Acte zis af. 
Nempe per seditionem multitudinis, ut, videre. edt. Joh. 

Lla ’ 165 


334 IN II. RPIST. AD COR, 


zò: Jal, Aet. 5: 26, Mt: 6; “Viegilias í in seditioníë” deserip- 
one; AE 

. »…Tamqus facer et ‘sara volant, — 

Iden woeker hie et dieto lohannis loco, et Act. 5: #, 
44: 19, Hebr. 11: 37, qaod⸗ Aedopokeiy: Matth. ao: 35, 3, 
Marot 185 ‘6’, Lue. 15r 34, Act. 7: 58 , 59, hid 5, Hebr. 
22: 29. OPO’ t te ee. : 

Tois trave ‚ ter naufragium eci] De tribus ke 
Pauli maufragiis unam in Actis narratum habemos. Ali 
everere priusquam Lucas-Paulo se conianxisset. 
. Nuyôrusger èr. ed Buig mwemoispda, noctem et diem in 
alto mari egi] Iloseiy tempori adiunctum durationem tij 
srifieat?, ut Täc, 45 13, Apoe. 13: 5. „Ney@sigegop vox Gre 
eis frequens respondens Hebraeis dnobus spal-aw [vesperé 
et mane]. Bvos nmo;.ut Exod. 15: a, Ps. 68: 2, 
207:--24:, est-aléum marei 

26, “Odoeroglais rroddaxss , in itineribus saepe) T⸗ ir 
pt in-sequentibus.sabeuditar , „wan zoerot [ut- communi 
dictum] ex eo quod praccesserat êr xonois, i⸗ pvhusaïs, v 
—XRX 

…… Huvdvves de vlvous , poviculie a: \ gende] Nempe égoi 9 
mea gente, a Iudaeis. Sic Act. 7: 19, Gal. 1: 14 

Kkrderdr,. a Gentibus] Ita vocari sblent: omnes J 
Judeei: nowsunt, neque Fidaeis additi, ou, … 

… HesDdvorg: dy. rróhes, werBunói dy Eonuigj periculis i 
urbe ‚ “peFicutse rin volitudine) NHaec nsaleria ponuntat 
pro ·pluradibus. 

—A—— ‚in palsis fratribue] Vide ‘Gal. 2: & 
Hi: sarit qui Christiaos se simulabant, ut res Chrir 
norum perdiscerent:. deinde eos proderent. Similis co- 
posikio' in wevdopdgbes ; wevdienssoÂor , wevdongopgsp. 
274" nóg wal: móydp , in dabore et miseria) Me 
Bog Kie est missria Wo, í 

JEs dyovrviaus srodddsu} In ‘pervigilse ‚ supra 6: 5 
Exemplum vide :Act.' 20: 7.etsegge s 
VIEs hek wal 1Slpee ; in Fame et eiti] In Jocis gciliek 
ubì hihi] erat edoulenti aut poculenti, … 

"Ey viselaig rolde, in ieiuniis multis) Intellige i 
riumid spone puetopte\adiaotendendar. preces, ut Áct. ik 
B 5142 2 Carsip:.55i: 
or 3 Ir 










CAPUT: XE. … 535. 


Er WOAR yuuvdeges, in Ffrigore et nilditata} Aot. 
28: 2 et Rom. 87:35. Tourdrijca- autem intelge compa. 
rate, idcest, vestitum tam levem qui corpus non satis. 
defenderet: : Vide. Marc. 24: ‘42, Ioh. 21: EN, 

‘28. . Xeopdg. ö weeegenvóg prueter silla quae vetrindescus 
nn} Prabtery haec ‘corporis incommoda. EK 

SH: ëroodgaols gov, sj. za” duider , ij nlgipva nacön zo. 
Benhnauw „“oppugnatio mea qustidiana, cura omnium. 
Ecclesiarum} ‘Oppugnor quatidie: tab: ea.anxietate in qua; 
versari Boglèsias video. ’Hrmuovgaors , oppugnatia, Nom, 
26: 9, MN, and, quod est'irnwere velut globo facto. 
Videet Att. age … vo Sn. eN an Ure. 
«'a: Tig oder, wal ols: do wa) Quae Eotlesia ade 
fligitur, ut ego non lien. Ed enim ao9svet, ub, 
diminsus: entpra:Ârs: Deb: nimilis sensus Tob, 6: igì, 

Tis oxardalibetar, wal oux &yoo mvooöpar]} Quin ate: ouk 
affensa obideiter, ik: via pietatis, ut mon efa.urar? „BFv- 
goöata: Glraeriin' ‘Tut et Leltinum 'urie, modo de.cupidine. 
dicitdr „ at 1 Cor. 7: 9, médo.de animi ornciatu. Sic, 
apud Terentium. uro o hominein. Hoabraei AW eadem- modo 
weurgant £ va ed Oe 28 ef N NE 

3o. Et wavyäcbat det, va zij —SeS 4 pou. wareyejoopas ; 
si ga udere oportet de iis quae infirmitatis meae sunê 
gaudebo] In eo gaudeo ac triumpho quod tot mala 
Christi causa pertnlerim. Vide Áct, 5: 41. 

31. 0O Oss zal srarjp roũ Kvoiov judy 'Iyooö Xorsoë 
si8e ; ó B -etRorgros eige Tote alrag, Ört av. peddogen , 
Deus , et: Pater Domini. nostri Jesu Christi, qui eet be= 
nedictus in aeternum, scit me non mentiri} Est: et hio 
traiectio , ham oföey naturali ordine: poni debyit ante illa 
8re od welbouar. + Et hic iterum iurat Paulus ‚-sed in re 
gravissima, et ad Deum pertinente. O edoygros sis, vous 
alövas , vouw paon, titulas Dei, Rom. 1: 25, gr Sa 
-. 62! 'Ev Alpaoxë ó Ordoyys “Aofra Toö Baodtog,: Das 
vrasch Gentis'.Praèpositus Aretaê Regis] Est padem. his- 
toria. quae Act. g: 23—25.. Arets hic fuit Arabum Rex 
cuins meminit Tosephus XVIII. 7 et alibi. Is hoc tempore 
Damascum: tenebat , eique praefectum imposuerat qui hic 
Arcitur êSvopyys, ideo quod toti Syriae Damascenae:prae- 
esset. Habemus eandem vocem in Maccabaicis et Jose- 

LIl3 pho 








554 IN IL EPIST. AD COB. 


pho saepe ‚ et in:Strabone, Etiam qui Prineeps erat În- 
dacorum Alexandrie, sio vocdatur in Edicto Claadii quod 
est apud eundem Iosèphum, Justinus Colloquio cum Try- 
phone: “Ors dë Aaugoxòs zie "AdiaBezijs rijs Ie wal bw, 
sl val sûr sgoovertusjras zij. Zugopouwiun Acyomiry, ol 
Öuäv zive dovijoaatar Övvarzas [Caeterum' quod Dame 
cus Arabiaa:terrae fuorit. et bit, quomuis heno ei, quat 
‘Syropkoenice vocatur ,-aceenseatur , nec vestrum aliqu 
inficiari possunt). Tertullianus Adversus Mareionem IIl: 
Et Damascus Arabiae retro deputabatur antequam tran 
scripta esset in Byrophoeniven, ex distinctiona Syrian, 

Tudor pe Older, ut me comprehenderst] Sic sua 
habemas oh. j: Jo, 52, 44, 8: 20, 10: 59, mj) 
Act. 12: 4» Hebraei ‘dicerent Wen. 

33. Aw- Oveldos , per fenestra) Per: Genestran mo 
iniursctam, : 

‘Ey ocaqydon} Act. ge 25, & roeide lin ‘sperta] J 
cagydyn est funis apud: Aeschylam. Intellige- hic funm 
quo eportaatienebatsur. ‘Aut èy hic sit more Hebr 
nota inſtrumentt. Rabbinis ou® est eilicium. 

"Eyahdoôn , demiesus sum) klad Vide Tosephan L.vᷣ 
et diotum: locam ‘Actorafe… 


c. KE ur XII. 
ee OS 

2 — 5 od $ ovuste por] Laetitia geetire noꝛ 
espedit. Saluberrimum animo 5% zis ohjcaæx⸗ auʒolq [a 
rogantiëe teontractio} 

VEMéódojdn vaq ele Onseoles wal dreowahinperg sKugioe, #* 
nèam enim ad visiones et revelationes Damini] Bo, ir 
quit,-veniendum esset, si gestiends et éxulbandi quaet 
rem maàteriam. ‘Orzadla, daomodo apud Dantelem aapt 
vertitur rww sive Opuoug , est species viesibilis obiecta gi 
gilèntt aut somnianti. "Arsoncdppig est quidem genere, 
sed: hie ponitur pro afrond, sive lues qua daens perfsr 
diu de 

Olsa &yAgeonoy èy Koizë ‚ novi hominem in Christ) 
Christianum, Haec Paulus: praedicet, quasi non és: 
quasi diceret en etn 4 


Qua 








ee CAPUT XII 535 


— Quae Hon fecimus ips 
Vix ea. nostra puto. -… 
Ideo in.tertia persona hoc eloquitur , ut âlle in Contro= 
versiis Senecae, Scio quendam in hac civitate prapter 
hoc adoptatum. Sicut. contra wubi aliquid dicendum est 
quod odiosum est, pro secunda perrona primam assumit, 
Doo arõo⸗ Deworreaasigeor ‚ ante annos quatuordecim) Re- 
feram hoe ad illud èr Xoesd, Huminom talem zu per 
annos iam guatuordecim Christo serviat, 

. (Eire èp aparv ok. oida” eìse dxros toù cobuaros oun oi8e y 
6 AGebo ober) -dgnaybera : vór. zormötor Eng sblsou oögevòd ; 
(num in corpore nescio, an extra corpus nescto, Deus 
scit) raptum, huno' us que in terdium: ooelum} Est et hic 
Eratectië: Ham iu zite. dr Gopurt et quae sequuntur in 
fine huius versus poni nataraliter debuerant. Hebraei 
arbes in coeto:diversos mon aguoscunt, sed coelum par= 
tteantar in tres regidnes, quarum: prima est ‚Nubifera , al- 
teen Astrifera, tertia: Augelifera, Prima dicitur Helraeis 
bow dy [Mandas infimus], secunda: prm on [Mundus 
medius), tertia Pun ov [Mundus supomus], Alà pris 
mar -woeant ps fespansionem}),-secundam wow fevelum], 
tertiam PAV DU fcoelum coelorum]. Ergo tertium coen 
Zeem hic dicitur.qued: alibi coelum. voëlorum , caelum eums 
mum, Angslicums Pòtest autem evenire alicui ut longe 
retinota videat daplici modo, aut si per Angèlam atiquo 
avehatur, quod in Additamentis ad Danielem de. Abaouco 
refertur, et quumodo:.a. Satana avectus creditar Christus; 
aut ut sine loci mutatione ea quae:sunt absentia tanquám 
praesentie ei exhibeantur Divinitus excitata specie, quo- 
modo Christus vidit omnia regna mundi, Ezechiel cum 
ad :Chaboram esset ea quae gerebantur in templo Hiero- 
golyenitano. Dieit autem Paulus.nesoire se utro modo êì 
de-quo agit id evenerit. 'Ey cuizar: est corpore translas 
tóx “èrròg tOÖ eoikavos est. in animo sine ulla corporiâ 

motione. J 
. “Ore Gordy vie Tov rapadersov, raptum in Paradi- 
aait) More Hebracorum distinguitnr coelum sive mundus 
supremus a Paradiso. Coelum iMud supremum promitti- 
tur piis post resurreëtionem: post mortem et ante resur- 
rectionem Paradisuss ille locus gloriae, hic-solatii. Dixie 
Ll4 mus 


536 IN II. TPIST. IAD COR. 


mus ea de re ad Lüacam:25: 43. Reperies idem discri- 
men apud Rabbinum Israetem de Anima. Et distinctam 
quid .a coelo tertio. Paradieum intelltgunt hic Chrysoeto- 
. mus, Qecumenius, Theophylaetus. “Horayy, pon. 

Kaì Hrovoer &jóyra ósjpara, à ouw Bor dwrpeorep hadijsa, 
et audiviese arcana verba, quas non leet komini logui) 
Sieut Mosés intellexerat omnem illam dispensationem qus 
Deus populam Israeliticum tuebatur, ae regebat, sic Par 
lus illam,per quam. Christus Eoelesiam.smam gubernit, 
vade. factum vest at ad danda consilia aptior faerit ipso 
Petro. qui. primas.in.Ecalesie. obtinebat. Sed haec gut 
intelloxerat vetitas fait <enuntiere. 

„6.1 “Tis zoë tosouraer navysjcopen } rataran pro potential 
more: Hebraeo. ‚Je val, homine. gaudere e& ezsulian 
ponen. Ek 

“Wrdg dd —8* —— „el ge: zaïs bendes 
Hov, de me autom nihil gaudebo, nisi de infirmisctüu 
meis) Non dicam.quae feci, sed: quas perbuli ; id enia 
minus iùvidiosum eat: et pauei sunt gei talis gandii vr 
cietatem appetant, 

6. 'Eòy rae &eÂsjaco wavprjoesden , os daags dpowr) ſ 
de Jfactis meis dicere aliguid. vellem, nihië mihi oput - 
set, vaniloguentia. Satis rerum mihi’ euppeteret. “Age 
antea habaimus pro. có3 dpoor. Hic vero magis propr⸗ 


depp dicitur, qui dik orjp revornta [per vanilogu 


tam) afbi non sua adscribit. 

zari, Joc faoiunt etulti quos gloria vesat inanis. 
LAMP vao da} Dicerem enim vara. . 
-Oeidofer dé] Coneuylto ab illarum rerum commemoratie 
ne. alstineo, | 

- Mi: ug eg dd: —& relo Bles ja, à dol | 
ie dieoë} Nolo quisguam me aliunde aestimet, quam. 8 
ipais quae ipse vidit me facientem., aut docentem audik 
Praegentia mihi sufficiunt, Pruoterita malo, oçcultare si 
lentio. 
jv ve Kal ‘zij Örvegpodij.sär drosahtpior Wa uij dze 
pat}:.Atiam ob illae quas dixi revolationes ne ezsulks, 
give mihi fraonum datum est. … -- 

NEDO ur: ovale sf gagxi, indita est mihi gpina car 

nij Ezsch 28; «gin Graeco: est. oaddayg. zrenpiag [spé 


AE pun 











"CAPUT:IXE.: 587 


punetionis], ubi in-Hebraeo YKoB 0; ost autem 50: epiraa 
Et in Oseae 2:,.6 ubi in Graccb, est- pouoow zijv ódòr ad 
tje èp oxodoys [spinis wviam eius sopio), in Hebraeo est 
BYD, quod itidem apinas significat, Etiam Num. 35: 55, 
exöhoneg èy zog Opdahuoïg Vpösl [bpinae in oculis vestris} , 
DIV quidem. sentes interpretantut, .Per.spinam ‘autem 
earni inditam. siguïficatar per.similitadinem deler. admo- 
dum pungená. Dolorem aurioudae vel capitis: signifioari, 
ait Testullienas- de Padicitia , sepaÂalylay [eapitië doloe 
rem] Ohrysostomas et Hieronymus, carnis et corporis 
multa ac grhvia.tormentá, Cyprianus de Mortalitateì - 
"NAyyehos Satès, Angelue Satánae) Id est; inmissrus 
mihi a Satana: nam’ dyyékov vox tribultar.etigm. rebus 
nòn, animatis,). ut vento et ignt;: Ps, 104: 4. Vido quaeo 
dicta nobis ad. Gen. 3: 24. A: Batana autem merbos 
etiam. piis imfaitti , Deo. id. sinente „ex lobi historie: dis- 
sìmus.. Vide et Lac. 13: 16... … fi rei 5 
va me wodagikg, ub me pugnis ceodat) Id est srásct, 
Est enim species pro genere,.ut supra 11: 20: Sic zoda 
pibeotart sumitur et 1 Cor. 4: 11. 

"wa rj. Oreguigepar , ne exsultem] Ut omni azimi 
ënragos [elatio] tam grawi ét assiduo' dolare reprimereturs 
Sed haec. verba in Manuscripto hic non reperiyntar ; et 
eatis esset sùpre ese pasita.. ST 
: 8e pred zovzou Telg zò: Kvoroy: agendas: $va: tros 
dr’ èpoù, propter quod ter Dominum zogavi, wt: discede- 
reé a me}. Ué abiret a. me. dolor ille. De. texriaria. nu- 
mero in precibua vide quae dicta ad Matth. 26: 44. . . 

9. Kal eieyné por, et dixit mihi] Nempe Christus. sper 
7 na [vocèm Divinam). 

2Aoxsï coc xecigis pou, sufficit tibi gratia maa] suf 
eiet tibi quod tibi bene wolo. doze, id est, suficere 
debet. Pii, cum malorum levamenta orant , non semper 
exaudiuntur : quia nec precantur nisi.sub conditiane „ si 
ipsorum bono et. Dei honori id sit eonducibiliag,. 

“H zee Övvauis mov dv aodevelg veheroörar, nam potentia 
mea in infirmitate perficitur) Causam hie reddit cur. ma- 
lam hác ei mon auferat,. qua potentia ipsius, nempe 
Christi, hoe magis perfcitur , id est illustratur, qua ië 
per quos agit magis sunt adversis obnozii, Qui a Paulo 

LIS | vi- 


588 IN ID. EPIST. AD COB. 


videt morbos eanari, sciat hoo non ab ipso esse (aègroe 
tat enim ét ipse) sed a Christo. Tedesoöras hic est per 
fectius agnoscitur, sicut saepe verba Hebraea Hiphil ad 
nofitiae effectum referantur. Alioqúi verum etiam ho 
est -quod Plinius dicit VIE Epist. 26, Optimos nos een 
dum inforsni sumus. Cai congruit Senecae illad: Cala- 
mitas virtutis occasio est. Et Quintiliani: Zemerita 
omnis. anémorum, chlamitate eorporum.franjtätur, Et Mi- 
nutit Felicis: Calamitas saapius disaiplina. virtutis er, 
Et Salviani: .Adfectis artubus vires corporum in vir 
tes transferuntur animorum, Et hoc ‘etusdem; Sancti 
viri ‘ònfirmioreê so faalt, qua. ss fortes. fuerint sans 
esse via possund. 

NHoure ovv. päddov —— dr vaïs dederilens gov, Ì- 
bentinss igitur gaudebo:de infirmitatibus meie) “Him 
pââdor kie dictum est, pro gflsor-ut xudor gëddoy pro ml 
Âsoy , Marc. 9: 42, Alibi uäldor upeïszor ſmagie meliu), 
asiaaov megissöregor (magis plus], pälloy rrepeoooriges [me 
gis abundantius)]: ita at päÂdor coniangetar cum posi 
vo, comparativo et superlatrvo. 

Dam dnvonsvoóon Er dut $ Owens ToÔ use , ut habi 
tot in me,virtus Christi] Id est, ut eo. magis vis il 
Christi. per me apparsat:.nam ouyvoör ,. druoxyvoör e 
Syriaco jo est habitare. Habitare antem hoc loco é 
Jreqüentdr „ae ostenderes sicut homines: saopias dou 
sunt, quam extra domam, … J 
o.Au eUÏORS èp. dobevelæig, ided placen mihi ada 
sa] ‘NSR aut UPN, Amo ipsa illa adversa. | 

2Es Opgeoiv, conturpeliae} Imo contumeliore grachari 
Christi causa. 

*Ey dsysaug, necessitates) Vide supra: 6: h'et.2 Cor. 7: # 

‘Ey Òtwoypoï , vewationés). Vide Matth. 13:21, Marc, 
17 ; ‘Act. 6: 1, Rom. 8: 36. 

“Over pag doder, zr Bowarog els, cum , enim pa 
tune potens' sum] Quo magis adversis prenor; eo maiors 
Deus par me operatur, 

11. Téyova Äpgov wavyoperos , factus sum insipen 
gloriando} In Manascripto non est savyeussrog. Nam 4 
pour, id est, cs äppwr, ut saepe in capite priecelear 
hie idem valet quod xavyoprvos. — 

quis 





CAPUT ' XI. | 539 


Tues me swayndaare, voe me coëgistie] Sunt quaedam 
nsqvevrohoylas [ praedicationes de ze} extortae ac propterea 
extra. culpam, ‘ 

'Eyo yao — uͤp lp ovvigesba:, ‚ ego enim a wobie 
debui oommendari)j. Non debneratis exapectare ut quio- 
quam ad me oommendandum dicerera. „Nemo me. melius - 
noverat quam vos: nemo melius de me testimonium praes 
bere: poterat. ENEN ar STe. 

Ouds pag volge. sv örde Mas dmosdheor , nihil enim 
miner fui quam exvtellentiesimi Apostoli] Supra 1 5. 

Et zal oddér el:, etsi nihil sum] Si in me specter 
âxtes Christum ni/id „eum „ nulline. pretii apud Deum. 
Hiv. où8ty sumitar sicut oppositum sl, Gal, 6: 3 __ 

‚82: Ta pêr onpid VOP dnogohou, signa Apostoli] Per 
qaa® „aognoscor- ego esse postalma. non minus quam UK 
Duddecim, .:. en: „ 

NE eden; vronosij vink omni patiantia] —E—E posait 
ante charismata. Vere Apostolicum est plara quam cag- 
terì adversa fortiter- tolerarè. - TE 

…Er.onnelois sal zigen wal Buvdneor , in signie et prod 

gijs, ek wirtutibub) JAHN , -DADUI ‚ANNA, : 
, 15e Te:yag dors: —* vᷣnie zie Aoues teudijotes , 
gul heat enim iqtsod rinus habuistie quäm eaeterge Hoe 
ehesiae} Am minàra dona:per inspgsitionem nranuuwm mea+ 
rum vos recepistis , qukm illag Eoêlesiae: qua Petrus e} 
eld. ‚Apostoli fandarùnti? 

Et ps, nisi} Specie exceptionis magie s Brmat geod di, 
eit; it enim slubela Eitrisio). En 

“Ors aöros ëyoo od warerdonoa vuöv, quod ipse edo. non 
gravavi vos] Nan fut piger vestre &avnd, Non sumpsi 
a Vobis qúae me a manuum Jabore: ree Ällefarent. Vide su 
pra 11: 8, g tk on 

Xapioaodt pmôt jr Ohlar. veder, weondonate mik 
kanc'iniuriam) Et haeo valde eficax, eat zigwvela. [ira 
risio]. “Adixos sunt qui plus sumunt” quam oporbet, . 
Paulgs hic ex contrario fecit fgávam. Sé apud. vos èn 
iustitia est, minus. qudm debetur.sumere, rogo. hano 
culpam mihi condonetis. Kagiaaod: ) vest quod Rabbini 
dicerent, 1m, , 8 

al Zöou roiroy ‘voöro éroipon èyo AOep mgr Ouäs, 


ecce 





540’ IN ILSEPIST. CAD COR. 


ecce bertio iam paratus sum ad voe perdre) Non hoo ù- 
cit tertio se sénturum, sed iam tertium esse qiodue 
parat itineri ad ipsos, et impeditur. “Evoiueos :ë Èyos animo 
nempe, ut Act. 21:13. Vide ét-Dan. 5:15. - 

Kal od zararagsfon Opdr, nec wos gravabo} Constikì 
perstare in meo ‘institute , nihil: vos gravandi ; í sapel En 
8, Ge : leaf DOE Ji voie NOAA veh Fern PR 

oÌ rag Cyr va vur, adik ns, non enim quaero gear | 
vestra sunt, eed vos} v.Nikid vestram expato , weed: vor is 
aeternum salwos, brasefare eupiè; Dietum vere pons 
Hetumn. tf Bee Vele vern 

"O9 yao dpeldes va bui Tois HOWEde- otsaelter, , —* & 
yoveis zoïs véuvong, abe ‘enim -debent''flli: parentibsn he 
zaúrós- colligere, eed parentee .fibòis}“Sapple: dpellòvo- 
bavollter. Ratio :waturdlie , quart lex graedarm: tacits, 
liberis parentium haereditatem addicit, ait Iurisconshitis 
Paulus. Vide’ duke aiaimis de: Ture Belli ac: Pacis Ph. 
it: eap. 7. 5. EE Lie a Gd et 

15. Eyd Òè —E Berravrjee”, epo: dutern Ubentinin 
impendam] Res meae, quanguam tenues ‘sunt, impendin 

Kal ërdararn0nbbpbt: úrkg zv. pvyös ind. „tet impe 
dur: ipse pro animubger vestris}: Mamatipstam impendan 
Nam passivam hio nt saepe est: pro teaïpraco „ quod Ne- 
braei ‘dicunt Niphal pro. Mitpahel, “Pnèp zó pij 
óncw id: est, pra'vóbie, BPMWRREWp ttr 

Et xal reguoooréocog juäs aya); Cum and didigani pit 
gam alias Ecclesiaa. - > er 

“Hrrov dyanöpoa] Minus a wobit diger geen Bote 
res. alii. ee Mat VE { 0 J 
i z6,-”Bogeo dé, drs o ov 5 wering dpâs,. sed; * czo 
vos non grövavl} Rortermihi howwoncedent ilk 5 me Vobis 
palam gravem non fuisse, . 

LAAN vᷣmcio xeov arroöeyos ‚de — Naße⸗, sed. cu 
essèm‘versutuw „ dodo.vos copij Forte dicent me ut hoe 
riem versutum fecisse per: interpositas. personas, quod pe 
nrensetipsum faderormolmeram. Obúieit hoa sibi tanga 
ex. ad versariorum: verbis, ut. statim. solvat. 

19. Mij Tuva eon schrbgodsd modi. dpäe; òr avsoö inæ 
vrt vuäs ‚ num per aliquem eorum, quat ad vòs mii, 


‚per ipsum luérum ax vobis feci], Pata, per Timotheus ! 
(ur. 








0 CAPUT XII: '. 541 


Cof‚ 16: 10. ‘Erdsovéntgoa TW. Vide supra úd a. Est. 
hic dyrinzweis (mutatio.casus} ut, 

Vrbem quam statuo vestra est. 
18 Mapenadean Tisov] Hortatus im, ad vos ut iret, 
supra” 8:.6. A 

… Kal- evvarigerha tor. — ‚ et.-misi eum illo fratrem] 
oai putaätur Lucas. Vide. supra 8: 18, : 

Miyvs: dnheovénvnoer: òdâg Tiroc) An ex vobis lucrum fecit? 

Qö.rö atrò nveinees neqienarponuer , nonne eodem ani- 
mo ambulavimus) IIveïpae hic adfectum animi sìgnificat. 

. Ov: zo avrods tyreor). Nonne ili meis institerunt vos- 
tigëis ? id.est, me: pér omnia imätati sunt? - 

ig. Taduy —* dri Öuiv drokoyoupeda) Putati- forte 
men oc toties repetere mei tantum purgandi causa? Ar 
Lud est quod praecipue hic specto. 

MKurevomniov voù Oso dy Kous Aadoömer* za Òë ztayra, 
Wyarmgrol , vnto zijn OpY oixodopijs, coram Deo in Christo 
boquêrmur : omnia autem, charissimi, propter profectum 
Hestrum) Puto auferendam dsasohjy [distinctionem] post 
dakoöuer , et legendam sdde narra. Dicimus haec omnia, 
conscio Deo et ea: veracitate, quam Christus nos docuit, 
wastti. profectus causa, nempe ne si ego vobis vilescam, 
vilescat vobis et Euangelium , quale id vobis praedicavi. 
Confer Gal, 1: 26, Col. 1: 22. | 

20. Dofoüuas yap -pijrtoog ÈÀPeor oùy otovs Olde eügo 
öpôs} Metuo ne voe inveniam corruptos a doctoribus illis 
qui vitiis blamdieuntár. 

Kaya eùgedò duty otop où Hikers, et ego inveniar a vom 
‘bie „ qualem non vultis) Id est, ne severitate in vos uti 
cogar ‚ut 1 Cor. 4: 22 „ supra 103 6. | 

Miyzoos Èoers , ne forte contentiones) Supple, etiamnum 
post tot remedia adhibita inter vos reperiantur , 1. Cor. 
1: 11, 3: 3. 

Zijkos , aemulationes] Dicto loco 1 Cor. 3: 3. 

Ouuoli] Frae, ut Act. 19: 28, Gal. 5: 20, Eph, %: 31, 
Col. 3: 8. 

„Bose: dissensiones] Quarum mentio dicto ad Gal. 
loco. ‘Vide et Rom. 2: 8, Phil. 1: 16, . Iac. 3: 14, 16. 

… Koraduhol , detraationes) Habes hoe nomen et 1 Petr, 
a: 1y,et aarahadovs.Rom, 1: 30, ubi de significatu. dikimns. 

Ui 


542 IN IL:EPIST. AD COR 


WiOvgsouol , susúrrationes] Widvgegag habes in eodem 
ad Romanos loco, ubi.dicta vide. 

Pvosooces]) Gloriarum flatus ob divitias, eruitionen, 
eloguentiam. Notat illos quos 12 Cor. 4: 18, 19, 52, 
ubi habes verbum pvacoùofar, ut et 1 Cor. 8: 1, 154 

"Anwrazaalar] Seditiones quae ex schismate nasi u- 
lent, ut nos docet Epistola Clementis ad Corinthios, De 
hoo vocabulo vide Luc. a1s g, 1 Cor. 34: 33, supra 6: 5 

ar. Mij nakey lorsa pe varen ó Ocóg pov zt 
dmâs , ne ubi iterum venero, humiliet me Deus apud vo) 
Est et hic traiectio: nam zadis Morra pe. cohaeret can 
“eds Úuäs, ubi ad vos rediero.. Tarevoùy hic est me 
rore afficere, unde zareivooug Luc. 1: 48, Act 6 5, 
Ps. go: 3 in Graeco. Deus me moerore afficiat, id es, 
Dei causa moeream. 

Kal mevôzjowo zoÂdovs sör srgonuapsyeóror, et lugeun 
multos ex iis qui ante peccaverunt] Est hic perershs 
(éransnominatio]. Nam lugeam dicit pro punire cogur, 
quod Apostoli non faciebant sine signis. Sieat Romw 
civem damnaturi sumebant pullam togam. De hoc seut 
vocis merdeîp vide quae dicta 1 Cor, 5: a, 

Kal pj meravondortor, neque egarunt poenitentiam] En 
dico qui ante adventum maum se nan correserint. 

'Enì zij drabagslg , de immunditia) IHas libidine ir 
telligit quas eadem voce Rom, 1:,24- … 

Kal rogvelg) Hoc vocabulo diximus et scortatina 
comprehendi et nuptias illicitas,. Vide Act, 15: 20, ! 
Cor. 5: 1 

Kal doehyelg f nj ëngaBay, et lascivia cui se dederwt) 
Omni genere lasciviae, Vide Marc. 7: aa et Rom..15 15 
“Aoehyelg hoe loco Tertallianus transfert vilitate, bro 
de Padicitia. , 


. CAPUT XIIL 


1. “Tov rolror zoüro Egyopat mods vas] -Id est, bersinn M 
iam itineri paro. Est enim idem quod dixerat. supra 12 
14 „ et solet conatibus dari’ nomen effectus, ‚In Mut 
scripto autem est planius, ita ut supra, ésoles ie he 

enn / 





CAPUT XII: 543 


Bei 10de Opâs [(paratus eum vendre ad voe). Et sic le- 
git Syrus. 

>Enì gópazos Òvo magsvgor sal zowr gedsoerat nûv Gijs ‚ 
ex ore duorum wel trium teetium stabit omne verbum] 
Id est, cum iam bis terve id dizerim, tandem ratum 
erét, quod Hebraei dicunt Dip’ (stabit). Est enim appli- 
catio, quasi per sragwdlar (sermonis imitationem], legis 
Deut. 19: 15. Similis ferme applicatio Legis eiusdem, 
Matth. 18: 16. 

a. Qs mager zo Aeuregor ] Praesens pro futuro, welué 
iterum apud vos futurus. 

T'ois ssgonmagrynóor] lis quö iam peccarunt gravius. 
Supra 12: 21, 

Kol voïs Aoursoïs mar, et caeateris omnibus} Si qui ad- 
huc peccatari sunt, 

Oss daâr A0 eis vò ader) ‘Ear hic valet quando. Ubi 
ad vos rediero. 

/Os geicouci, non parcam) Agam severe pro criminum 
meritis. 

5. 'Enel Boriv Enzeïre voö dy dgol Aakoörros XKoisoë] 
Quandoquidem ita agitis ut videamini periculum facere 
welle , quid Christus, cuius nomine Buangelium praedica, 
per me efficsrs poesit. Vide supra 5: 20. 

. Og els Úuäg oùn doer, dÀÀa Bvvarei dy duin, qui in 
vos non est infirmus, sed potens ast in vobis] Est prae- 
sens pro praeterito.. Non opus habetis eius rei pericu- 
lum facere, cum iam pridem Christus per me apud vos 
ingentia dederit pótentiae suae signa, Vide supra 125 12 

4. Kal yap el ëgavowln dE dodevelac, dlda bij èn dura 
gees Oeod, nam etsi oruciſixus est ex infirmitate, tamen 
wivit ex virbute Dei] "Acdeyela hio est conditio caduca et 
infkrma, quam Christus nostri causa susceperat. Virtu- 
tem Dei intellige eandem quae in ipso operata faerat, 
et confer Rom. 1: 3,4, 1 Petr. % 18. Tacite aatem 
indicat Paulus non debere se propter malta quae ferebat 
adversa contemni, cum eadem via Christus ingressus 
faerit. DO | ‘ 

Kal yäg úueis dodevoduer dy adrö, names nos infirmi 
sumus in illo} 1d est, propter ipsum mûlta patimur. Id 
enim esse daters saepe iam vidimus. Particula 3 saepe 

DN apud 


\ 





544 IN II. EPIST.: AD COB. 


apud Hebracos valet propter. At in Manuscripto est cy 
avs (cum illo] non male, ad illius exemplum. 

"Alda Graóueda ovv adr dx Övvamees Osod eis Opäg, ved 
vivemus eum eo ex virtute Dei in vobis] Id est, vitan 
conseguemur immortalem per eandem Dei wirtutem qua 
per nee inter vos tam magna operata « est. Vide que 
diximus ad 1 Cor. 15: 64. 

5. ‘Bavrovs sreugalbere el dol dy of) mriges , vosmetipin 
tentate an sitis in fide] Etiam atque etiam circumspicike, 
an omnia ea dogmata bene retineatis, quae vobis tro- 
didi. 

‘Eavvovs dowspabere, ipsi voe probate] 1 Cor. 11: % 
Sensas idem Soph. 2: 1 secundum quosdam Interprets 
Deest hoc in Manuscripto. 

“H oöx dnuyivooonere Eavrous Öve 'Inooïs Kuieòs èn óp wl 
Nonne sentitis Christum per Spiritum suum in vobis prat 
senterm esse? Si id sentitis, bene tractate tantam hog 
tem... Eph. 4: 30. 

Ei uy ze Äpa dÖöxtpoi dze] Nisi adulterini estis, id est, 
nomine non re Christiani, 12 Car. g: 27, 2 Tim, 58, 
Tit. 1: 16, Hebr. 6: 8. His oppositi döxiude , probi, gw 
sunt quod videntur, Rom. 14: 18, 26: 10, 1 Cor. 11: 19, 
supra 10: 18, 2 Tim. a: 15, Jac. 1: 12 et hic moxy. 

6. 'Ehaite de Örs yvoooeade Örs smets: oùn doudy ddonw, 
epero autem vas coguituros nos non esse adulterinil 
Ostendemus hoc factis ipais, ‚ non conuívendo ad crimiu, 
ut alii faciunt, 

7. Eöyopat ë moos vor Oeov] ia est „ ad Deum prec 
ea de causa fundo. 

Mij rosijaas Uus waxor undèr ‚ ut nihil mali faciatù) 
Ne cogar cuiquam poenam infligere „quae malum diciter, 
quia dura est toleratu.. Tlotijoart cum acctfBativo, pro quo 
Latini dativum ponerent, Matth. 27: 22, Luc. 157 19: 

Osy Wa sues ad pevöpen dAx Doa dies zo j sal 
srouû„ze , dpeig Òë co ASöxipor oper, non ut nos probi ap 
pareamus, sed ut woa quod bonum est faciatie, nos alt 
tem ut adulterini simus] Est hic transpositio ovy ig Pr 
‘Ip. ody’. Qualis traiectio in eadem voce Tra est Eph. 3 b. 
Sensua. est: Preces illae facio, quod malo vos bonos e 
ee, quam meam sinceritatem vestris. poenis testatam fers 


Ma- 








… CAPUT. HE “ =1 548 


Maneam.- ego! potias sine telt: dootmento, qui vos in 
peccata talia incidatis. ER 

8. OÙ rde Ovvapeda tt woord. zis dagOdes; ‚ AN * „it 
aÀndelas , neque enim poseumus quid contra vezitatem „ 
sed pro veritate) Potestas illa riobik data est ut recte 
ea utamur, nen ut male. Absit ® nobis ut anctoritetie 
nostrae augendae causa edfliganus înnocentes. ’4lg9#a 
nostris Scriptaribus, ut Hebtiaeis-. nat vel nao ,„.saepe 
significat id quod rectum iustumque est, loh5, 24 4 ubi 
diota vide, et 5. Joh. 8e ne 

g. Xalgomer rag Ôrav sjueis Hoever , —E enim 
guod. nos infirmi simus) Id ast, dppareamus velut in- 
firmi ,. nos, edentes. illa gaae. Vnimu⸗ patertiae in -nobís 


Divinae documents. et 
Teis dé dvvarol. zee voe autem petan sits} Ur woe 
sitie valentes ac vegeti. En Do jensdeit 


T'oùso dl sal evyopeta crv ur —E ‚hac‘ et. ora= 
mus westram perfectipnem} Ut efWaium faciatis „ne in 
mala incidatis-. ‘Keragruwus est, man guod éseruaste soles 
verti, recta constitutio, sicut. stdeggrsanésoe uerus, 
rectus], ut dizinus ad Luc,'6:. han. Adde. quod, aixima⸗ 
ad Gen. Sh: Ake ETEN ne …. 

„30, Zea vero vaïra twan geine, Awa zagen pì deec 
pos verjsomas xara zv dEovaiav dje EOuxt por ó Kwgos. ds 
inadores „dal ovx elo zaBalgtur; idea haec qbaens aorip 
bo, ne pracaqus severe agam saaundum. potestatem quam 
Dominus dedit mihi ad profecham „non. qd: damnn] 
Zdeo , inguit sl minge adhibaa,.neiseat essegui cogare 
Keijedas drrardpog est severe agaro, |, Nam yqijetas interr 
dam absolute ponitgr nullo nomine sequente.. Sic apó 
ywyóregor èygövro [remissius agebant}, 2 Macc. 12: 14- 
“Aroróuos , severe: sic et Tit. 1: 13; drroropla severitas, 
Rom. 11: 22; asróropos 0gysj, solous dnrorouog [severa ira, 
iudicium severum)], Sap. 5: 20, 6: 5, In Glossario dro 
rouoy, rigidum. 'EEovolay hic intelligit potestatem illam 
Divinitus datam ad immittendos morbos, coecitatem, 
mortem etiam, quae data Apostolis , non ad damnum, 
eed ad utilitatem et profectum Ecclesiae. Vide supra 10: B, 

11e „Mouròr, döehpol] Quod restat. Verbum est prope- 
rantis sermonem absolvere. 


… VI. M m Kals 


546 IN It, EPEST. AD COR. CAP. XIII. 


‘Netpere] Bene valete.. Ita enim Graeci hoc usurpat. 

Xærcæorideobs] Facite quod vos decet. Vide supra 9 
Esat et hic: Niphal pro Hitpahel. : 

Tæcænciactobs] Et hoc :einsdem formae. Solemini vo 
mas, nempe si quid adversi inciderit. 

Tè aùrò pooveice} Conoordes este. Nam pooveiy Park 
ad afectum non:ad mtellectum refertar, Similì mok 
sa adrò peoves habuimas Rom. 12: 16, 15: 5, Phil 2, 
3: 16, 46: ‘2e ' 

Blenvevere ‚ pacem ‘habete] Marc. g: So, Rom. 22 , 
a Thess.-5: 13e ' 

Kal 6 Oeds ss dyorye wal vijg eipions Ègar ped’ vuil 
Fobie favebit et auústdio erit. Vide Luc. 1: 28 et ibi dicke 
Deus „pacis et dilectionis, id est, auctor pacis et dlee 
tionis. Vide Rom. 16:35, 16:20, 1 Cor. 14: 33 Sk 
Hebrasí dicunt, ror me, onw m. | 

va.” —2 —XXXX drie ‚ salutate vu 
Envicem osculo sancto} Rom. 16: 16. 

’ ‘Aondtorrae vpäg ol Äyror navves, vâlubant pos omst 
eanoti] Nempe qui is Macedonia sant. 

"£3.' “Hyolgie zoö Kwolov:'Tyooö Kyo, wel fj dyang wi 
Oeoö, zal sj wouveoria Toù dylov nwvevparos perot reaptor vj. 
Gratia Momind Jesu Chrieti, et dilectio Dei, et comar 
wo: zancti Spiritus cum omnibus vobis] Sapple st, 
Rom. 16: 24, 1 Cor. 16::25. Sunt autem hic, ut di 
Baptismo , ‘aperte nomine vs Torddos [Zrindear) en 
gam Christiani colant. 

"“Auijv] Deest in Maiuscripto. Additnm hoc ab Ecclet 
Corinthiaca, quae id vespondere solebat, quoties Epistos 
haec lecta erat, 


( 











ANNOTATIONES 


EPISTOLAM AD GALATAS, 





Tertalltands in primo Adversus Marcìonem hanc Epive 
tolam inter primas Pauli fuisse existimat, Verba eius sunts 
Ab illo certe Paulo quê adhue in gratia rudis, trepi- 
dans dersique ne in vacuum: cucurrisset aut ‘currerst , 
tum: primum cum antecessoribus Apostolis eonferebat. 
Igitur , si ferventer , ut adhuc Neophytus, adversue Iu- 
daismum, aliquid in conversationg reprehendendum es- 
istimavit, passivum scilicet convictum, postmodum et 
ipse ueu omnia omnibus Juturus ut omnes lucraretur „ 
fudaeis quasi Iudaèus, et eis qui sub Lege tanquam ‘sub 
Lege; tu illam * conversationis plaeiturae postea 
‘gecusatori suo: reprekhensionem suspectáni vis habèri, ete. 
Vehementioreut în hac quam in aliis Epistolis esse “satie 
appatet. Causas tamen alias quam suspicatur Tertullia- 
nus extistimo, nempe quod ill, qui libertatem rituum 
Jadaicorum vocatis e'Gentibus volebant eripere, mon lu- 
daei essent, quibus sliquid ea in re erat condonandum, 
bed alienigenae qui in ludaea vixerant, quorum princeps 
erat. Cerinthus; quales fuere et ili qui Philippis eadem 
docuerant , ut index est ipse Paulus Phil. 3: 3, quod 
iidem Iudaizandt necessitatem doedrent, nulla pietate 
| M m.2 mos 


548 IN EPIST. AD GAL. 


smoti ; sed ut ea ratione honores et commoda a Indseis 
adipiscerentur, simulque effagerent incommoda quae Chris-_ 
tianos premebant: nam eis temporibus Iudaeis, per leges 

Romanas et edicta, libera erat religionis functio, non 

item Christianis, qugs vexari iam, tunc coepisse ex Acti 

et aliis Pauli Epistolis apparet. Videbat autem Panlu, 
cui specialius quam caeteris incumbebat Gentium conver- 

sio, quantum impedimentum ei rei allatura esset haet 

novi oneris iniunctio, Cum autem isti, Pauli libertaten 
strenue defendentis obtrectatores, dicerent Paulam iu 
docendi non nisi a Petro, Iohanne et lacobo accepisse, 
ac proinde illorum instituta Pauli institutis antehabent, 
praeterea Paulum ipsum in hac re fuisse varium, Panl 
contra magno animo ostendit se non minus quam aliu 
Apostolos Apostolatum suum a Christo accepisse, neque 
Petrum, lohannem et lacobum aliud docere qaam ip 
doceat ; se quoque, etsi in usu aut omissione ritaum « 
litus esset se accommodare utilitati eorum quibnscum vi 
veret, idem tamen de ista libertate docuisse semper: et 
hoc suum dogma typis Veteris Testsmenti wus laenu 
recondito} explicatis confirmat.= Tempus quo seripta ed 
haeo ad Gallograecos- Epistola, sicnt designate indica 
non possum, ita videre mihi videor non longe -abfais 
eb. eo tempore quo ed Romanos scripta est Epistols 


CAPUT L 


le: Ovw dr dwÔgooro , oùdd 8 dr@genov} Manas bor 
mihi negus ab hominibus suopte arbitratu impositam est, 
. neguê etiam Dei insau per meros Aomines, quomodo zult 
in Eeclesiis ordinati fuere per Apostolos, dictante Sp 
ritu, ut Matthias ab Apostolis nomimatus, sed ab ipw 
Christo. iam extra homines in Divina potestate constitals 
„Christas per evectionem suam in,coelam non est Aow, 
nempe qualis fuit, et quales nos swmus, id est, mortaks. 

"Alda ds 'Iyooö Kouwe, sed per lesum Christum] M 
eo qui statim a resurpectione Deus « Thoma dici coop 
Vide Ioh. 20: 26. 


„Kol Ocoũ mrei vod iydearrn auzop de vergr, st Dees 
Pe- 





5 





iaer CAPUT IK? 50 543. 


Pátnerie gei dutoitasit. eum a mortis} Qao magio suàm 
munus commendet , per causam mediam adseendit ad- pri- 
mam; nam potestas illa qua Christos Eeclesianr:regit et 
Parlum ad Apostolatum vocavit, venit ei a Deo Patre; 
supra quem nihil est. Rn 

a. Kal 08 où dol narveg —& set qui mecum sunt 
omnes fratres) Corinthii, ut ego arbitror. Fuit. apud 
Galatas Paulas aliquanto ante quam Corintham veniret; 
Act, 16: 6 et 18: 1. Videtur autern secundum. ad Galatas 
iter, de quo Act.'18: 15, institnisse post hanc scriptionem. 

- Tos tuxanoicig vijg Taharins, Boelesiis: Galatiae)- An< 
eyranis, Tavianis, Pessinantiib: non: addit hic titukum 
sanctie , quia eoeperant ab Euangelio declinare. © .…:; 

"5. -Kages Orr wet elorvy drro- Ocoù nrargos zal Kvolov 
fu®v ‘Inooö Xoiged, gratia vobis et pax a Deo Patre ol 
Domino nostro Jesus Christo] In:Manuscripto sel Kvglow 
Kiood Xoieoö ut Rom, a: 7 et 1:Cor, 1: 3, 2 Cor. 1::2. ' 

4, Tod Birvos ‘davròr megl vr duaerur dus, Ors 
Bélgras uâo én vo èvegöroe aldros wvornedì, gui dedif 
semet ipee pro pedvatis nostris, ut eriperes nos e prae- 
senti saecato malo) Dedit, subandi; in mortem, ut Rom, 
4: 25, 8: 52, Eph. 5: a, Tit. a: 14. Mòrs Christi multos 
habet effectus, ‘hence inter alios:at admirabilis obedientiae 
exemplo nos « peecatis abstrahet, 1 Petr. 1: 18. „Aiop 
hie’ qúod zere [natio] Act. 2: 40, woopog [mundus ]:1 Ich. 
2: 19, 5:19. Videtar eutem maxime Iudaeos tangere qui 
regnum Nuius mundi exspectabant. 'Elélyra: Tw Essai 
52: 23, Alii libri hic habent grrép vir oueieruör. [pro pec= 
eatië]: quomodo Báptismum dari etég wfjs: dvoples vör Aar 
Epro inigwidate populorum) dicit: Tustinus Colloquio cum, 
Tryphone. 

. Kara so Oéhsua' voö Oeoö zal seerde Vads, ex voluntate 
Dei et Patris nobbrri] Ostendit obiter Christam non tan- 
tum volentem este mortaum, sed ex decreto Patris, nem- 
pe ad sanciendam Foedus novam diversum a legali, Lau- 
dantur-exordia quae auditorem ad id quod. praestandum 
est: praeparant. Kai hie diversa attributa coniungit, ut 
Eene 1: 5, 1 Thess, 1: 3, 1 Petr.-vi: 3e ee , 

u sj dike els vous atdörag By aiovor,: cus in acter- 
num , gloria] Vide Rom. 16: 27; Deut. 32: 5. — 
Mm 3 6. 


6% IN EPIST. AD GAL. 


6G. Owvudle Ere oÖrwo zaplog perurideods dro vo vall- 
Givroo Òuâs dy yaguss Xqusod ele Eregov etayyidsov, miror 
quod tam cito transferamini ab eo, qui vos benigne v- 
eavit, Christue, in alterum Euangelium] Merariôet id 
est, sinitis vos transferri per novos illos Doctores, He 


braice DIV9, quod ad nomen Galatarum alludere ait Hie 
tonymus. Caesar Gallos, unde orti Galatae, ait in cor 
gidiin. capiendia fuisso- mobiles et novia plerumgue reu 
etuduisse. Kaltoarrog recte coniangitur cum voce Kowt 


Vooare noe, id est, nihil cogitantes ad salutem invite 
ve, Daus Pater sacpissime dicitur, sed quia id facit pr 
Christum , recte et. Christus hoc facere dicitur. 'Ey pi- 
ges: , id est, benigne , amanter admedums: id enim Ee 
braei dicunt PW. - CArástum autem cam dicit, äpsius dor 
$rinam intelligit, Et alterum Euangelium dicit figars : 
aimili, íd est, novam dootrinem quasi esset Euangeliun 
Sic. Satanas Deus huius saeculi, quia quasi Deus colitar. 
7. 0 obs är àddo] Quae res nihil in se habet alijd: 
3. enim ad totam rem refertur. 
Al us) suwie elour al vagaoodrseg duäs). Nii quod sus 
quidam qui animoe vestroa commovent : Vana, gui scrspw 
dos vebis iniiqiunt. 

…Kal @édorzee pertagelyas zo edaryihsov zot Kou, # 
solant mutare Euangelium Christi] Mutat mercem qui 
aliquid admiscet extraneum, ut hi Doctares doctrinu 
Christi miscebant Legis ludaicae necessitatem, qa 
Christus noluerat imponi is, praesertim qui ex Gentibu 
erant vocati,-idgne vitam quidem mortalem agens innu 
ret magis quam dixerat: apértins autem explicaverst Á- 
postolis post resurrectionem, tam per #8, bam per Spr 

ritum sanctum, 

B. "AMM zal dy peis 5 Eryedog dB oögavog edayydlr 
war Óniy zag Ö edyyyehadpita. duw, drddepa èsw, 1 
dicet nos aut Angelus de coelo,doeaat wos contra quas 
quod docuimus vos, anathema sit} Uag’ ò hie signifies 
aonéra quam ut Act. 18: 13, Rom. 1: 26, 4: 18, 11: % 
et edayyehikyras hic sume pro dooegt, ea figura quam iin 
observavimus. Quod de. Angelo dicit, est quidem exi 
geranter dictum, non;tamen plane dâvvazor (quod Juri 
non possit]; nam Angeli desertares olim in coelo feert: 

ie L 


ban —⸗2 











CAPUT 1. Ss 


megue 'semel , sed saeplas.acofdisse. ut Angelk ex bonis 
mali fierent, putant Hebraei. In Veteri Foedere: mentió 
est. Foederis cuiusdam Novi: at in Christi foedere ‘ron 
modo nullum posterius promittitar, sed etiam asderitaf 
aullum exstiturum posterius ,.ut widere est Matth. :28: 20, 
"AvaBena èso DN T, id est, cum eo nihil nobin sit come 
mercii, nan magis quam ovum iis, quos Synagoga. aut 
Ecclesia penitus abscidit. Vide Rom. g 3, 1. Car 15, 
36; 22, een 

ge Qs rrpoegrjzaper , zal ders nas Aly, sicut: anted 
diximus, et nunc iterum dico} Salemus quae walden:in- 
culcare animis volumus, saepius repetere. *_dgrs hia va- 
let nund, ut Matth, 3: 16, 9: 18:, ubi dicte vide. ' 

Ei vie vuiv evayyehiberas sraq Ö stageheidese , si quio ‘won 
dogeat contra id quod accepistie) Contra quam ego :vos 
ex Christi mandato docui. P 

10. Aert yap dyOgorovs meld ij ror Oeor, nung: âain 
bomines swadeo, an Deum) Nuno, id est, ex.quo APos- 
tolus factus sum: srelôo hic atgriifieat propitium:. mini frr 
cio, ut diximus ed Matth. 28: 14. Sic in Graeco:1, Sams 
34: 8, Kol ërrecae Hald zove eydgas aurod èr dozauc (Vere 
biegue persuasis David viris suis}, Ex obliquo adver- 
sarios ferit, quai dam hominem kran fagorent Dei iram, 
nan curabant. 

“H Snrò drôgenas aptonus ‚ an quaêro ‘hominibus plan 
vere} Au facio ut illi qui ludaeorum captamt gratias 2, 
. Bi zag èrs dyôqsois Hoeoxor, si. adhuc enim. hominide 
placeren] Sicut antea faciebam, 

Xpisoù doöhog ovx är Tune, Christi servus non sacar] 
Non essem genuinus Christi servus: is enim sqlidam kot 
minem postulat, Matth. 6: 24. De se loqnendo illók alias 
ex contrario notat. 

11. On êgs suara àyOponor, non est sacundum. "hom, 
wen) Nihil humani affectus admistum habet. 

- 13. Odde rag iyd rracd dvBgwrov nagtietor auvrò, ne- 
que enim ego ab homine accepi illud) Non ex Hillelis 
traditione hoe ad me venit. - 

Oure didayonpe] Non hoc me Gamaliel docuit. 
A2M de —XXV Inooũ Xoicο] Per ravelationem: 
evelesiem addidici. Ilerum Iesum Christus: kominibus „ 

Mm«4 id 


492 IN EPIST.: AD. GAL, 


id. ebt , » mortalibee, oppond. „Sie Moses - vocatur per 
Angelum in rubo.: … 

28. Tux dus)r —S Habes hane vocem Tobt: ú, 
Epb. 45.22, 1 Tim. 4::12, Hebr, 13: 7, lac. ‘3: 13, et in 
utraque Petri non some; sigmilcat autem sitae genus 
ae modum, 

„Er 3. doode) In Iudaica ‘religie. Sie »fovdaiter 
—* Eath.:85.17e 0 Ot u! 

Or: zad’ —æ— ‚ quoniam supra modum] Locatio | 
Paulina, at Rom, 7: 33, a-Cor.:4: 27e « 
=2Eölsskor viv bendngalas’, vezabam Beclesiam) Idem u | 
bes viCor:15: g, 

Kal dropBouw advis, ef impugnabam ällám} Habes hoe 
verbum. de: re eadem, Act, g: 21. - 
rbe «Kal. ngobnonsor Èy vd —E ‚ #8 profiieben 
in Iudaica religione) In —8* Iudauiocus religions ‚ sive 
in. Legie etudioo. 

Muto seeddoug ovvilsnudret v 5 viva mov ‚ ‘supra mek 
soi generis mei asyuabes) “1 WR DIF PP, nt est Du. 
and, “ans ba bp, at kogaitur alicabi Maimonides. Ge 
ns antem,hic.dixit.pro.gente, ut a. Cor, 11: 26; 
-Hegsooordgoog Cyheorsje Oreigyor Töv nbvquads mov nagrd- 
oer, páternarum $radibionum studiosiseimius)-Ilagèdosur 

« voce tum ipsam Legem, tum Legis interpretationem in 
telligits ‘vide Mattks-26:-2. . Bt-Eydoorsjg- iest ardenter ed 
diòdues:wide Act, a1: ao, Rom. 10: 2, Phil, 3: 6. «Ilan 
aal srapadooeig hie, ut. E07. zargdja Act. 28: 17, 6unt lege 

“et instituta a Maioribus acoepta. Vide Act. 23: 6. 
“m6. “Ore dè: eddonnoer ó Oog, cum autem placuit Deo) 
Hoe elhigser cohaetet-cum'illo quod sequitur drsoxalvd: 
Oum Deb vibum ost perhie aagnitum fucere Filium suum 
Evdonyoe yon dicitur de iis guoram Deus rationes red: 
dere non 'salet. : . - - 

O dpogioag ae de X wiede uou, qui me vagragerd 
ex utero matris. meae} Solet quidem haéc locutio prove 
bialiten et saepe dmeggolunds (exaggeranter) usurpari, & 
Pe. 23: 10, 58: 4, 71: 6, Esai. 48: 8, Sed hic tamer 
proprietas ‘signiGdationis ‘retinenda est; respicitur enin 
locus Ter. 1:°4” quem bee explicat Maimonides Dactori 
diebitantiens IE, 32: Hequiritur ad Jrophatiam bonum ot 
ui en re 














Ee CAPUT ES 555 


rebri tomperanisntum: non tamen' quk ib hubert. Prophe- 

tas flunt, sed ‘ii quibus hoe Deus vult concedere; Nou 
dissirnilis locutio: est apud Philonems “Est zard resqòs s 
ër zö zie poes derasngieo, wenhaotiyse avrorguroge 
[Formatum iam inde: ab utero; in Meino naturae, Im- 
peratorem]. 

Xcxl zadfoag Be * yegezog aurovꝰ, ef vocavit per gra- 
tiam euam] Voeatiohem illam intellige de qua Act. g: 5 
et seqg.: illa autem proveniebat ex singulari quadam 
Dei benevolentia in eum, au tune cum maxime hoatem 
agebat Christianismi. 

16. Anoxæx Mvmpæs sop vloy œvroſß » tol rn hie est, 
per. Voluit Filium suum per me cognitum facere plu 
rimis, Bt sic accepit- Syrus. 

Iva edayyedlbopat vvror dy voïs lOveow, * — Gen- 
tibus praedicarem] “Iva hic sumo pro ita ut, quo sensa 
ponitar 1 Cor. g: 24 et Apoc,:2% 13. Explicat enim 
modum quo Deus voluerit per Paulum Filium suum cog- 
nosci , nempe Paulo Gentibus praedicante, Act. 9: 15. 

Eöôtog où woooavedtuyy oapst zal aïmar:, statim non 
adië carnem et sanguinem] Significat-ssatsim se, id est, 
nulla móra. interpobita , coepisse fungi suo manere{ ut 
dicto Actoram loco commate'20 videre est. Sed maluit 
id. efferre per negationem. IIpooavarideodus idem quod 
otvoerldeodar, aliguem adire consilië capiendi causa. U- 
surpaut sic Diodorus Sienlus et Lucianus. ‘Caro et san- 
guis siguificant hic hominem ét quidem mortalem, ut 
Eph. 6: 12, Matth. 16: 17. Non quaestvi ex homine allo 
an parendum mihi esset: seiebam enim mihi gravissimas 
poenas imminere nisi paruissem, 2 Cor.g: 16. Haec om- 
nino eo pertinent ut ostehdat se nikil dare aut amori in 
Gentes, aut odio in ludaeos;, sed’ se quae facit facere 
Dei et Christi causa. 

17. Ovdë dvijkdor eis “Tepooddvpa stoòs sove spo èuoö dreo= 
goÂovg , neque veni Hierosolyma ad antecessores meos 
„A postoloe] Petrum, lohannem, Tacobam, qui plarimum 
circa illa tempora Hierosolymis agebant. 

"AAN dijkdorp eis "Acaflias ‚ sed abi in Arabiam) In 
loca Damasco proxima: ipsa eriim Darsascus tunc sub A- 
rabum erat regno. Haec prima est Gentium cui Paulus 

Mm5 © __ _Euan- 


864 IN EPIST, AB GAL. 
Euangelíam annantiavits; ín hoe quoquo Most similis, cri 


post relictam Aegyptum prima statio in Arabia. Sic im- 


pletum mystice vaticininm Esaiae 42: 11, Hoo iter Lucu 
gon enarravit, quia ei non adfuit. 

18. ‘Igegijsas Tlétgor) Ut Petrum inviserem, ita hie 
interpretatur Chrysostomus. Sic isogijaat yospag : [invisen 
regiones], Plutarchus Thesea. Usurpst sie et Lycophron. 
Pro IIéspoy hic in Manuscripto est Kypär, et sic in omi 


hac Epistola , et credo sic scripsisse Paulum, sed ex: 


ecriptorem reposuisse nomen inter Graecos notius. 

’Entueva ngos aöror subqac Oenandrre, mansi apud aa 

dies quindecim] Magnus hospes magni hospitis, 
19. Ei uy 'Iäxofor zov dòsÀpòy zoö Kvolov, sed lax- 
bum fratrem Domini] El us hic valet, sed, ut Matù 
12: 4, Gal. 1: 7,2: 16, Apoc. g: 4 et alibi, Nullum re 
peri Apostolorum, quippe qui elio iverant Euangelii spa 
gendi causa, sed reperi gum qui eorum vices obibt, 
dacobum fratrem Domini. 

20. A di yopo vir, tou Escoror raï Geoë, —X 
evdopau , quae autem ecribo vobie, eoce per Deum, wo 
mentior) Iuramentum adhibet,ut Rom. 1: g, a Cor. 1: ò 
et alibi saepe. Causa antem gravis erat ut crederetur Ápot 
tolus a Christo factus, non sb aliis Apostolis substitutas 

ar. “Eriera s0or ee và sdlgara tc Zoplas sal rk 
Kuluxlag, deinde veni in regiones Syriae et Cikcis] 
Act. g: 3o. Vocem sdigparoe habuimas et Rom. 15: 2. 
a Cor. 11: 10. | 

aa. “Huns dè edyveovmeros TB zrpoooorp vais dxshgees 
zij 'Tovòatas zaïs èr Xorsd, de facie. autem ignatus eran 
Eeclesiis ludaeae, quae erant in Christo] Tö oooucy 
hic est quod Latini dicunt de facie. Ita Cicero ad Pir 
nem, et alii. Hoc interserit ut apparoat falsam esse qed 
de illo spargebatur, ipsum in Iudaea doeuisse necessitt 
tem rituum Iudaicorum. 

23. Múvoy dd duovorreg Hour, tantum autem audit 
rant] Praecessit dxxÂsjdiaig , et sequitur masculinam: is 
telliguntur enim ills qui in Eoclesiis erant. 

Ori à Örodxor ug nors, qui vezahat nos aliquando) 
Id est, duslas; mam sic Benoni saepe ponitar apud Be 
braeos, Vide Sir, 48: 7. 

| Ni 





ie CAPUT L 845 


Nr ebayyadllevae viv lei IJs wore ErnbgOes, rene docet 
fidem quam aliquando impugnabat) Iligip vacat percorv- 
wins ròy Àdyor (per transnominationem verbum], cui 
creditur. Sic et infra 3: 2, 5, 23, 26, De voce mogte 
vide supra 13, de re Act, 9: 21. | | . 
a. Kal &dòEalor èy dol zor Ocor, et propter me Deum 
celsbrabant] 'Ey pol, mei causa: Hebraismus, 


CAPUT IL. J 

1. Exmtirte Òuà Öenarcooigor &röy, deinde post annos 
guatuordecim) Assentior Codicibus si qui pro dexareooagoy 
habent reaocgwr [quatuor]. Cum enim numeri per notas 
scriberentur, facile fieri potuit ut ante d per errorem 4 
adderetur: et ex uno saepe exemplari scripturae vitia in 
multa fluxisse alia, ostendimug ad Luc. 4: 26 et alibi, 
In. aumeris autem plurimog admissoa errores ab exscrie 
bentibus apertum fecimus ad multa Veteris Testamenti 
loca. Nihil antem credibilins reperio quam notari hie 
illad ipsum: Pauli iter cuius mentio Act, 15: 2, quod non 
potest totis quatuordecim arnis posterius fuisse aut con- 
versione Pauli, aat etiam, si quis id malit, fine Arabi- 
cae peregrinationis. Jut hio ‘sumitur, ut Matth, 26: 63 
et Marc. a: 1. 

'Avlfyy eig “Tepaoddvua pesa Bagrafe, adscendi Hiero= 
solyma cum Barnaba] Hic idem Barnabas Paulo comes 
adiungitar dicto Actorum loco. Semper quoties de Hie 
rosolymis loquuntur Hebraei dicunt adscendere, etiam 
ubi in externis sunt locis, quia domi ita loqui eran 
soliti, Act. 25: 2, 21: 4, 12, 16, 26: 1e Bagrafa genie 
tivus , quales —E IIævuocvica. 

_ EvuragakaBay sal Tirou, ascumpto et Tito) Titus ea 
tempore non erat Eaangelista, sed comes Pauli, qualis 
dia Timotheus. 

a. "Aviv Òë wara droxakuyw, adscendi autem secun= 
dum revelationem) Occasionem ab hominibas natam Chrise 
tas viso aliquo diurno aut nocturno confirmaverat, … … 

Kal dvediugy adroïs zò edayyékow Ó wjgvaam éy voïs êO. 
vtot, illieque narravi Euangeliun, quod annuntio in 

| Gaen- 





566 IN EPIST. AD GAE. 


Genaibue] Hic ‘dreBbuns siguifioat narravi, ut Act. 25: 14, 
quo sensu ex voce et Plutarchus utitur. IIIud ero hie, 
ei voculas captamus, non habet quo referatur: si sensum, 
facile. est intelligi eos. significari qui Hierosolymìs erand, 
quia nomen id urbis praecessit. 

Kas’ ìÎlap dl voïs donodar, seoreim autom’ iis qui vide 
bantur aliquid esse}: Aonoösrses sunt gui praeter caetern 
illustri sunt in fama. Euripides: 

— Ayoę poe êx- * ddobovstur Ì toor , 
Käx zör Boroörrwor adròg , où Tadròr éen. 
(—- Nam viri praenobilis 
Et tenuis idem sermo diversum vatet.} 
Utitar sie hac voce et Plato aliquoties. Rabbini dicerert 
paer. Apparet antem ex iis quae sequuntur sintelligi no 
Apostolos alios, sed: ilorum Apostoloram nimis fervido 
sectatores, | 

Mijns eis wevòr votre 5 ëdeeuoy, ne forte ì in vacma 
currerem aut cucurriseem}) Ne in irritam caderet meu 
labor tum eius temporis; tim enteactus: mempe si fans 
ea spargéretur altied me docere, alind boe qui ante m 
votati erant Apostoli, Loquendi genus quod :attinet habu 
simile Phil. 2: 16, Tertullianus ‘adversas. Marecionem IV: 
Adscendit ad cogrioscendos Apostoloe et consultands:, 
he Forte iù vacnum eùcurrisset, id est, ne secundum ill 
credidisset et non secundum illos euangelisaret. 

3. AM oddl Trog ô our dpol “Ely. Ör sjraynach 
segerunbijvet, sed neque Titus qui mecum erat, cum ent 
Gentilis, exaetus est ciroumcîdi) Id est, Non exegt 
runt hoc a me illi Hierosolymia Apostoli ut Titum face 
‘rem circumcidi, facturi id forte si Iudaeus fuisset aliqu 
ex parte, ut Timotheus ex matre, Act. 16: 2, 3, at cum 
esset gentis alterius, nemo id ab eo exegif. 

4, 5. At :ÒE vous. eageodsrovs evdadilgovs ‚ oꝛtus 
srapeuoijkdoy warraonortijges miv Oevbeplar jude ij yon U 
Xousö 'Tooö, Wa juäg zaradovkooorraer Oils ovdt 16 
ögar Eauer zij Ónorayij, twa új dAjdera To edayyekin 
diapeln : m00s Ops} In Manuscripto karadovdciswes. Appart 
autem oi; illad hic sragéÂxerp (abundare], aut abundant 
sèrmonis-non infreqnente Hebraeis, aut exscribentis er 


rore. Sensus est: „tt illorum Iuduoorum causa gu u 
Chris- 








> CAPUT: EI! *: 337 
Chrèsttanoë’ eimulabant, ut likertatem per Cheistum por- 


tam riobia extorquerent, nihil cóssimus de. proposito eius 
_ ibertatis ek tuandae et ad voe omnes transmiitendae. 
Haoslaantos- sunt qui srapesodvorves Jud. 4 : ita dicuatan 
qui se arte insinuant, subinduúcunt, subingerunt. Simile 
zaguecyerr „a Petr. a: 1, Wevdadiigoy. vocem habemus:et 
a Cor. 11: 26. Zsplorandi verbum apparet esse cas- 
trense. Significat autem hic per gerwovvulay [érananomis 
nationem)] specie anricitiae malum alii struere, ut salent, 
expleratares; est autem malum , etiam opinio sesvitatem - 
adferens inutilem. By Xousd ‘good, id est, per Chris 
tum Tesum qui nobis huius libertatis plenam notities for 
cit, cum ante rei esset controyersae. Qùdd 7096. Ogar ’ 
ne 6d minimum quidem tempus, ut a Core 7: 8, a. Thess. 
at 17, Philem. 15. Tij vrrozapij , id est, ita ut. non ag 
nosceremus: pios ex Gentibus isti ingo esse obnoxioen 
6, 'Mrò- dd. mör Bonoursow eirat es (dmoioi. abse Noar ; 
ovdér poe dsarpiges- modoresror Weds drOgeorov ot lauftares) * 
ine \ yag. of donoürves ovdir zsgpoddpddervo.: „Ab iis autein , 
quë videhantur oseo aliquid-:(quzles aliquando fuerint, 
ninhil mea interest: Deus peraonam hominis non saccipit): 
voil enim qui-videbantur esse aliquid , nihil addidermnt] 
In Manuscripto ssóseorsor ò Oefg, ou AanBore:, rectins. Vin 
de quae dicta Act. 10: 34. Scribenda autem sunt, ista ab 
Ózfoior usque ad dauffasee por sagtrteorp (interpositianam]. 
QCoeperat ita instituero sermomem, Apostolus quati dictg= 
rus esset dxò var denousrar.. ral ze older srgodahalönje 
[ad iis qui vidsbantur ersa aliquid nihil aceepi], sed. ine 
teriecta srager@iees repetit vacem donoùrreg. et subintalit ; 
oudér soodarfBenso, id est, addiderunt , ant auctaritutis 
mut cognitionis sciliget. Similemr transitum habes Eph, 
1s 13, et alibi saepe. Mowovrräy si: eivat, id eat, qui 
snagni aliquid esse. videbantur. Sic 1 Cor. 3: 7, 2'Cor, 
3: Á; sie contra oùdir est nihil. magni 1 Cor. 8: 4, quo= 
modo et raus Östra (ea quae non sunt}, 1 Cor, ax, 28, 
Agit de illis qai in Indaea inter, Christianos dactissitmi 
putabantur. Quales autem sint.(nam woar, hia, est pro 
indefnito tempore ,' et fieri ‘potest ut quidam eorum pum 
haoc scriberet Paulus mortui fuerint) de eo negat se easo 
—— cars Deus in salutis negokio tatia nop atten- 
E dat: 


had N — 


558 IN EPIST. AD GAL. 


dat: weendsroe euim von hic sumitar, ut 2 Cor, 5: 12, 
30: 7j ibi dicta vide. Oddér' pos Bsapiger, non curo Syru. 
7, 8, 9. "Ala zoörarzior, dÖorver Öre zeenigenmer v 
edarylhsor sijs engofvslag, sadws Ilésgoe zijs seegssopis (O0 
roe dveortjoac Tlérom els drosolny zij seegeropijs, brlormt 
«al dol eic za 8Ovy)* Kal yróvzeg ven zoer vijv doden 
por, 'Ioneogoz wal Kypäs wal "Toodyyys, oë Bonoörres cvla 
vac, dckiciæ êJoxar duol zal BaordSg woewoorlas. Sed 
gontrarid cum vidissent creditum mihi Euangelium prae- 
putië, eicul et Petro circumcisionie (qui enim constitut 
Petruin in Apostolatum oïrcumcisioniet, constituil d 
ma inter Gentes): eb cum: cognovissent gratiam, qu 
data ent mihi, Taoobus et Cephas et Tohannes, qui v- 
debantur volumnae esse, dextras dederunt mihi et Dar- 
nàbae tocietatis} Primam in Manascripto illo antiqais- 
mo ron est interpesitam inter Jacobi et Jokannie, 1 
men Cephae, qaod rectius arbitror: eatis. enim fait pret 
Cessisse Petri sive Cophae nomen: neque moris est eur 
qui Prixceps sit Collegii nzedio loco nominari, sed ul 
primo, ut Matth. 10: ‘2; aut postremo, ut Maro. 16: 7 
Praeterea Scriptores veteres de hoc loco agentes Petros 
priang loo hominant. Est autem et hic zspésge0s [út 
terpositio} incipiens ab û vag et desinens in ë9py, et tk 
deetio qusedam: nam seeundùm. nataralém’ loquendi ord 
nem Jacobus et Johannes nominari debuevant cum pet- 
eipio iÌdyreg, Sensas.enim est: Tantum-abest ut ill he 
dasi mihi quicquam eontularint aut ductoritatia aut v 
Bitiae, ipsi ill in Bocheria prascipui Facobus et Tohann 
me ‘non imparem, eed ut collegam agnovers , et né tol 
dedère dextram: nam destram dare apud’ Hebraeos si 
num societatis, ut videre est Lev. 6: 2, Ter. So: 19 
Hoe antem ear fecerint cansam adfert, quod viderent # 
_ Tacobus et Iohannes res non: miriores effectas per:Paolss 
apud Gentes quam per ipsam Petrum apud Iudzeos; in 
ut nihil haberet Panlas car in Apostolico munere aut sbë 
mat ipsi Petro quicquim cederet: illa antem èrz07g% e 
yioer dobeioar tum ad miracula pertinent, tum ad ing 
tis hominum numeri conversionem. ‘Quod autem dicit hi 
‘Paulas Petro ereditum fuisse Apostolatum cireumcisiost: 
_ sibi autem ineïrcumcisorum, id intelligendum est if 








CAPUT TL. 7 si 
wikò sive wa brengelverar [e+ parte pottore]; nam À-Pen 


tras Corneliams ‘econvertit incireumcisum, et Paulas Iu- 
daeos nonnallos, ut ex Actis discimus. Vide Act, gt 15, 
sed praecipuum studium Petro erat efrca Iudaeos: Pauiò 
circa gentes alias, Petro autem adiutores et velut adeti 
puletores -plerunque lacobus et lohannes, Paulo autem 
Barnabas,-et ipse Divinitus ad hoe vocatus, quem proînde 
Grueci non male -Apostolum decèmum quartum nomiraat. 
Dativas ille Ilérop ut et dwol regitur a praepositione 2 
quae est in verbo èrsjoynoe. Dieit- antem de Jacobo et 
Tohanne oi doxoörteg gvdor eivat, quia Ecclesia superaedie 
fcata: illis duobus quast columnie sustentari credebatur: 
quales seilice® columnas Graeci mrorpugarag vooant. Vide- 
tur autem Paulus alludere ad columnas illas dwás' qúde 
orunt in terùplo-Salomonis a Par. 3: 17. “„AkoofBvglasy pro 
hominibus incircumcisia habuimus Rom. 2: 25. ti} 
ou uele ele ra EOpn, advol Dd elo rijp megeroide, us 
sos in Gentes, ipel autom in cifcumoisionem) Inſ Mano- 
soriple sjjueis wip. Est autom hie êdelepeg [defeotue), quae 
optime supplebitur Apostotatu fungeremur , neupe ex 
llo sbrogoÂns quod ief praccesserst; - 

10, Moövoy sûr Troy ia HTKOverconer » —*— we 
pauperum: memores essemus) Paaperum:scilicet qai in Iu- 
daea. Meminisse est curam gerere, Ps, 8: 5, 106: á°, 
Lao. 25: 42 „et alibi. ‘Rogarant Petrus, Iehannes, lacg- 
bus Paulam et Barmabam, ut quod facere iam coeps- 
vant (vide Act. 11: 29, 3o), id porro facerent, ex Geutd- 
bus pecuniam oolligentee quibus 1 Judseorum egestas sub 
levaretur, 

*O zal dorovdasa aúro toüso srouijoae , quod ipsum etiam 
sollicitus fui facera] Mebraismus est: nam Hebraei' post 
zelativum “wt, addunt pronomen demonstratsvam rel aut 
personae. De re ipsa vide 1 Gor'16: 1, a Corn 8, 1: 

zie “Ore 8d 9ÂOe IIésqog el Avsiójerar, cum audem: ve- 
migtet Petrue Antiochiam) In Mauuscripto hic. varbuar: Kop- 
päs. Videtur significare id tempus de quo Act. 1% 1 ° 

Kara ngonoror ade dreisny, in faciem ei restiti} Oe 
ram ipso êmprobavi eius consilium: nam ward spoon 
est coram Wh: quod et dvesruop et dyavre verti solef, et 
eaepe solet peni eum evrisijrn:, ut Dent. 7: a, gt &, 


los, | 





56e IN EPIST. AD. GAL. 


Koe. 15 5e "Artiegr antem hie intelligendam verbie amigis: 
nam et 7, quod. est respondere, per dsBigdsas vertitar. 
“Oss zateyvwoontrag ne » quia reprehendendus erat) Ka 
‘suywezew. saepe nihil aliud est quam minus probar, 
apud Demosthenem, Aeschinem et alios), et zareysosnis 
hic est more Hebraeg participium, pro verbali aaraynen. 

‚ 32- Teò soö zog. dOr sirac dino 'JaxaJov, prius eis 
quem venirent quidem a Iacobo] Id est, ab Hierosolyaù 
cui Ecclesiae tum praesidebat Iacobus: Zacobo, id est, 
ab eo loco ubi erat. lacobus, quomado zecte hic suzi 
Syrus.. Sic dicimas, egmus ad me... 

„Mesd vr dOvör envyadur, cum Gentibue edebat) Na 
erat: quaestio. de ea quod liceret (neque enim de eo bern 
dabitahei), ‚ sed da.ep quod esset utilins, 

Oe: Îi-1ÀHor , pun autem wenissent) IIli Hiero 
tani. 

-: Trikgatde. val — —*—*— eo. subdugebat et age 
—8 ‘Mréogéhders-, «ao aubducere, Job. a 3 81, Abaec. 26 
Goßouuavos Tour dn mieguebpiije, timons' eoa qui ex. citra 
gisione eran] Motuens ne eos offenderet,. pt sio ocoaûr 
nem daret Christianismuu, deserendi,. Tovs èn mar, 
uk Acte LO: hp oo je U Te Crets ONE tee 

13. Kal ouwomengië gear. wir. wad ol Aoerel. —& 4 
simulationt eius cqnsenserunt eb, caeteri. dudaei) Nep 
gai Antiochiae: eremt; ‚Sj Codices vetnsti.assentiventr; 
Jegendam hic putarém: ouvunexdd@gear et mox wij ónoelie® 
mam. Úzondivesdas idem. est.cum eo quod, modo dictaa wt 

Swocdder. Subduwverunt ss a familiari vensuetudine Chri 
__ tianorum circumcisorum, et certe sic legit Syras, nis 
WUR est Ozvoadivar. ven” 

"ge nal Bagrafas ovvannydy ere zi: Errongious ‚lau 
«e6 Barnabas: sedsucerätur in :illorsm :simulationem) ‘9e 
cam indiaativa vice éfinitivi hahèmas apud optimos Scr 
teres Graecos, Isocratom, Aristophanem , Platonem, Ie 
nmophantem, —ã Rem autem magnam dicit, le 
tam eins exempli a Petro. editi. faisse vim; ut etiam Ber 
mibas, itinerum Pauli, comes et cat go, Gentium mii 
ter, idem fecerite - 

14. "AAN Ôre. dor dea où dgbomededo: zgòe jr dt 


Serap RI evaryedlou] IJ est, Ubi vidi, non insieters * 
an 


Le CAPUTP IE: …! BCE: 


éam-viam queae ad propagandam isdigue veritatóni: Evâns. 
gelicam ‘erat mdrtime. conducibilid : ‘ita; hic camoridum hoe 
verbum pro eo quod’ Hebraei dêcumt tt pra vw: Tertol- 
lianus adversus Mareionem I + 'Non-de:praedicatiohe, sed 
de- conversations a Paulo denotabaturs - Ilud zoeyeels-óo- 
9u : noseiy  {rootus cursus faerre) ; ‚ “opponitur vj ovale 
Pelaudicare) et derobrreotar Ldechnaré a via]: sed: mate- 
ria: huec: non ‘admuttit: tam dara: interpretationem. 

Einoy reõᷓ Ilétop èungoober narver , dixi Petro eoram. 
omnibus} In mdaguo ponsessn. 

‚ Risoù:'Tovdewg' Önkopoy, si tu, cum Fadaeus wij Ie 
—8* ek Iudueis, quem probabilins \est Lege Mosistenerì. 
quam illos- qui-:ed. Abrahami btirpem-mikil pertinent. 1 

Ebyixce Gijs, Gentiliter vivis] Uteris libertaté, nempo 
ebi tibi ita-videm est. Vide supra 12, Act. 10. In Ma- 
nuscripto, ê&yitùg : wal ov ‘Tovêwiùds GE [Gamilter: èt 
noa Judaice vòris]. - Aga er) 

-…TE za ÈOry —— —— eur ——— copie: Jus 
daice vivere) In Mannscripto mös wé 20vn ete „ssersu: 
vódem,: Cur inuttas: szemplo: tso.” Sio idem verburn.'ha- 
baignus, Mátthuea: ta, Matos 6: 455 Luo. 165 25; Act. 
a6s:aa,:2 Cors zar rn Est shnile vorbam ———— 
kune. 24 29; Act. 16: 21óv vld Geis 
vins : Hpeig-póoee “Tovdatoi). Hia —R —E——⏑—⏑—— 
las inchoatum ad Galatas sermonem persequitut. : Mog 
raatera Tudaei, zon at ili vestri: Dootores, quai -dum-sint 
ews Gentidus: Iàdaisant. DS err 

Kal oun ë& E0vöy auagrwkel ; et non en: Gentibus: peoe 
vagores]: Id: est idololatrae etikoegis Wivina igagric,'Nam 
bd quidom mers am novi Dootebesi Vide, que ditta ad 
Matth. 5: 46: te — Bt 21018 58 570 735 
zo. Milores: oes ed —XI — boye sisov', 
sviantes: quod nb dustificatur kome ev. operibus “Bepis] 
Id est, non perducitur ad weram ac spirdtualenk: illam 
Esskitiam ‘que vitam aeternam parit, per opera; Begis. 
Vide quae ád: Epistolam ad Romanos düximus in ‘Rrolego- 
mromie et Act. 3 et 4. Agendo secundanm Legem-:homò 
assdefit ad institiam quandam , sed carnalem, at :prae- 
mium habentem temporale. In Manascripta additur örs 
2E ëeyov vógov. locutione non dissimili.ea quae est 2 Cor. 

VI. Nn 5: 


” 


5-5, mii: quod ibi enk ole (quasi) s-hio äre-[qwic), u 


sendua sit, Legis opera püdsa inservire ad pariendam ve- 
rám-iustipiam ; sed--hane, ox illis proprie non procedes: 
neque hoe. ad ia „abaolate requirie.… * 

Eder uy diq tonlseos. Ipaaù. Xqssof, sed fide. Feeu Chruti] 
Hic: * valet oihda [eed]. Vide quae diximas lob. 4. 19, 
adda Apac. 9:64, 23:29: Fide Jesu Christi, id est‚in 
Jesum Christum. Simile loqwendi genus notavimus Mam 
Mr-a3, abi dicta vides... . tr 

Kal dueig elo Xousor.'Inooîr. —— — in Chie 
tum Jeours credidiemme) Kal hic valet. etigme: Etiam 1u 
Chriesiamiam uns dusceperanaue, certo pershad Jadaissen 
non —— alioqui. enim Gentiba⸗ sola. pracdionds 

fnarat: Christae, ::: Hb : 

Uva Denasootrdjer dn wlgges Heuwoös 4 od 434 o⸗ 
pevs utimstifcaremur es. Ala Chrieti, et son ez opu 
bus Legis) 'Ex hic valet dta ut Rom. % sor. diawdin 
Zatellige izaetitiam oopsaguszemur A êllam, Quae vitam u- 
tannam. bepnum trahif. ont, 

a deden ad Seneca sjterae. di ëeror vduevswäge „adt, pu 
as topdribue. Legis nulla iustiflcabitur .cero} Lucutio gut 
em: ‚Habraons universakitet negat „ :mempe,. ubi negen 
verbo additur, ut recte hic ab aliis notatam, Lex ills 
zuafîtiess :nemini contulit „opus. est. fde. ren mein 
F Kent promittit. te in 

‚r7v Bi d. Cyzoöorzag Oeiorsood ijs —— god per 
rentes iustificari in Christo) Id est, pest Chira 
per: dem. Eùangelio. eins habitam. … sn. 7 
v, BoolSymes val evol: Spdgzeodol , sonar, veumas pr 
peceatòves): “Agagriodod. häe. intellige ion. in; senst il 
laxiore , sed arctiore, id est, flagitiorae vitae hakink 
Plane tesgit Mos piraurciaionis docteres. qui vitne «ul 
minime santendatae : sed odinsa , ut. okt, in prime pr 
Soxhâ. ekoguituss . A ET Nd, NK 

“ga. Xeisos duagslas Beiwowog igitur ‘Christus. pe 
oasi!rúinieter eet) Legendum hoo: sie. interzogstiost 
Sensus. est: Jam dicent. increduli Christus. nihil ow 
quam peceandi licentéam,auxisse, Hoa:älli colligent & 
vita nostra, nisi ea-swperet et Gentium, imeironmoisori®, 

et Äudaizantinm vitam. ú 





it CAPUT HL. 555 


MIP: yéverso jabsit): Logendam::hoe:per waglvdisin [cris 
terpositionem} ‚ et est abominantis, Rom. 3: 4,31, ta, 
EEE 16; F4, Ils Bohle rn — NEER 

Die Et yag à wacthoa, si enim Quae — 
eendo, KERA EE: ETE TES 

“Feira — otd iterum —— ——— * 
vendo vert ivp ve, vern ordende ae emir ti 

— —* ovv] In: Mauaserito vonde 
puri sensu’, ië\est ,-detendo : —XRXXX id.est‘, dmpissins , 
et-qui - Tonge alie: 'dieam quam; faoiam, y"w; quod: voctið 
tur —X seeds: Fprasvariedson stempius}, bes eter 
“vage «ERD php \ Bieder vóu-dnbluvor , epo enimk-per 
Begem'Legi mortuus sum] Merito y inguit, ego” haousuisen 
minor: -Tofige teke ego vivo alliterunPen Legers hic hs 
telligit „ ‘et Legemr:Mòsis-, et ‘seriptk: Prophetica: .uoterné 
be per'ea ipsa adduetam he Legemultra in protio hábdatr 
nimiram quid tustitie :quaedarh 5 maëor.. ibi. promistitee; 
circumcisio cordis, inscriptio insdorioddortans;gan Zegdj 
id est, non ultra ad eam meam vitam compono. Locu- 
tio similis Rom. 7: Foy Senaus, aytejn „jdem qui Rom. 7 in 
principio. 

Ivæ Oe bijoo, ut Deo vivam] Nempe secundum Christy 
præes eri ntam.i Videe Bol, Graan, avn: Sasha Ds 
rui Kb Avsigopesuas cars Ghrjetp sdifinua mien pew) 
Sicut me -tzucimad. est „ite etisgid drucifixi, dd eat: can 
vrtftiatw interdmf \ vilia ommie,r Boma; 6, ; oor AV 
ID Ot o8x diordyarls viva auters iam non ego}ild est) 
is qui faerann morlosdml Matakes- ad wuko magisigusw 
after: lep Sauby map. adl6{mOostien  sntekn FK 

Zij dé èv' od: —RX vüvit werndaime: Christus]. Wat 

voilicet me; Spigite- sqo. guberaate’ stiit Zar 40 
vO: Bé vör- 65 dy opn ‚guer! 1eubbrni nine Disfo. kt ennae] 
Quod adhic vFângorneis dalictenihus:.quas hass:1martelie 
vite “exigit: \sicuer Phil, aap) Gio vita pasitum, at 
Roi. 610. aren) BUL Ot vos kos, er ve EEDE “tad 
by vriber Uo-vfj WoD elo pa Oeoits in Pda pion Aliùr Reid 
Bastìineó heo sub spe vitae :meliouiag coins, pronmsrie: & 
Fito îpbo Dei. mihi factig Adem plenissime,habaasr «xx 

Foo djversjenbreg pe, qui: dilenit me). Nempe ut pastem 
husiant generis: Eum enim :hic’ gengum exigunt. sequan- 
…… Nn a tia, 


662 IN ERIST. AD; GAL. 
S:-5y nei quod ibi ent cle (gucsi] shin Ere[ 







sensus sit, Legia opera pusse inservire-ad 2 
vám-dustisiam ; sed-hane, ox illis proprie ied ie 
aequs hos · ad illam .ubaolate regairie.… : e 4 
"Ean aj: Òra iralgeos. \Uigaoù. Kgusot, sed B 4 % 
* ad * 


Hie. tor pj valet alle [oog]. Vide qasef, ° So, 
edde Apoc. g:'4, 28 af Fide, Jeeu Se KS * 
Iesum Christum, Simile,logwendi:gs — * 
Hr-aa, abi dicte vidæ. /%  & 
Kal sues elo Xousi el 
tab Jeeu. credidim 
Chriesiainismurm due 
non snicere, aliog 
Srerat: Christe, 
Uyen Dena iuer d 
pou) ‚utiwstificarem, 
bue Legis] 'Ex hie 
iatellige inetitiam a 
ternam. verum trahi 








vadhiden —* 

æs/ onætibus Legia 

— —— 

verbo additur, —F 

inatii⸗mi $, NG * 

quam. Lea *8 
‘27 BÌ —*2 

rentes iusf It ved nie 

per fdew | Aneta fascinère 

I A eaty Ba Hé -non pere 

pace, et ónin naú-agkinkedtis, ; 

laxior „If Meu : mgtisj ad v.d 

—3 „arnirdebet Vp ols. den a quibue, zeer 

mij gquoadiugened Hebraieums Sic Job. 1% SI, 

hi’ Nos: död [gem parkteaitMoses), Si! 


* 44, ob zi peddeors adroù lkOyre [cuius lipore um 
J ‘Sed melĩus ni Mantdsöripto -erbittiter. Ilod - ivo 
apervacnam.“ Sénsus-cst: Hea antehae deseriptn. 
„obis Oktietus , cum’ sun oruce, uê quasi. ob vendor Kad 
„Oeträreliir. TIgò ebim in vooe sgoezecpe: hie, ut et Bes 
15: &, et ‘solyoerpa'Bplu:6: 5, tempds anteactum if 


⸗ 





a rn CAPUT ‘TL 565 





\aroòytieaagpedu Rom: 3e 9} sie mooetrov ‘Infra 

se We. G: 6, et zrgoedéyouty 1 Thess. 3: 4; 

pW Nn srpoevyyyeMiaorvo. Solet sermo: kisto- 

, See a Vrae, et‘ hine diorvrewoeg nemen, 

Et € Ta ® adepectum vocare liceat. Quinti- 

Ev AAS 6, væpreasam verbis. Intelligit-antom 
, Vsti cum: suis efſectibus. 

* *8 ARK: Ber dp Our, hoo colum a 

— 8R Se Cnterrògatie), figura specie 
a % Ae Aversarium. . 

-%) 


Nere;, ex operdbus Legs 
Wb nor datur nisf iam 
eratis cum eum: 

A ‘que enim eo tom- 
Nid est, per 
nj, ut-et He- 


oh..1a: 38, Rom. 
sreditur habuimus et 





€ , 
& N . % ‚MEd Or evedpatt ‚ sic stultt 
es < Ais} Consecuti iam illa coe= 


⸗ — V—— 
se, nunc carne finiatès) Reditie ad 
‚& qualfa sunt illa Legis, Hebr. 7: 16, 
„) Phil. 5: 3,4. 'Erereheiotar ‘hic ; ut alibi 
‚ est passivum voce, sensu activum, more At- 


* welp: Graecus loquendi mo- 
& 4 


Tovaöra èndere elxiijj, tanta tolerastis frustra} Ma- 

tot tolerastis. ob proſessionem Christianismi frustra, 
cum ea evitare pötaeritis Indaismum , quod illi suadent, 
profitendo. n 

Eiye zal einij} Jd-est, si tamen frustra taûtum; id est, 

sine commodo. Tatite innuit hane mutationem non modo 
riorem patientiam reddere irritam, sed et cum maximo 
amno , amissione nempe illius Spiritus,’ fore contunc- 
kih , Inisi „ad bonam mentem redeant. 
5. ‘Oo our —A vluũ⸗ To —— ‚ «al —* —R 
eig èn Ön, dE à tpyoop vouov ijj E dxoëe riscos⸗ Qui ergo 
Nn 3 trie 









663 IN EPIST. AD GAL. 


tie,’ Datum in -ecommane denalicium etiam ad singdlo 
pertinet. 

Kal ——— lavre- zi a, ee waden semel pe 
pra nie}Romt. 4: 26. 

21. Oùx derd zijv yder zoû 005] Non sperno hee 
Dei donurn., id est,:Euangelinm, “po 7, Nom modo 
non vivo dissolute, sed exactjorem sequor normam gon 
eas quae qet in Lege. : … 

‚Bi reg dra vözou Susauaover)) la est, Si zer ‘Legen he 
bari, pokuit illa iustitin, quae Deo plane: placst, et vin 
aeternam parit; dat ,.ai slla sustitia begalis sufficit| 
dea Xeesos, Beogsc. drltiwer … ergo. Srheira, Christu 
mentuue éet ] Nihil epuye fuit, Ckriatum mors. «Aguas W 
hét valet. pelzijr , ‘quomilo Rn trausfertor „Prov. :5 Db, 
Enesh. 145: 23. Quid: ewim oppe Baangelio, si Lex sf 
ciebdtd EX si Euangelie nenierat ops, mec, morte Christi 
erat ‘opne: -quia.in. hosa Dsb destindin ast uk Eamgelin 
ipeisis sanguine senciretar: … … - vin 


e 190 À Of” J iv Deere eee itt Diks 5 


si Ket j ii U KEU 7 ni 


EN GUNT betas En 

‚1e Q dobro Taddra: „e winkelend Hane peters 
fxorepstiemem non paguérecnmsprascapta Christi appe 

ew dibejdwe dicta ad Matths 6:: 225. "Aweijtoers Eem 5 
Tie ópäc dBeonuves qhës, voe fasaimavit}, Baasairer pr 
pite lebt[oenlee corrämpetas sed: ab, ocelis „nd aniows 
twanpfergar, nt et Latinum indde dedactum fazaindre 
Tij dAptelg uij meldeadar} Id est, Ba 'yb:non pererdt 

_ Seeds boimel' tradisueysat Gain nan-afkinnadtie. ; 
Ois zar’ òpdaduots *Irsols- Hoegp : mgiazgdrn, dr út 
fewoswutpos) Conetruindebet dp: ols. jeden dp giibue, neer 
aaps Loguepdi genas ‘Hebraicums: Sic Tos. 1% 31, 
Db drdvote Noir” dins [gute pozithaait Moses), Sie} 
Petr 2: 24, ov Tú gedheors aùroù laÔnre [cuius livore vant 
ertie). ‘Sed melius. in Mandsöripto erbitkiter. IIIud èr gi 
bt: supervacuúttm.’ Sétsns-est: tu antehac daarriptus # 
vobis Oktietus , ‘cur vub ‘oruce, ut quasi oh veulos vold 
Verdarelir. TIgo ehim in-vooe mooereaps: hic, ut et Bet 


15 B, et argolzgorpa ple’ 6 5, temps anteactum irt 














CAPUT HIL 565 


ficat, ut in roinprrasdpede Rom. 39} sie mooetrov ‘Infra’ 
5: ar, 1 Thess. hs: 6, et srgoedéyouer 1 Thess, 3: 453 
nec aliter mox: in srooevyyyediaoreo. Solet sermo kisto- 
Ficus conferri picturae, et kìnc ” dearvreeioeog nemen , 
quod eubiectionem sub adspectum vocare liceat. Quinti- 
lianus, Fermam verum expressam verbis. Intelligit-autem 
hie Apostolus mortem Christi cum suis effectibus. 

a. Todro pórgy: Oder pabely dp Ouds, hoo solum a 
vobis volo discere] "Epura [interrogatie], figura specie 
volentis aliquid discere urgens adversarium, . 

‘EE ërywr vouov To nvedna dlafere, ex operdbusr Logie 
Spiritum accepistis] Spiritus sanctos non dater nist iam 
iustis sive: mundatis animo; tusti ergo eratis cum eum 
accepistis. At-non.per opera Legs: “neque enim eo > tem 
pore Legem ‘seyuebamiri. 

"H ê& deo rrigeos, an ex, audits fide) Id est, per 
praedieatum. vobie :Zuangelium, Nam dnen), ut et He- 
braenm MDP sermonein signikcat ‚ut Ioh. 12: 38, Rom. 
1e: 16. Fideys autom pro eo quod creditur habuimus et 
supra 1: 23. Sic et 1 Tim. 4: 1. 

3. Ofrvos drönvol dze ; dvagEenenor mevevuatt , sic stulti 
estis ? ut cum spititu coeperitis] Consecati iam illa coe- 
Jestia dona. ’EvapBauerot welja: Graecus loquendi mo- 
dus pro dgEageros- èn nvevpuri 

 Nöp. oagut drnseleiede, nunc carne finiatis) Reditis ad 
carnalia praecépta qualia sunt illa Legis, Hebr. 7: 16, 
infra 6: 12,13, Phil. 5: 3, 6. 'Eruwredeio@ar ‘hic , ut alibi 
Ereorde, est: paccivum voce, sensu activum, more At- 
tivor, 

Tobæũurcoœ andere etui, tanta tolerastis frustra} Ma- 
da Voi tolerastis- ob professionem Christianismi frustra , 
cum ea evitare potueritis Indaismam , quod illi suadent, 
profitendo. An 

Biye zal ein} Id-est, si tamen frustra tantum, id est, 
sine commodo. Tatite innuit hane mutationem non modo 
priorem patientiam reddere irritam, sed et cum maximo 
damno, amissione nempe illius Spiritus, ‘fore contunc- 
tam , ‘nisi „ad bonam mentem redeant. 

5. O ov —ãA Nad To —— ‚ xaì —* dvya- 
meis èr ni, dE toyo vouov hj E dro rises $ Qui ergo 

Nu 3 trie 








566 IN EPIST. AD GAL, 


grihuit vobie Spiritum , et opsratur.virtutes in vobis, es 
operikrue Legis an ex audits fidei ?) Manascriptas, & 
dayver: vopov TO mrebua thafire [ex operibua Legie Spiri- 
tum acoepiatie], nec’ alâter: putem scripsigse Panlum. Es 
euim: oonstractio similis-ei quam habuimas supra 2: 6; 
uiraque::est non zat débes [ad werba), sed aurq zò o- 
mouvóuerar: (ad sensum zojata). Ubi de accipiente in 
choens sermonem dasinit in. dantem, hic ‘de dante cam 
serrmaonem coepisset transit ad accipientem.. Simile lob, 
17: 2. Usitatg loputio fuerat dE ëoycor vouou èyoorynoe [es 
operibue Legis $ribuit),. Et. nota dE rarsam hic veler 
Öca.ut supra 2: 16. Done Spiritas quam illis temporibu 
fuerint, frequentia, cognosci potest ex 2 Cor, 12, 
«6 Kafos ’Afgaau. drigevoe zB Oe, zal 2Aoyiaty ani 
els Osnasoouriyy , sicut Abrahamug credidit. Deo, illiqu 
dmputatum: est ad iuetitiam] Non mirum est fidem nuu 
_a Deo. magui fieri, cum semper eam Deus pro re egregs 





habaerit.. Hoc éním- est 'Baribealas eis Ssasoovrsn, ut or 


fendimus in Prologorenie in Epistolam ad Romanos et 
6: 3. 

a: Fencóaneve — Bes oi-ân selgeaog , oSvol: eius vil 4 

Bead, ecitate ergo, quö en fide sunt, hos esse fla 
„Abrahami)] Proles eina jwslesj (mystiea],-nt Bam. 4: 12 
T'sivoonere , scitote , quomodo hic Syrus. 
t 8, Tgòidodoa dè j veeps, praevidens. autom, Scriptwo) 
De Seriptura ut de ‘homins laquitur, et praevidere en 
dicit quad praesignifcat. Simjle habes infra 3: 22. Vik 
et:loh. 7: 38,42, Rom.4: 3, g: 17, 10: 12, 113 4 

Ors de nrigecog Dezarol za yy Ó Oeog, ex fide iustificar 
Deum Gentes] Praesens pro futurb ;.raspicit enim tempus 


Euangelii, cum, non Iudaei tantum, sed et Gente el 


inatitiam veram perdueki- sant per fidem, 


TIgoevnyyyehioaro zò “ABoadu) Multo ante praedisit 4 
brahkinoe sed maluit Paulus illo uti varbo, quod siguif 


câret latenter in his vocibus contineri rem Euangelii. 


:1Ore. êwevÂoyndrjoouzas-ès: aat nayra zaden, benedier | 
bur im te omnes Gentas ) — habes.in Graeco 


Gen. 12: 3, sic et Gan, 2x 18, in quibasdam. exemplarr 
bus; nam in aliis est:eshopydgoorras. Sic, et.Ps. 72: 17: 
Aste. Bs aó Sensus est, per te summa bona adipi 
cone 








CAPUT “II: —— 569 


éentar Gentès':oinnde, aut. éham ocaprar se » ughoibend; 
qed valt var Gen, a2: 18, DE id 

ge We oi éx stigeoos , igitur qui ex fide vans): Id est, 
efadentes, Viudeæ em laquendi gennsRom. 4: 1a:-et infra 10. 

“Biloyoövrae adr z6° weer "ABósi pe] Maxima bonu: contes 
gqeehter ‘ad —RR& Abeahamisl 1ek:ovy éutiitde Rom. 
85:34; sic we Beel, d: 16. Lafitte! verfitar, eimiliter, ' Nec 
aliter sumenda verba ovprraögeis, bovdoldteabrie Teatderis 
mala pati, éâdem felivitate frui}, “st alie eiderhodi; : 
'zb. “Oooe ydg dE:toyow vdv eds , drtò nardgas sidt ; 
gisicunque enim úx*operibis Légis buht, enb maledicto 
sunt} Id et: ulla ‘ habent ‘flIf fronifsst vitae aetetnae 
attfue coelentin “Solent eepsaers (privdtionse] suimere no- 
mien’ tòp —* leontrariorum], ia compätate tälie 
widentur, … Ee 

Tiygantas ya Bernaert HEY “Og * — * de nlt 
re —R ᷓ; Pelle EBU. vod TOU Hròvifsas ebr. 
Buriptum set enim: Moüledictu® bmnië gai non permant 
eèrit in òrnibut qude scripta sunt in libro Legit vuꝛ Ju» 
ciat da] Ex Grasdó Deut: 2:73, Ubi Tegitans? —EX 
pttos mg EyOpooròg' de odx duudwie èyrrdos zorg Adyórs roð 
wónou tourov “sedrfjdar börovs [Mäledtötüe omde hhomo gi 
noh permanserit in omnibuê verbis: Legis huiue , ‘ut fär 

Fat ea}: ubi'ty'sklkoi Greleef dädidere ad senstik „et: ex 
Graccis Samaritani iam Hierortymi tempore; mmtelligetie 
enint omnia ‘praëtèptà. eaatere: quze: ‘nondurt:: ee: capite 
nominate faerenti: “Obiiei ‘hid “pötest, este qhorundam 
comimîssortùin , multoque magis omissorant expiationes qaasl- 
dam prodites, ‘Verum id est, sed ilhaa expiatines libe- 
rabant a'morte kat Viblenta aut-Ïtaaratara,nulluiw dâtem 
contra -mhörtenr remediam adfereBaut : non pollfesbantur 
resurrectionem et· vitam aeternènt, ut ‘remissie ‘illa peo- 
catorum' tige ést'Pi Enangelio;s quod si in Prophetis tale 
aliquid inneitúr- mugis quam: dicitur , id promutuum èst, 
sumiptumi de gratia ‘Enangelióa, ‘In: Manuscripfo est Sre 
buewardgdros.. ‘PâMicula illa aeepe präéporitar anegatie- 
nibus. Vide loh. 15: 25. 

rie “Ors Ôl U vd vóup oÙdele Benarodras siagd €9 0e 
dijhop , neminem autem per Legem iustificarì apud Deum 
manifeatum est} Neminem esse’ qui per Leegem Modid com. 

Nn 4 ius- 


568 IN EPIST. AD GAL: 


iustitiam asseguatur guae- Deo placat. Valet illa iustitie 
apud homines, non apad Denm; zempe. ut datorem vitae 
getermae. 

oben. Gidran, quia iwetus. —* 
vat) Rom, 1; 17. et ipi diota. Multa sunt quae me mo- 
vant ut oredam hant Epistolam et illam ad Romano 
pxope eodem. dictatas, tempore „ sed haes est asperior, 
guje. malum apud Galatas erat gravins. - 

12.5. O. dé vóuog ade daar. dn oohosans , Les autem none 
es. Ade): Legem hic intelligit praecepta in, Sinai data in 
quibus. nulla fidei mentio; ea aatem ‚praecipue respici, 
quia ii, 4hibuscum res ipsi erat caeterg, parvi dacehut. 

AAN Ó vrorjaag. edsà ÄsPgooros bejaerws dn: azo, wd 
gui: fecerit ea. homo vinef per illa) 1d. ast, uitam hie 
habebit felicem, Lev. 18: 5; nam vivere Hebraeis. aatpe 
eat feliciter vivere ‚ mara misere, …… …… 

rde Herms fuäs. Bnydenaer èn zis vardeas zoö var 
Christus nos redamit e maledicta Legis]. NMNompe auelor 
at, zevelator vitae. aatermae ac coplestis, ”EEayogalw: 
Wiet. dyogabew, sappe guamgie: liberatiemam siguifat: 
hic uf ef infra 4; 5, eam significat quae factg est maguo 
pretio. ……Karaga noppu…est, mora, sub qua Lex. homins 
xelinquit „ ea, vero, sors-etjam ijs communis erat qui Le 
gem.a, Deo datam aon habebant: quare „et: liberatio ad 
ammeog, pertinet id hie valet gpdge.: oat on 
otidzevógevoa. dreg: Spr, wordon » Factus.pro ‘nobis male 
dictum), Duplex. hie figure s;:nam et warden. pro zarapan 
rnadedintus), -quemedo: eircumoisio pma circumcisie: et 
suhaudikar oop [gysasi}e. nam. Christus ita „tractatas est 
gaai, onset. Dep. varaeares „Nihil: homind ppssimo in bee 
vita, prins evenire :potrat. Vide r3; Gers, á: a , „et 
dieta. Inde appanet quanti nostram salutoem fegerit, ld 
maro. eo. spectat, ge. parvi ducantan eius beneficia. 
‚…-Térganvar rag Erwardgaras:näs.& sgaudpenos êrl Suden 
ghia. scriptum eat‚tr Jlalediotns omnis gui. pendet in. lig) 
In:-Mannseripto hio raxsam eat, öze,mata scilicet loci ch 
tandi, Apud Hebraeos non erat poena aut cracis adt 
vatihuli; mem atrangulandi stgntes, stranggtahantur ; sed 
#eram gai. oh. graxia erimina,. puta.idololatriam, erat 


Jlapidati conpora valde suspensa per aliquol horas 
81 eral 








‘“CCAPUT HE 568 


erant ostentui popalo, ut qui supplieio ipsi non inter- 
faisgent: eo gonspectu a oriminibus absterrerentur.: At si 
tam contumeliosum erat post’ mortem suspendi, malta 
eezte contumeliosias erat crucis supplicium , quod iet ip= 
sum cum afflictione: suspensionem coniunctam habset ;:: æt 
Romanis mesibus: erat: maxinse. infame, unde nóiken.eru-= 
car ide Dee Ok 8 

14e “Twa els Ta: Bove ij lola. zoö. „ABe —— 
Kqieù ‘Inao, ub Gentibus benedietio Abrahamò fieret per 
Christum Ioxcum] \Er pro Pèr et: namen repetitem pro 
prônomine,. ‚Sensus enim est ‚per ipsum : et ‘cuheyla. cod 
-dgeacp aunt ‘bona: illa magna quae Gentibus. per Abra- 
hamam, id est, pes- Mauerie ex : ipein⸗ atirpo, eventers 
praedictum faerat. RANRE 

‚ “a Tv Brayyehlar To seweshjaros. —*X ed Eijs: lo 
mas ‚ Hé Spirits promisaum accipiamus per ſidem] Sub- 
puditur hie niempe ;- est enim hoc ia: praecedentis: dna. 
munsóy [explicativura). Nam quod maius bonum in hac vita 
poterat sperari, Spiritus sancti donis, praesertim cum; illa 
ipsa certos factant, Homines de vita coelesti? Illa autem 
dona. manifestum dari credentibus in Christam, :nòn per 
Legis opera, incedentibaa,: 'Bnraypeia zoö srveviaros, id 
est, Spiritue promieaus, more. Hehpaeo: vide Act. 2: 35, 
adde Act. 15.4, Hebr. 6; 12, 26l, 20: 36. an 

: 1Â. “Karak: ÖeOparter My, secundum hominem dico] 
za est, evemplum sumam are: mere humana.. Solent 
Thalmudici ea emollitione uti quoties Deo humani. ali- 
guid; tribaamt., Vide quae diximas Rems 3: 6. In Manu- 

scripto. hie addiiu- dela —5 quod et Latinas et 
Syrus legerunts., . a 

‚ “Omas dySgertov vewiooubva ‘staten odes Ben, 4 
Zardrardaaerwt „vel hominia' confirmatum.promiasum ne- 
mespernit aut immutat]- Abra: hic. sìignificat promie= 
zum, de qua wece diximus in Prolegomenis ‘ad Noxam 
Testamentum ; et Bos dyOgwrrou hic est pel homirkis : ita 
enim loquimur ubi- minus aliquid.-adferimus-quám id est 
quod indicare volumus. Si quis alteri quid promiserit itg 
nt quae ad legitimam promissiotesm requirpntur adfaerint 
(id enim est wwodvotart, DP Gen, 23: 20), nemo qui sit 
bonae fidei, aut contra faciet, aut instrumentum illud 

Nun 5 mu- 


57a IN ERÌST..AD GAL. 


mutabit.…Particala éd hio. aliquid. poeterinë signifoat 
ut éniywozbvovu (ssspervanienta} Act, 28: 13. Est ergo: dr 
Beavasces dar , posteriëe. aliguid vonstitusre,: nempe tule 
qqgo äd gaod prius fhotum: fuoret immatetar - Baart 
ponitur' pra::-Hebraem OW fconstituere]y:. …:r 

16. MS. Dead poos - ddbdrean: ‘absdmapyelen drak. 
mo vero dicta sunt promissa) Nempe a Deo aai optiniee 
at ſidei: promiera, aligkoties repetfitas. …: ' 

Kal sz omégpore adsoö',. et semini. eius) „Recte: nan 
quod wmo loco: Gen, 1: 3-dictam eraf de Abrahamo, id 
Geus 22:18 de semipe.ejus dicitar: ut nimirum intelli 
gamus illud megnam: honum eventuram ‘hämano gene 
per. Abrahamum, quip scilicet ex sanguine Abrahamiuit 
exstiturus qui id effecturus sit. an | 

OÙ Abya Kal roĩ, orbquaar  oóg  ènt: word; di ws 
êp' Eros, zal sh ondgiart sov, be drs Korste, “Non dieik 
Et semsnsbus , quasi “de: mattis, eed quasi de uno: El 
semini tuo, qui est Christur) Nam qaanguam Hebracen 
v [semen] plarali numero dici non: eolet, poterat tamen 
Moses usurpasse vocem DD (filiorum):aùt on» [gnatorun] 
quae’ isti Graeco ofrépuao responderet: at id non feit, 
quia indicabat unum aliquem fore intèr posterós Abri 
hami eximium «qui illud' bonum Gentibes esset allatorus, 
et eum quidem non ex Ismaele orituruin, ded ek Isaac, 
quai in eo sacrifieio, de quo ibi agitur, Öhristi geseeri! 
figuram: eimili modo: Christus singulariter le esse qui 
ex Davide oriri debebat:, Att. 2: Zo, 

27. Toöro dl yu, Avoi'autem dico] Postqwam promist 
sensum!etplicavit, rédit ad sermonem quem interreperst, 
et ostendit quo pertineat illud quod dixerat: ‘promdssa Per 
Feotionem suam habentiá nop rescinds. — 

Awhnrs naonervdentrnv -rò vo Oseör els. Nem⸗ proe 
mieren confirmatum' a:Deo in: Christum] ‘Id est, pro- 
miosam Vilud- iam perfectum a Deo, perbinens ad’ Chrit- 
Sum; In Manuscripto- deest: illud eig--Xoekön 

O werd Ern vernaxdorêe wal speotrorru yeyorog vógos ov 
&ievoot , quda post gwadringentos et triginta annos faci 
eet lex hon irritum facit} Namerus hic &esumitar ex loco 
Exod. 12:'40,,ubi diximus initium ‘videri sumendam sb 
ea revelatione Abrahamo facta quae describitur Gen. 15: 15 
Dn . pau 





CAPUT :HIE: … 57a 


paulo veto ante: id praecesserat. pitimissio. illa ntenrorata 
Gers. aa: 3. Quare,ihunc: numernm;; Hebraecis notisſsimum 
servare, quam eligoantillam adijgere meluit, Paulus; mea 
quicquam intererat, quando in numero maiore compre- 
benditar minor,.,Nan ob id tanto post. tempore. data est 
Lex, ut quod. Abrahamus, Isaacns., lacobus et, Patriar- 
chee' crediderant futurnm, id irritum Beret. Respiciene 
dam ergo:quid Christus adferat, aon-quid Lex attulerit, 

„Big wo naragyijoar zijv. nayyehkar \ ad ireacindenda pio= 
missa} Explicat quod dixerat. Eadem verba habe⸗ Kou, 
6: ve, ubi dits vide. EE ; 

‚28, Ei vaa ‘èn womov dj shaygevopda nam si ex Lege 
daereditas} Possessio aeterhae. vitae et felicitatis, Vide 
iam dictum ad Romanos locum, … :- £ 

Ovn Ève dE drvaypeltag, iam non ex promissione), Nampe 
de Christo: nam: haeo êrrayyedda- dicitne. per: eminentiam A 
Act. 2: 59, 7: 19, 15: 52 
: Tö dé ’.ABgaam du Erzayyrehias wendgrzen ö Oeds) Nempe 
Christum napotem post multos gradus „Abrahamo dedit, 
idqne secundum. vetua promiesum, Sie Deus dicitur lun 
eernam dedisse Dapidi multo post mortem pins tempore, 
a Reg. 8: ig SO 

19. Ti ov; ó vóuos zy agafdoer yaorr mgooest bn , 
quid igitur? Lex propter. delicta vapposita est} Melins 
alii Codices, Fé ovy Ó wóuag ; zör sragafetaeop yetorp noooerd Oep 
Quorsum ergo Lexà dicat aliquis; respondet Panlus, 
appositam fuisse Legem, mempe post prosùissa, quia vitia 
populi Israëlitici in Aegypto increverant, et poenarum 
malis debebant coörceri, ne prava illa consuetudine pau- 
latin: ad impietatem pralaberentur, Vide infra 5: 23 et 
a. Tim. 1: g. Lectio Írenaei, ó vduog zy mrqdEeur mga0n 
sry. [Lax operum apposita det], quem ille sequitur. st 
3: 7) ut monnit Bens, et 5: ar, minus huic loco con- 
venit. 

Ayo ad aon zo omépua ò brnijyyektas, don⸗o venirat 
aemen cu promissum erat] Id est, vim suam habituva (id 
enim hic subintelligitur), donec veniret ille nepos Abra- 
hami. per. quem Gentes bona summa debebant accipere, 
et ad quem promissio illa Abrahamo facta spectabat, 
plane quasi ipsi facta esset. Idem hic dicit quod initio 

cap. 





57 IN EPAST.:AD: GAL; 


cup. 7 ad Romamos, Plane: gerimanae sunt istae Epistolse: 
et validam est argunterttem, si ne Iudaeos quidem Lex 
nunc obligat, multo minus Gentes. Alii Eodices, d boye 
yeÂvaus , semen promiasum. 

„Ascerayels de «rydheov] Legem ait pfaeceptam per An 
gelos, id est, Angelo: uno nomine Dei eam pronantiante 
Act. 7: 38, caetérie eum stipantibus Dent. 33: 2, Hebr. 
dr.2. Vide quae ‘a: nobis dicta in: Commentario ad De 
calogam. Opponit Apgelo⸗ Filio per quem datum est 
Eaangelium.: 

'Er geel ueolrov, manu mediatorie) Mose medium « 

interponente inter Deum et populum,.Deut. 10: 5; abi 
Graeci, Kayo är ebonjnerr deva ulaor Kvolov zal ópör ù 
Tö xaid èxelyw. Latinus, Bgo sequester et medius fu 
inter Dominum et vôs tempore illo, nempe tanquam in- 
ter partes litigantes puararius, qui Rabbinis vs. H 
vero ideo quia populo gravia vitia eadhuc adhaerebant: 
unde et terribilis fait sonus Legis, quem: sonum quiden 
perceptam populo volunt Hebrzeorum doetissimi, sed vo- 
cem distincte non perceptam risi a Mose. Alii idem 
sentinnt, nisi quod excipiant duo prima: praecepta. Qu 
de re vide Mosem Maimonidem. ‘Ey yeigl Hebraea loer 
tio pro per. ” Den : 
… 20. O de geolrns Eros oun ègup, mediator autem unist 
non est} ‘Eyes hic sumo a neatro dy. Non solet sequer 
„ter se interponere inter eos qui unum sunt, id est, bene 
conveniunt. Sic «iva dp sumitur loh. 10: Jo, ki a, 
ar, 22, 1 Cor. 5-8. … 

- "0 Bé Oos eig duw, Deus autem unus est} Id est, Dew 
sibi conetat, sibi est similie, sic dicunt- Latini: Res Ir 
piter omnibus idem. Sic Cicero, Idem qui semper fueri 
inventus es. Par sensus Eph. 4: 6. Non mutatur Deut, 
Mal. 3: 6, nempe nísi-hemine mutato. Quare- nisi mult 
ac gravia intervenissent delicta, Deus tam placidam # 
atque amienm exhibiturus fuerat Israelitis quam se exbi- 
buerat olim eorum.Maioribus, neque nunc magis qu 
tanc opus fuisset ‚medio aliqao qui se interponeret. 
cat. 0 our vóuos ward vör èrayyehöv zo Ocoö; pi 7 
youto. Tex ergo adversus promissa Deid toet) Dista- 
it Deus promissum:, nou „abetulit. 
£ 


Je GAPUT HL 575 


Bi pad 28081 vdybs-ò duvdueveg Gasonerijoas , si enim da- 
kúi,asact. Lez..guaa posset wivifiaare) Si Lex promissa. ha- 
heóspet:. vitae „ mempe :actornaûr ilam diciter Lex faceve 
qaed.…-firomittäs more: Hebraee.:Lodatio. non dissimilië 
a Cor. & 6. Tangit. praeckpuum enrerem.ladaearum illias 
temporis , ut at. in LEpistol⸗ ad: Remanoa. nn 
=O vhrees. be: vórtou Hw :ój- Suasa} It, Mannsctipte. an. ho: 
twan ietiam, judtitia. per. Legam fuisset.revebats. witac ner 
ternae -conwaniens „id. eat „ inzeraavac Phiiuelis, qualie 
eat „Euangelica RL Ì B entis 
"ade, AAG vonnbeheden j roapd.ze srdveter rd: cquœcriaxJj 
Thien nempe. ER EA. Scriptura -omses populos :pecade 
Sin inpolvit , id est, änvolatos daclaravit, mon. illos fan- 
tum. qui ‚dilavik tempore fuerant, „et Sodomikas et Amoer 
rhaeos et Aegyptios aad et-Israalikas, Ket hic. locutie 
similis ei quam, iam hahuimua: aan gere Scriptura di- 
citer, id aad; oshendit. Cr OA err woede 
—EE Koso. Boo vg neen 
FAdvoi, ut romiasum ex ſide Iequ Christi daretur orer 
dentihus). Ut, tanto, inrignius esgot beneficium , cum olim 
institia, illa vera. ac- spiritualis, daretur. per. fidem. iis ‘qui 
dj Jdesum Ohtiætum trant. ereditari, … ‘Braryelia bio, est 
rat, Promiss a ook AARTS. Me soa mi Amen ov En, 
—8äe TAgo, vo 8d ddie onp: sels} Id ost, ariusquam ven 
wsirat: „Evangelinm , Rod: wemeerwfsinds [pen dranenamint- 
tianem] fides, dialteers Sic vesen mgee habaiman et: sur 
pra 1: 25, et. has empra 2. oo: « 
FA — EE ——— Ia — 
-etkxhenijenor. MNoa „beraelitga involuti.peccatië. ut, caata- 
ri, per Legem custodiebamur, id est, poenarum legalium 
formidine ‚cqércabamas, pe nimium afsilirek «…; | 
— Fraenis natura remotis. De ene 
„Vide hac dere Eleazari epistolam quae est in Praepara- 
tone Eusebii. Agit, de populo qualis, erat dri’ ze. ndcîgap 
[ut plurinum], nam wopos Aupodyuara zöv duaernudrop 
[leges peccatorsm sunt obices], ait Isocrates Areopagitiga. 
‚B ops piddovou migun droxahupBijva, usque ad fidem 
revelandam) Id est, ad tempus. uague dum velaratur 
MÆuangelium. 
Mh» Ncée à wóuos —E qjuou —E eis Xie, 
ita= 


874 IN EPIST."AD GAL. 


itaque Lew naodmgeguê voeter fuit: adeOhnistum) Sunt ot 
Jominum. ita et: poputerams actatss , ut.Elorud ostendit, 
Aetas: Iaraelitici popuki sub Lege eras quasi puêritia: ie 
fra.4e-1') nempe-ikla éui-solet: aldi raedarteyog , sive'ous- 
tos.;. ub: Horatius: loquêtar:, Wer Ger, AL gj qui eos 1 





gravioribus delictis: reerahat. : Hod': Seide ‘Lex ili pe 


pulo preêstitit: quod: nú faisset, prolapsi» feissent: ad: tan- 
tarn impietatom per quuin Obsurduisteht sd tocem Eon 


gelië, Est atterm #aidayibyou, iron ihisi terporaria aut 


ritas. Simplicius ad Epictetum paedagogt: similitúdine 


peapualiters uiitar:, sed: pore ab. heven: Idige abit:0 
dreutdeusod: cr wle tour: pir wadardyodst oog nur abn 


aisdoug: praoïo … PArsersiditi adelescontes’paedagogos, ub 
— male tractentur.,ederunt}.::Postón: Hadeln wd 
yap ——* vjuip mwardòz α πν êr ifuir aa 
Beyeyoë dnavógowis aal ziet ub bj Bevat ddoyla zo ib 
opélspov po) dpüou, mods dè vo 10: Pevorhtlosr möror , Bme 
db vraie vusBaywopos. Bi Ó Adyos- GWOubton aal — 
BR obs jp” dele aat ops VOER" -drrevdorr 
wedecs: {Namea prèphte est erudiko; bim’ pur, qu in 
næbis d, a paedogopb qui et-ipsêin wilbie cot, buk 
‘gaturd Puer, autem“ in —** teorbrind ink pare, 
cum utile non videat in solum: dueissttltns: est intenta, wd 

pueris “Paedagegud' wireedet nattotiuab Sompakit ok mo 
-derasur:brutas in deobigappstitdongs , Vadis: dl uti 
sn! odisiplej::Vident: sioval vaat Bedank tetum adil 
Epicteti , “Anaidevsov ëqyov [KInerudun opksP, ete. "7 
1de Oi : stiger Bonnier EIEE 
_-Dergud! tempore veiam' —— Gdnsdfseromur porxlu 


terijn eten Li gtr en Vorbaodaamn dmags \ ot, 
25. “Elbovons Ki wije Adem, anai Adar] b 
supra 23. BENE get en — 
7 Md Th Órdsratddpopds: doner’, tiam . same vab piek 
po}:Alia actastiiFiol Mottesl postuhanl. «ii vi nn 
voro rsi euiuvyn Wetandì: sunt tibù —* , 
——— ENE EN ET n 


a6, Hdyreę rod vlol Oe ize Dad wepe hets bo Pad 
—— “omnes: enim ſ „Dei estis per fidem: én Christo 
Jesu] Von qui in Christum credidistis , ita ut oportet, 


ac sic. eredere perseyeratís, estis Klit Dei, mempe adolti, 
qui 





. CAPUT III. 878 


quabes qui anatsneipdunt, bonia pateraia. ſrui. Sic.eh. vos 
ageepistis Patriq Spiritum. Dicântur gquidem et Ísraplitae 
enb Lege Dei flái. Dent. 14% 14 sed tangwam. puori., quot 
ram dignitas nondum apparebat + egebantar 'e enim servie 
lem in moduns,.infra:á4: 1. … boa  
27. Oooa pdq::eig .Kousor: BBerricbyrer, quieun jue\ nik 
in Christo baptizati estie) In Christum baptisari est per 
Baptismum se profiteri Christi disgipalam. Vide quae 
dicta ad Matth. 28: 19. 
XKougòr dvedvaaate , Christum induistis] Sicut a Baptis- 
ge vestes. spmbutur.. äta von praimisistis voe, duturos 
Chrietuan idr-estj:.wictngon. setundum:. Chriats, negulaná, 
Rom, udo ble Pimilks. allasio: Ad: :ritanr: Baptistni, * „Bom 
6.8, As Bt ‚Rols.al Iamt:-r crnn toeg it IBEN 01 
‚c5»: - Od: sds „Howdaïos- pen ns). Nen. eet. —* ‚re 
ludaeus aut Graecus, id est, illa discrimiua: inrdsob nh- 
gotie. non:ektendantgr: idem gemsnet et  eadeón · Iöbutio 
Col. 3: 11, praeterea èys puo :Ödege kahemus et: lacs:aid,3g y 
qüare: àmmesito: suspesta duibusdamvesthaec deotio.oGse- 
ei:hie amries non udaeiy in”qubbns:ef:-‘Gdlatas. ster: nil 
Ox Eys Bolder lodDE EALdegog), wdd ast aervue lege Us 
ber) .Nean bt Mérvä:dibeni sunt w'pecodtds,'et:iugeimai servi 
aunt: Shriati\piQop.:-9:°a12, 201) Ephes 6e. B; Coke: Bo: d heer 
Oùn Ève: dooe ovdd::Bijkur, Hon.est-madentib negus pe 
miná}: Ganditismuusxet bexunin „divdesites nihil hie eMivit. 
[usbadaismo jp megan etat -pijvilegium ‘virilis wexussiós 
zolns.. Foedetis .signum.:ân . éerpone. gerebat, solus: Regi 
at Saverdotië, drab ropa „ solhslekclusis ibenrints Zradak 
paris. ad, hereditatiem edemsttebdtar, sore DoK 
eo Bohads: hog: velg cri} dre dr, Koittik Too, omen grim 
vbs: unilin estià rin Christo: desu}? Maùusoriptus: bravigs dE 
simglicias kabet:, Sástapreg: zoipsbpenio! rêve dp: Moss, dod 
ief: bene: ‘eum isoqirentibws cohaede:!Hsnelèn Chrisqo die 
cuntur qui Christum indaere , qui Christo. obodiumti, Job, 
are al, Roms:1@ 9, qui Christi sent, ul. ian segditar. 
Dicit antem ‘talos: esse Galatas Christranos. Paùlus: ex. parr 
‚ te ‘potiore , et gute optabat:at;omnes tales es esdent et ide 
mſiltis beme sperdbat. ij le ss oee Ce do mistutot 
tag. Bid voö Khin] Si Chvisti.estis: si non. nogtine 
tantum , sed et re ad Christum pertinetis. - kt: 


4e oa 


676 _ IN EPIST. AD GAL. 


“Apa toö "ABousm ienigna Èol, orgo comen Abraham 
estis}. Filië mystice idördhans, ut supra 7. Christu 
nomen. suum et dignitatem vobis communieat ; etiam pe 
vos comvertantar gentes akiaec. KE 

Kal zat’ èrayyeldar — „etrscoundum promisus 
heredss) Nempe vitas coelestis.: Vide supra 28. 


ee Error m, 


a ie bs in » 8 

bevatten dè, ran Zie ie, 
dico autem, iuamdies: heres parvulus! ost}: Kànpovóns, 
äd ost‚-:filias.. Sianílitudinem. sumitia: puero: cuias pater 
peregrinatar. Tali patri comparatur: Deub multa home 
nu “facta' Oinsimulane, Sámilis campáratio : Matth,’ ars 55, 
ubi dieta: vide EN er ae GMG Doda) Se 

iOedtr —e devider; mikil differs > Dea. serve). Nam & 
caeditar út senvas Sin Zò: 2e \ 

- „Kegeogostarscor. bet; cum;,sit. Dormsinug —— Locutio 
figurata. Quod signifioat, var quodarnodo eddite dom: 
Ai <titalo „…aum as. Gilis tributtan, sf Anafktut.. de ‘here 
Anse: qualitete et, difeventia ‚Ls ii. daïai; D. 3de Lberis et 
posthusbisi :: ninkirsan:diéitur: Aerus : asepddtatione, Herus 
stinozesn dicunt sertioimGomgediis,s',o uzi. …… 
dias AAAG Cero rvengbrróbs dsl zat biordsig ij: sacd sub — 
(oriens, sé aotoribus: ers} v'Begrdgdevoug raognk: quasi: éuddret, 
quai patre. -absente, ipsius; rete Áungantar. silat enim va 
hsec:Gráoca etianviadsludaeos. ac: Syros: deduòth DWV, 


nec semper tutorem, sell quem vis salintid,persdaco sl 
fak: praepoeitgus. significat „ ut, fidere „ent‚apmd, Ghaldaeo 


Banagkrastas :Gen.8g!’ Al; 61: 34,\A% 115): Esth. 1:-0, 
28 Qorouos auntsectores qui eubstuterden inspection 
aids pupil admitistramts: Dec seni. petpunter: eis uti nis 
Ahtbrymiabbitrata.. 5} u oe or ei 12 * 
1 Vid RRXX vrede] AL bevspas illud geel 
pater. praafinterit «_donee pater, eum. indigaxit idoneum 8 
‘sit swae: tutelae. IIgofenuia vox est bene: {praeca apud Ari 
totelem et alios, pro eo Rabbini dicunt yop‚aw vel rup p 
0E. Olmen zal spe, ita et nos) De Iydaeia loquitur, 


ut ostendunt sequentie, ... ox 
… é 


ii .CAPUT IV. 3,9 


“Oce Huev vijnror, cum esaomue. “parvuli} Aetati ephebis 
cae respondet omnis aetas Iaraelitici populi, post exitam 
ex Aegypto. ed Christum, 

‘Trò zà goweïa. Tod. wóapov Taen. “Bedovdeondvoi} Eramue 
— ritibus illis qui nobis cum mundo erant comnu= 

: qaslia, sant templa , arae, victimae , liba s eq Ijvias: 
(nóvilunia] et similia, imposita Jeraclitis in hoe, ne 4a- 
lam amore ad.idola dilaberentar, Eroixcice dicuntur. its 
quaque arte eius rudimenta, quia quod in rerum natura 
sunt elementa , id-illa in artibus, Ita in re pietatis.sunt 
quaedam goes, Hebr. ‚5: 13, ‚quae quia Iadaeis. cum 
mundo sunt communia, vocantar zoö xóouov & maiore ea: 
usurpantiam, parte, ut et Col. 2; 8, 20, , Similis translatio 
in voce Rabbinica. D"1o’ [ fandamenta). 

he “Ore de 1Â9e zò nrdsjowpa Toö voovov, at ubi. venik 
temporis finis] Id est, finis, illizs.roofsonlas, ltamporis 
praefiniti. Sic enim ssÂggoöo0gs; ant. ovundngoïodar sami 
tur de fine temporis, Act. 2: 1, Gen, 25; 245; 29: 31 3 
Sor 3, Lev. 8:,35 et alibi spepe:, die —X mage 
J plenitudo temporis] Eph. 1: 10, 

'Elanégsihep ó, Meos. von vior. ied misit Deus Filium 
suum] Primogenitum , ad quem, absente patre cura perti= 
nebat. Misit, id est, potestatem ei dedit eximikm. 

Tevòusvon ès yuvauwóo) Non. creatum.ee modo quo. Ade: 
mas creatus. fuerat:, ged natum paris nuliæbri ‚ quo. nos 
hievpeset similior, 

__ Fevóuevov Önò vògor, editum eub Leer] Plerique. Codis, 
oes restins revdnsvor Öro vogov, id, est. N subditum Legi ; 

5. “Iva tous ‘wo wógov &Eayoodon] Ui Legi eubditon 
Zibararet.a vitiis „primum, deinde et ab obligatione Legia: 
Oë. ro vógorv, ludaei et Proselyti, 1 Cor. 9; ar. vit: 
‚Swa zijv viodsojan drohafeper Ht. adoptionem, ſiliorum 
reedperemus) Paritex :seilicet. Iudaei set, Gentes „ anhlato 
vallo. que dispescebantur.,. Sicut ſilios pueros comparaves 
rat servis, ita persequens hanc similitudinem, wiafteoiar 


vocat illud permissum patris, quo. permittuntar Élii ves 


qaasdam suas, habere et suo arbitratu res quasdam agere „ 
nempe manente in patrem obsequio, sed sine specialibus- 
praescriptis. Vide quae dicta ad Luc, 17: 10. 

VL. OGo 6. 


2,6 IN EPIST. AD GAL. 


6. “On Òl ige viel, quoniam aùtem osbie fli) Similes 
MAoti Deò per cor a’ vtiis- mundatum. 

'Elanfgerder ò Oeos zo nveüpa TO vioù oro, misit Deus 
Sptrstum Filië eui] Tenqnain pertéin' de hereditate pro 


mutro detam. Solent Interdum pafres aliquid de heredi- 
tate. libesia ‘disperisandurm dare: vide Luc. 15: 12. Spi- 
ritàs autem ille 'étfínits ‘snepe vocatur Dei, saepe et 
Ortetì ;: quia per Christum obtinetar, Ioh. 14: 16. Sen- 


sus dem hoe loco quf Rom. 8: 15 , 16. 
BEie vs wacdlas Oudp, in animb⸗s vedtros] Non in cut 


culam, ubi est eirctimeieio. Manascriptos adr (ontrof] | 


ron’ male, … Vs ve 


…_Koetor, clamantein) 1d est, clamare nos facienten, 


Hebraismus , quem interpretator ille ‚par huie ad Rome 


ros Focus. ter ree Me 

Appæ, ó zteerijg, Abba. Pater] Vor ſiliorum amore 
siam erge patres testänthùn. Vide diëtum looum Ron: 
&::£5:èt ibi dieta. …! 

Ts Mie oÙK ss Costas iam „hon ee servus) Tu 
Galata. ik 

enk óiog', sed’ Alius] Nemupo —8* iure, maior anni 
=P Zé vis; zal xhnoovòuós Oeod Bla Kpieot, quod n 
Jilius ; et heree Dei per Christum): Heres futurus no 
etspectätione tantum, sed’et-rei potöbsiioue quam Chris 
tue: dadet. Vide Hom. B: 17, Inre Hebrééo filii tant 
heredes, sed sub illo nomine indicantur ortfnes fide, 
cuiuscunqne sint sexus. vur B 

«B VAM rive mlv’ on elddres Ovóp ; sed bunc’ —* 
non_noscentes Deum) Tore quasi digîto: intento designs 
omne tempus quod anté vocationem Galatarum exiert! 
Car Nixit obx eldores Ber , non nöstsntes: Deum’, Ìlu 
scilicet aeternum universi opificem ',' maximam parten it 


teltigit, “ad quam: comparati- Phílósophí non omnes, (nan 
nee ‘Aristotelici excipi- debént, née’ Lpieurei et malti bo⸗ 
rumaimiles), valde erenf pauci, ab xe ii quidem ret 


exprimebant id quod credebant animo. 


t *EöbvÂevoare zog wij uoes ovse Grote; ‘sorwiebatie üs ge | 
non natura sunt Dii] In: Manoscripto £ bi plaa pj all 


_ Seolg, id est, qui re ipsa. ‚Dii non erant: zoïs Leyonivos 


teks (qui dicebantur Di), ‚ 1 Cor. 8; 5. Non dissiil 
Jo- 





CAPUT IV. 579 
loquendi genus apud Aristotelém de Partibus Animaliam » 
II. 2, “Oss zò wvyeor pios Tie, aÀÀ od signals dur [Fri 
gus reale aliquid , non privationem esse]. Deut. Sa: 21 ) 
eN: ibi Graeci, dr où Oe, id est, zj yroen wij vder⸗ 
Oeꝙᷓ [én eo qui re ipsa non erat Deur]. Sic poe aumi- 
tur'et Eph. 2: 3. 

ge, NX O ywvovses Orsoy, nunc autem cum noveritie 
Deum] Christi benelicio Joh. 1: 18,17: 3. j 

Mälloy dè yvoadtvres Ónò Ocoù] Quod plus est a Deo 
ipso approbati: nam et id vv Hebraeis; vide Ps, 1: 6, 
1 Cor. 8: 3; et amat Paulus voces-easdem mutato non- 
nihil significatu iungere; approbaverat antem eos Dene 
datis spiritualibus donis. 

Hs: tnisoigere seahuy ènì va doteri zal. nroys goryeia 
quomodo revertimini iterum ad infirma et egena elementa] 
Reverti illos dicit ad illa elementa pietatis, non quod 
ludaizassent antea, sed quod multa usurpassent cum Iu- 
daeie communia, ut ciborum delectnm,. dierum, discri- 
mina; et Galli Dem matris, quae culta a Galatis, non 
circumcidebantar quidem, sed castrabantur. Talia ele- 
menta vocat dobeyn, quia vim non habebant mundandi 
animum, et srrwyd, quia divitias illas donorum spiritua- 
lium secum non ferebant. Confer Hèbr. 7: 18, 19e 

Ois sradiv àvoodey Oovheverw Hékere, quibus denuo rureus 
servire vultis] Ilddiy et ävoûey idem valent, ut Zy’ avi 
säepe apud Homeram, sradiy èEagyijs apud Aristopkiarieim » 
sradup én Devrigov Matth. 26: 42, quae repetitio rei novi= 
taten aut indignitatem notat, 

“Hulgas magarngetode, dies observatis] Sabbats. 

Ker wijvag , et menses] Neousvias [Novilunia). | 

“Kal waigous, et tempora)} oan (Festos dies], ut Aryme; 
Tabernaculorum diem, diem Propitiationum. 

Kat &vravrovs , et annoe] Annum Sabbaticum. 

11. Dofoïuar dpâs, timeo vos] Id est, res vestrae mi- 
hi timorem incutiunt, 

Mijreoog eluij zexortana eis dnâs, ne forte frustra taboe. 
‘raverim in vobis] Ne forte totus labor a me in vos im- 
pensus in irritum cadat. Hoc ideo quia illa aemulatio 
Yudaicorum rituum gradus esse poterat ad exuendum pe- 
‘nitus Christianismum. Voce gijrrwg bene temperat sermo- 

Oo 2 nem 


560 IN EPIST. AD GAL. 


nem inter metum ac spem: nihil certi praedicit, sed 
ostendit periculum. 

12: Tiveode os droo] Estote velut ego, id est, alter 
8go, nimirum amicissimi mihi, Haec est: dilectio maxi- 
ma, alterum diligere tanquam semetipsum. Cicero quo- 
que pari modo quasi me alterum dixit, ut Docti no- 
tarunt. 

Ore shy os pers, adehgol, quia et ego sicut vos, 
fratres) DIUDD, tanquam vos ipsi, amicissimus sum vobis, 

Aéopat Opöv „ obsecro vos] Verba remadoꝗ (affecsibu 
plena]. 

Oùdir ue qdixjoære] Nihil me privatim laesistis, u 
credere debeatis vos a me tractari durius. quam antehac, 
Qaae dixi ex amore nascgntar, DD 

13. Oidare òë öru Òr ‘doôévesar rijs aagnòs eùnyyeka- 
nv duty zò srgoregor , scitia autem , me per infirmitaten 
carnis euangelium vobis ‚antea annuntiasse] Quasi d 
cat: 

Per varios casus, per mille perièula rerum 
perrexì ut vos instituerem ; id enim do@éveca Rom. 8 #, 
1 Cor. 2: a, 3 Cor, 11: Jo, 12: 95 oágk autem hic sigul- 
ficat omne id hominis quod in adspectum venit, Tò mot 
segóv, nempe cum praesens essem. Nam et absens nunt 
eos docet. 

14. Kal ròy sreiguouóy gov zòr èy zij dagei gov ols En- 
Bevijoave ovdd tEerrvoare, et tentationem meam in carm 
mea non contemsistis neque respuistis} Tentationes voctt 
ipsa adversa per quae explorari homines solent, Tac. 1: 13, 
et plus est dusrrvery quam Bovdereir ; hoc enim contemp- 
tum, illud et abominationem significat, qualem molt 
ostendere solent adversum infelices. Et est transletio 
‘ducta ab esculentis et potulentis, quae si vehementer dir 
‚ pliceant exspuere solemus. Sic Câtullus: 

— Preæcesque nostras 
Oramus, cave despuas, — 
"VAM ds Äyyehov Osoù dHéEaodt me, sed sicut Angeln 
Dei me excepistis] Locutio Hebraea, summum honores 
ipsi habitum aut habendum significans, 2 Sam, 19: 27. 

Qs Kousòv 'Iooür, eicut Christum Jesum] Ipsum Chris 
tum, si in carne ad vos venisset, vix potuissetis maior 

ho- 


‚ 








CAPUT' IV.’ ‘551 


honore exciperc. ‘TsregfoÂsy (superiectio}, sed efficaxs 
Revocat illie in mentem ab ipsis collata in se beneficia, 
quo minus crederetur eis infensus esse: quasi diceret, 
Non ita sum durus ut talium obliviscar. 

15. Tis-our paxaououds duöv] Manuscriptus zoö ovy 
ò paxaptopòs vpöv; quomodo et alii habent Codices perve- 
teres. Ubi nunc illa praedicatio felicitatis westrae ex 
‚adventu meo? Maxaptouoù vocem habes et Rom. 4: 6, 
quomodo et gaxagiberp Luc. 1: 48, Tac. 5: 11, et in Sa- 
pientiae libro et apud Sirachidem aliquoties. 

Maqrveö yag ùuiy} Ubique hoc ego de vobis testari 
soleo. J 

“Ort, el Övvaroy, vos, si fieri potuisset) Id est, si id 
mihi prodesse potuisset, 

Toùs òpBadgovs vuöv bopvlarres äy ddnart por, oculos 
westros voluisse fodere et mihi dare] Tale illud: 

Ni te plús oculis meis amarem. _ 
Idem et fodere oculum dixit, ut et Seneca in Oedipode, 
quod alii exsculpere » eruere, 

16. “ge &49g0s Our yéyova And elo duiv) Ia est, 
An nunc quia vera wvobis dico, ideo putatis me inimico 
in vos esse animo ?. Hic sensus optime cum praeceden- 
tibus et sequentibus convenit. 

17. Zyhoüorr vuäs) Zyhoùy aliquem dicitar qui valde 
ab eo amari affectat : quia talis cupiditas comitem solet 
habere Eyhorvriav. Est ergo meroovvuia [tranenominatio}, 
Vide 2 Cor. 11: 2. Agit autem hic de novis illis Docto- 
ribus de quibus et supra. J 

Ov zals, non bene] Non eam ineunt quam oportet 
viam: debebant hoc bene merendo a vobis consequi, non 
dolo grassari. | 

"ANR denhedoor Üuäg Bllovouw] Sic et Manuscriptus, , non 
ejuês [nos], Sensus est, secludere vos volunt a mea ami- 
citia. Syrus legit éyxdetery [includere], quomodo et multi 
Graeci Codices habent. Volunt vos sibi servare, Vide 
infra 6: 12 13. 

/ “lva nvrqu⸗ tuloore] Ut et vos magni habeatis ab ipsùs 
amdri. 

18. Kakop di zò Enhovodor èy wal mdyrove, vonum 
autem aemulari in bono semper) Rectam eat ut semper 


Oo 5 | oper 


582 IN EPIST. AD. GAL. 


operam daretis ut ego a vobis amarí expeterem; est enin 
‘hoc amari honestam. Theocritus: | 

Térvg’ duly zò wadoy niepihapire. — 

(Zityre sincero quem diligo amore, —} _ 

Kal uij póvor èr TÔ rsageïval pe mqòs Öpäg , neque tan 
tum cum praesens sum apud vos) Cum adessem, magui 
id faciebatis qaod nanc coepistis contemnere: amicitia 
bene fundatas intervalla locoram non disiungant. 

19. Tesla mov, oös sales diy, Filioli mei, qua 
sterum parturio} Comparat se matri cuius est tenerrinu 
in liberos affectus. Est autem hic oòdiyoo ‘nw, id est, wie 
ro gesto: nam FV, quod oddlveip dixère LXX apud Esaian 
26: 17, maltis in locis vertitur èr yasol èyesy. Focus 
physicus non nisi semel gestari et edi potest: foetus me 
ralis saepius. Aliki Paulus patri se comparat, at 1 Cor. 
4: 15, Phil. 2: aa, sed matris comparatio aptior ad me 
lestias ac labores una significandos : simul ostendit pls 
ze amare Galatas quam Moses amaverat Israelem, Nuz. 
21: 12 

Axe« où moop o Xeis én — * ‚ donec forma 
Christus in vobis] Foetus paulatim in utero formam sum 
accipit, quod êBerxopiteodar dicunt LXX Exod. ar: 22 
Uterum “formandi hominis monetam dixit Macrobius 
Christum hie intellige ipsum dogma Christi, quod im 
pressum animis hominein facit Christianum : confer À 
poc. 12. Similis locutio apud Philonem ín Legatione: 
Oeóygrysa roe — zou »ouov⸗ eivus Crohadvorrs ‚u 
roũro è ngoöryo ijhulas zò masc naudevdErzes, ‚ êr raï 
wovyels dyahgorropogoüor zoe zp Òiareraypivaop einóray dn 
dvagys zumovs sal pogpas atrör xaBooövreg del’ zoïs hoe 
yuouoîs adröy zebijnact [Cum enim Leges. Divina ‘oraculò 
putent, hac disciplina inde a prima aetate imbuti, s# 
pressas in animis praeceptorum imagines gerunt: quorun 
sli ‚speciem ac formam cum deinde evidentius viderd, 
perpetuo ea postea mirantur et colunt]. 

ao. “Höedov dè rrapeïvar mgòs Òpäs Äqrs, al dh 
zie qyijv gov, velim autem iam esse apud vos, et mi, 
tare' vocem meam)] 1d est, modo aèperiad, modo leniu 
loqui, ‚prout vos reperirem affectog: id enim praesentibu 
et coram loquenübus inegis patet, ’ 


Ons 





…… ;CAPUT.IV.: .. 485 


‚ “Ors crropoDuar êr iv} Maesitd eùroa. was, tempe. qua 
genere sermonis uti debeam. ………. « 

21. Aixeri mos oi Úrrò vouar —* eivar, vor vlaog 

aus duxopere, dicite mihi qui vub Lage vultis ease, ad 
Legem non attenditis] Non consideratis sensum poste. 
eop (abstrusiorem}:verboram Mosis.2, 
‚aa. Tiéyjoarsas. VER or⸗ Aßoeadu dte viovs ber, iva 
èn vijs sraidianngs „wal Eva én zijn dhéwbgac , scriptum ect 
anim , Abrakamo duos fuisse filior , alterum de ancilla, 
de libera aleruim}. Sensum historiage refert cum íis notis 
quae ad aAdyyoplay [sensum lätantem:;) pertineant, de qua 
agere coepimus ad Rom. g: Jeg. Saram in atAAgroesöe 
libro sy deerjy (virtutenm) interpretatar Philo quae in- 
genna est; Agarem vero, artium eognitionerm quae wirtufi 
famulari debet, aut alioquin expelli, tum in bro Chee 
rubim, tum alibi: utrumque. häbes ab eodem Philone 
fase explicatum in libro sregì zij eis za ngonaudevuara 
aúvodou [de Congreseu eruditionie quadrendae gratiu ]. 

235. 'AÀN ò mé, èn zijs rardlougs wara odguu yerioyeer;, 
sed qui de anoilka secundum cannam: natue est) Id est, 
secundum Consuetum naturae,ordinem, instis pare atum 
aetatibus, Wa Tr W, (sacundum viam carnis].  Sin.tudaei 
Abrahamidae modo naturali. Vocem sraudiaxsjs prò áeei/la 
saepe usurpaut LXX. Vide ad Matth. 26: 69. ‚ 

O de In vis Mevblqus, dik zijs Erayyedlag , qui -cútem 

de libera per promissum] Mezoyvuia leronsnominatio], 
id. est, per eam vim extraordinariam quam Deus promi- 
serat. Sic per Dei verbum Christiani finnt credentes, 
mystica Abrahami soboles. 
‚ 24 SArivd dsw. AAAgyogoïmeva ;-qiap sunt per Aligo- 
riam diota] Sumit quod econfessum erat inter Iudaeos, in 
historiis illis praeter sensum historicum alium emiuentios 
rem occultari, qui Wro dicitur. Lex D'N 1 verba 
duplicata Mosì Maimanidae. Sunt dAÂyyogouuera, id est, 
Aguram rei maioris continent, ut hic explicat Chryso- 
stomus. 

‚Abreu volg clou ai. dvo —E ‚ haec enim sunt duo tes- 
tamenta} Simile loquendi genus Gen. 41: 26 et'1 Cor. 10: 4» 

Mie hiv ‚ unum quidem] Nempe drcôyny.. … 

"Ano ogous Ser, a-monte Sina] Nempe dæta [datum]. 

Oo 4 àt- 


‚B84 IN EPIST. AD '6AL. 


Zssâ seribit quomodo Strabo, Tustinus et Salpitins: in | 
Hebraeo ‘20: Xivaioy Dos [ Sinaeu mons] Appioni. lod 


facile perit in pronantiatione. 

Eis 8ovdelar yevvära) Generane prolem in conditionen 

“Hess dsl“ Ayag, quae ost Agar] Hic contra rei signi- 
Scatae dat nomen rei significantis: sensus enim est per 
Agar significari foedus in: Sina factum. 

25. Tò yag “Aya Ewä Boos dsly ér vj “Apafig, illud 
enim Agar est Sina mone in Arabia] In Manascripho 
sò 8d”_4yag. Causam reddit cur Agar illud foedus zie- 
nifsoaverit, quia-et mons Sina, ubi factum est illad foe 
dus , voeatur Agar „ nava vvrendoysjy [per complexionen) 
Nempe , quia ibi est oppidum Agra Plinio , Agara Dic 
ai in rebus Traiani; gens ipsa “Ayeaïor Straboni et Ste- 
phano: pro quo Greeci posteriores dicunt raand, it 
Chaldaei "ut. 

Evsoeyel 8ë rf er Leooau qu] Part iure est cum Hie 
rosolymie Iudasae,: Nam ovsorya MÉyerac &AAyhorg, zal va 
Ouetcos ëyorra 1de sisa (cognata invicem dicuntur et ea, 
quae eodem modo se habent ad aliguid). Hebraei dice 
rent nu Wn [illa quasi correspondet }. 

“Aeuheves Òd mera Tür sbevor aurijs, et servit cum fli 
suis] In Manuseripto: Öovdever yag, pari özsre est, quit 
pariter subiecta ast Agur, ìd est, gens Agarona, tl 
singuli ad eam per&nentes, cireumoisioni et sacrificùs 
et dierum discrimini, quanquam non Lege Mosis, sel 
ex suis legibus, ant moribus Ismaelitarum, qui et Zg 
reni et Sarraceni. De circumcisione diximus in Anne 
tatis ad libram primum de Veritate Religionis Christi 
nae. In conditioné libera aut servili non apud Romano 
tantam et Graecos, sed et apud Hebraeos et Arabas, par“ 
tus ius maternum sequebatur, - 

26, “H dl ävo ‘Teoovoaddju, illa. autom quae suraum të 
Jerusalem] 'H &yo pro àpoter, ut Phil. 3 14. Nomie 
autem Jerusalem hic intelligitur alteram foedas nemp 
Euangelicum, idque ob èrvuodoylas (originem vocis): nan 
Ierusalom significat wisionem pacie,-quod nomen Euar- 
gelio eximip competit. Eac. 2: 14, Rom; 5: 1, 10: IS, 
3 Cor, 7: 15) Eph'á: 17: Hebraoi pulchriorem Jerust- 

0 5 len 





CAPUT Iv 585 


dem exspectant ; Zohar ad Numeros ‚ Tarchi ad Canticum: 
sed vere illa pulchra Terusplem iam advenit, Apoc. 21: 2. 
Dicitar autem superne venisse ,quia Deus Pater eam non 
in montem descendens, sed in coelo manens nrisso Filio 
suo revelavit., Hunc sensum docet nos Scriptor ad He- 
braeos 12: 25. . 

'Ehévôiga èsly, libera est} Libera a vitiie et ritibus, , 
Sarae similis. 

“Hr èsl wiene mradvror udv, quae est mater omnium 
nostrúm) Matris nomen convenit Graecae voci rij dia. 
Orjkn [testamento}; illa est pactio quae nos Deo peperit: 
nos , tam conversos ex Igdaeis quam ex Gentibus. 

27. Féyoantas yao® EupgavOnre geïga ij où sixrovou, 
éij8or xal Böpoov jj ouw wÖlvovoa® Ort sroÂha Ta Téxva tijs 
èoijuov uälkov Ú tijs dyovans tör ävdoa. Scriptum est e- 
nim: Laetare sterilis quaë non paris, erumpe et clama 
quae non pafturis ; quia plures desertae filii, quam eius 
quae habet virum} Sunt ipsa verba LXX Senum, Esai. 
54: 1, ubi primo notandum participia praesentia poni 
pro praeteritis, quod et sensus exigit et in Hebraeo ma- 
mifestum est. Quod antem ibi dicitur de-urbe Hierosoly- 
rmorum ‘diu deserta et regno destituta, maiorem eius fore 
sobolem quam terrarum semper habitatarum ac regnata- 
rum, id uvsis®g (eensu recondito} perquam eleganter ad 
Euangelium aptat Paulus, quod Christo praedicante pau- 
cos peperit, eo vitae mortali exempto plurimos, ita ut 
ludaei prae Christianis pauci essent. “Epsnuor hic quod 
in Hebraeo est nDOW apparet ex membro opposito intelli- 
gendum viduam, quomodo sumitur et Lament. 1: 13, 
alioquin vox et ‘Hebraca et Graeca potest significare or= 
bam liberis , desertam ab amicis, et multa similia. Pijy- 
vvobar {erumpere] potest quidem et ipsum partum signi- 
ficare: sed Hebraeus textus magis exigit ut eruptio vocis 
intelligatur , quomodo ésjBee povijy (erumpit vooem] habe 
mus lob. 6: 5, et verbum ipsum quod hic in Hebraeo 
est nea per Bofy vertitur Esai. 14: 7, 44: 235. Philo de 
Caino: Tijs Òt avrör Tör noayuarov Öykovor pore [Re- 
bus ipsis clamabunt). Non abscedit a coepta similitudi- 
ne: nam et Sara quasi vidaa fuerst cum Agar Ábraha- 
mum posaideret. 
„Oos 28. 








586 IN EPIST. AD GAL. 
28. ‘Hus Òë, dÔehpol, nare "Ioan brsayyehlas chun 


doudy , nos autem, Fratres, uti Tsaacus promissionis fil 
sumus) Kata 'Ioaax, id est, ad exemplum Tsaaci flis pro- 
missionis. Adepti sumus novam naturam per Dei gratien 
olim promissam. Sic et Rom. g: 7 

ag. "AÀN doreg zoze Ó nara oapza yevondelg, sed quo 
modo tunc ille qui secundum carnem natus fuerat) Ismael, 
ô ocopsgijs [sophista] Philoni. Ostendit non in omnibus 
meliorem esse conditionem Ecclesiae, quippe quae a Syn- 
agoga graviesime vexaretur: sed hoc esse leve et ten 
porarium pro tantis bonis. 

’Eòlcone rò wava nveÜga , persequebatur unc secundum 
æpiritum] Supple genitum. IIvcöpa vocat vim illam Divi- 
nam per quam Sara foecunditatem alieno tempore acc 
perat. Vide 2 Cor, 10: 3. Dicitur persecutus esse ls 
mael Isaacum, quia eum irrisit, id est, pietatem eius, 
ut ex Hebraeis diximus ad Gen. 21: 3, Per Isaacam ir 
telligit Philo gaudium quod est in animis piorum. Idem 
in dÀÀsogiais [Allegariis]: Drjos oeuvoronten, yilan 
drzoinaë moe ò Kvgsag: de rag är dnovon, ovyyageisu mt 


"Avanerdoaseg ovy ora ol pigs magadiëaade geheras le 


zazas. O yédoos dsly # yaga” zo Òd enolzeer iaor vd dyn 
aes us civar vo Aeyduenop zouoürop: 'Ioaan dyévonoe d Ke 
eros” avròs rag srargg des zij vedelag puocog [Sibi placen 
dicit: Risum fecit mihi Dominus: nam quicunguê rs 
audierit, mihi gratulabitur. Itaque quotquot estis ini 
tiati , ezpansis auribus accipite mysteria sacratisina 
_ Risus est gaudiums : Fecit. perinde valet ac genuit. Es 
quibus verbis colligitur haec sententia, Isaacum gen 
Dominus , nam ipse est perfectae naturae genitor]. 
Olro zal vör] Sic et nunc Iudaei illi ritibus addicti quo 
vos ‘vultis imitari, maximo odio prosequuntur Christianos 
3o. là vi Myes új vari; dspals idd raidioxyy sò 
zòr viòs adrijs od yad nij sèpeovonsen ó vlos zij nadia 
mesa vo wiod pn dhevdigas. Sed quid dicit Scriptura? 
Eiice ancillam et flium eius: non enim heres erit filiu 
antillae cum flio liberae) Manascriptus hic sraudiasgt 
adrijv. In LXX Gen. 31: 10 ‚ “Bufahe rij⸗ naidi me 
zjv «al sor vior adrijs” où ydg wije Aneovopsjeer ó vids 15 


zaudtanng zeiss nere vou viod poù 'lowen. Est autem St 
| u 


CAPUT IV, 587 


ra quse ibî loquitur, quae erat ingenua et matrona. Apud 
Hebraeos ex vetustissimo more, qúi et ante Abrahamum 
obtinuisse videtur ‚ fli concubinarum quae liberae es- 
sent et in uxorem duci iure potuissent , succedehant patri 
intestato ante caeteros: at filii ex ancilla nafì mìnime : 
Maimonides in Titalo mo’, Illa eiectio significat eos 
qui in ritibus haerent non perventuros ad iustitiam ve- 
ram et coelestem. Confer Ioh. 8: 35. 

31. “Aea, ddehpol, ox dopèy madionns zénva, dhha vis 
levdloas , ergo, Fratres, non sumus ancillae filii, sed 
liberae) In Manuscripto , "Agu sijpeïs döehpol. Nos Chris- 
tiani: ef &oa hic ‘valet ergo, et on dauéy. significat me- 
minerimus nos non esse ancillae liberos, id est, obliga- 
tos ritibus ludaicis. 


—6aFrUOUT V. 

1, Tiff avdeglg our, pn Korsde jus whevdlgwae, oijnere, 
xal pr niki Gvyò Bovdelas dvéyeote, qua libertate Chris- 
tus nos liberavit state, et nolite iterum iugo servitutis 
vinciri) Haec sie recte cohaerent, male in quibusdam 
Codicibus divulsa, ita ut pars, horum capiti praecedenti 
adhaereat. Nativa locutio fuerat, dy zj êheudeqig: nam 
__cum ea praepositione verba standi poni solent, ut 1 Cor, 
16: 13, Phil 3: 27, 4: 1, 2 Thess. 3: 8, sed tales par- 
ticnlae saepe subintelligantar: et f hic est mrgds jr, tuwb, 
Zvyer dovheiag vocat non tantum id quod Hebraei dicunt 
man Www, Legis iugum, sed et opiniones ac ritus quibus 
Gentes semetipsos devinxerant. 'Eréysesôas hic vinciri, 
adstringi, Îfrequens apud bonos scriptores verbum. In 
Glessario èreyogeros , obligatus. Christus etiam iugum no- 
bis imposuit, sed suave. Vide Matth. 11: ag. 

a. “Ide, ecce} Vox est attentionem excitantis. 

*Eyo Ilaùhos, ego Paulus] Apostolus a Christo vocatus, 
quod illi vestri Doctores de se dicere non possunt,. 

Aéyco Öpiv, Öze lar negeviuvgade, Kougos vpâs oudir ope- 
—XX dico vobis: si circumcidimini, Christus vobis ni- 
hil proderit] St circumcidimini, id est, circumcidi vos 
procurätis, nempe cum certa persmasione vos qui ex Gen- 
- . " ‘ ti⸗ 





588 IN EPIST. AD GAL. 


tibus estis in id obligari. Nam viam salatis aeternae | 
Deus constituit aut ludaismam, aut Christianismam. Pa- 
ganismum enim a Deo non esse satis constat, Si ludai- 
mus ea via est, Christianismus ea via non est: si Chris- 
tianismus ea via est, udaismus ea via non est. Alie 
quin circumcisionem per se non damnari, et Paulus saept 
ostendit, et lustinus contra Tryphonem. Opponitur haec 
assertio illi falsae asserttonì de qua agitar Act. 15: 1. 

3. Maprigouar Öë rradey navrl dySporrep meperenvopbn 
Ors Opeidérne èslo ôÂor vor vopoy morijaas , obtestor aukn 
rursus omni homini circumcidenti se, ipsum debitorem uu 
universae Legis faciendae] Intellige rursum, circumcin 
ex ea opinione quam iam diximue. Si Iudaismus viaelt 
ad salutem, totus’ Iadaismus est observandus: non exe 
eligendum et spernendum quod velis. Isti novi Doctort 
multa Legis non observabant, infra 6: 15, nimirum qui 
illad unum spectabant, ut Romani ipsos pro Iudaeis he 
berent, ac liberos esse sinerent a legibus novas rel- 
giones vetantibus. Id autem videbant satis obtineri pom 
per circumcisionem. Ex circumcisione nosci ludaeos öä- 
cit etiam Arrianus in Epicteteis, et Martialis damnatan 
tributis dicit eam partem quae circumciditar. 

4. Karpoyndyre ano Toù Xoigoùö, rescissi estis a Chri- 
to] Ostenditis vos Christi legibus obligari nolle. Similö 
locutio Rom. 7: 2. 8 

Oisivis êy vóup Öexarodode) Hoc est, qui ea izstitid 
contenti estis quam Lex potest producerd, quae iustits 
est carnalis , praemia habet terrena. | 

Tijs yäorzos Berbaare, e gratia excidistis] Gratiam ur 
ttoxijv [per excellentiam) intelligit Eaangelicam, lam ultt 
Euangelium ad vos non pertinet. "EEertoare or. 

5. ‘Hues ydo nvelpare èn nlgeog dnlda denaroourys à 
endeyógeha)} Noe intra animum per fidem exspectams 
apem illam quae iustitiae (nempe spiritual) proposta tt 
IIveöpa hie animum interpretor, qui opponitar cati ia 
qua est circumcisio. Spem vero dixit geroyvuixds. [P°! 
transnominationenm] ipsum praemium quod sperator, id 
vero est vita aeterna. Sic spei nomen ponitar et or 
8: 24, Col. 1: 5, 1 Thess. 1: 3, 1 Petr. 1: 3 et alibi. 5p# 
iustitiae hic, quae corona iustitiae 2 Tim. 4: 8. 








CAPUT Vv. | 58a 


' 6, Er yao Xossd 'Igooö, nam in Christo Fesu} 1d est’, 
in Lege Christi, Sic et Moses pro Lege saepe ponitur. 

Oöre megsropij va ìayver, neque circumcisio quid valet} 
Ac proinde nec alia Legis praecepta: nam praeceptum 
cireumcisionis ludaei praecipuum ac stabile vocant, quia 
F solum de tot praeceptis iubentibus si omittatur, poe- 

habet additam dbodo@pevoews [perditionis). Angeli 
rim ‚ qui vim habebat exscindendi non circumcisos, vim 

a Christo destructam, ait Origenes contra Celsum IV. 

Oùse dxgoBvela „ neque praeputium) Hoc ideo dicit, ne 
quis ob id quod incircumcisus est, Deo se gratiorem putet. 

Ala sigi Òs dyanns èvegyovuden, sed fides per di- 
lectianem operans] Fides hic spem etiam comprehendit, 
quibus sì accedat dilectio operans, nihil desideratur am- 
plius ad obtinendam salutem aeternam. Planeque idem 
valet sigi Òs dyange èveorovmérp, quod nova creatio, 
infra 6: 15 et obserpatio praeceptorum Dei, nempe Euan- 
gelicoram 3 Cor. 7: 39, 3 Tob. a: 3. Hoe est in Chris- 
tianismo zò ny (omne). 

7. Breiꝝer: zals , currebatie bene] Saepe vita Chris- 
tiana cursui comparatur, quia magna ad eam alacritate. 
et contentione opus est: supra 3: 2, Phil. a: 16, Hebr. 
12: 1, 2 Tim. 4: 7, 2 Cor. g: 24 

Tis Önäs èvénowe vrij dÀndeig pij meldeadas, quis voe im 
pedivit veritati non obedire} In Manuscripto est, ëvéowe 
EAndelg mij meideabar, non ut quidam volant dpizowe, 
Eysónseiw proprie est transversum aliquid struere quo 
iter impediatur, unde translatione. quadam significat 
mpedire, Act. 24: 4, Rom. 15: 22, 1 Thess. 2: 18, ef 
or, impedimentum, 2 Cor. g: 12. V eritatem eximie 
rocat ipsum Euangelium. Vide supra 5: 1. 

8. H neoporn oux è zoö xadoörros tus] H hic de- 
nonstrat: est enim positum pro „arr, —X [aaec 
ereauasio]. Oùx èx zo kadoörrog uäg, non ex Deo qui 
os ad vitam aeternam wvocavit, ita ut eam vellet haberi 
tam unicam per Christum, 2 Tim, 1: 21, 12. Non est 
Deus sibi contrarius. 

9. Mixga Cvuy öhov zo prgaua Cvpoï, parvum Fermen» 
em totam massam corrumpit} Similitudo est per quam 
gnificatar a pancis facto initio late gdmodum inter Ga- 

J la- 


5go IN EPIST. AD GAL. 


Jatas sparsam fallacém istam persuasionem. Vide Matth. 
13: 33 et 1 Cor. 5: 6. 

10. 'Eyo zeérenda eit vis ér Koole, Ove o0bir &Àl 
pgorsoere] Id est, Ego eam spem habeo in Dei erga va 
bonitate , ué tandem, re nempe bene expensa, futurt sits 
affecti ita ut ego sum. Hoc ideo dicit quia videbat ills 
non nìala malitia, sed incogitantix quadam et meta lapso. 

O dé rapaoov vds Pasaoes zo nqiua Og àr 1 Poenas 
dabunt quicunque harum turbarum cautae sunt. O n- 
getsoov [qui conturbat) bran, Vide Act. 16: 24, ubi k 
eodem dogmate agitur; Basaler est ferre aligtsid quod 
gravè est, ut 2 Reg. 18: 14, Matth. ao: 12 „ Act. 15: 1. 
Koïga poena ‚Matth. 25: 14, Marc. 12: 40’, Luc. ú, 
23: 40, 

11. ’Eyò òë, addelqol ‚ el tꝑrouſu Ee nyovdoo, dd in 
Òrwxopwr, ego autem, fratres, ei circumcisionem adiu 
praedico, quid adhue vexor] Si verum esset quod il 
dféunt, me ipsum post-conversionem docuisse wecessitt- 
tem circumcisionis, nullam haberem caram tam dart fe 
rendi quam fero: nam Îudaei, ut diximus; religionis éne 
sa nulla mala patiebáatar. | 

Ada brijoyijar zò oudvdkhoy voo cævooũ] In Marascript 
additur roũ Xcisoũ (Chtisti). bensus est: Jam at id es, 
ééssabit crux quae tam multos offerdlit. Suaydalor sm 
voù id est, Ó gavgos Ös der oedy8ahor [crux quae est ofer 
dicutum). Nam genitivùs saepissimte apud Hebraeos, ir 
terdum et apud. alias’ gentes, appositivo sensu ponitt! 
Crus dicitar quicquid' Christi bausa ferimus Matth. 16: 46 
Luc. 9: 23, 14: 29, 

12, “Oipehor val droxdypoyras of dragaroörres us, Br 
nam et abscindantur qui vos conturbant] Kal hic est én” 
ræœrixoy [intensivum], Quandoquidem illi in pellicula th 
êcíssa ita gloriantur, utinam illis abſelndatur iùsuper tr 
faum seminale membrum ‚ quo magis triampheùt: rode Id, 
Graece ö ö’ droxonzóuerog , Deut. 23: 1, est ds cui, ut @ 
Horatio loquar, cauda salax demessa est. Id ‘drodve 


r& aidoïa (abscindere pudenda] etiam Stéphano „abide 


Gallis matris Dem, quales et Pegsinunte erant, 
fanc Galatiae, cum haec epistola scriberetar. Dion ® 
| Heliogabulo : Tò aldoïop sregsbvene , wal yougelor ager ꝰ Je 


CAPUT V. 5ar 


zel vadagoregor én rovro⸗ ſMeanno ‚ deter EBowhevaaro 

wir navsdraoiw aörò karaxdpas [Circumcidit veretrum, et 

suilla carne, tanquam si hinc purior cultus foret, ab- 

stinebat. Quin et in animo habebat universum illud mem- 

Briem ‘abscindere). Hic raraxopai idem est quod drrorówae 

apud LXX et Paulum; et sic hunc locum accepisse Chry- 

soétomumn apparet: El Bovdorrar uij reeguwenwéo0moar uÔvoy , 

che wal rregenonzéadwoar® noö voivup eloly of vohuüvres 

drnoxónzesp avrovs, zal Tijv dody driorruevor zal vijv ToÖ 

Oeoù Öyueovorlar deaBalkovres; [Ne circumcidantur solum, 

sed , si id malunt, etiam abscindantur: ubi sunt ergo, 

gut vidi id abscindere audeant; qui sibi diras hasce ar- 

cessant ipsi; quibus Dei opus displiceat'?) Nec aliter 

Hieronymus : : Sé putant sibi hoc prodesse, non solum cir- 

cumecidantur , sed etiam abscindantur* si enim exspolia- 

tio membri proficit, multo nragis abolitio. Videtar ad 

hane loeum respicere_ lex Wisigottica XII. 3. 4, Zlli vero 
gui carnis circumcisiones in Iudaeis vel Christianis ex- 

ercere praesumpserint , quisquis haec aut intulit alteri, 
dùt fieri ab altero permiserit sibi, veretri ex toto ampu- 
gatione ‘plectetur. “Avagaroürtes hid idem quod raqdaoor- 
Eel. Vide Aet. 17: 6, a1: 38, Ee 

135. ‘Tues yup èr’ —Se dlsOnre, dBehpol) Vocati 
estis, nempe ad salutem, in statiù libertatis. "Eni apud 

Graecos scriptores ‘saepe statam ant conditionem significat. 
Möovov ui} tijv èheudeglar elo kpoouiv rij oagsi] Ápostolus 
hic partem moralem, quam alibi'tractare incipit absoluta 
parte dogmatica , dogmaticis' interserit, occasione sumpta 
ex voce dibertatis. Libertatem Christas- suis dedit in 
rebus quae per se nihil habent honesti: in illis vero 
rebus quae natura aut sensu communis útilitatis commen- 
dantur, plus exigit quam lex ulla. Deest hic vox date 
aut ostendite : quales —B Ireticentiae] multae in his 
libris. Agocun est praetextus, uti Roni. 7: 8. Nolite 
carni, id est, carnis cupiditatibus „ hoc nomen libertatis 
dargiri in obtegumentum vitiorum: nimirum, quasi tanta 
sit. Dei misericordia, ut hominibus quomodocunqune viven- 
tibus velit dare vitam aeternam, quomodo Iudaici Doc- 
tores dicebant, omnem Jsraelitam partem habiturum in 
Juturo iaeculo, Non sic intelligenda est Chríëtiana libertas. 
AÀ- 


592 IN EPIST. AD GAL. 
Adha dia zij dyangys Öovdevere dÀAghoes , sed per dilec- 


tionem servite vobis invicem] Non tantum non nocete, 
sed et servite omnibus. 

14. 0 zag mäs vouo9 ry évl koyop reÂggoïras, omnis enim 
lez uno sermone impletur} Sicuti rudimenta implentur 
per doctrinam perfectiorem. Lex Israelitas tantum inter 
se iungit, Euangelium homines omnes; idque non quovis 
modo, sed propter Deum. Tum illad dyasrsjoers ſdiliges] 
in Lege intelligitar secundam praecepta Legis, in Euan- 
gelio secundum praecepta Euangelica multo sublimiora. 
Vide Rom. 13:.8, 9, in Manuscripto est srenAsjgooras. 

Ev tö, Ayaniaus zov nhgator oov os éavròr, in hoc, 
Diliges proximum tuum sicut te aipse) Exstant quidem 
haec. verba Lev. 19: 18, sed ibi ó sÂyoioy est Israelita 
aut proselytus, hic omnis homo: ibi dilectio exigitar in 
factis quibnsdam , hic et in animo et in factis maioribus. 

15. „Ei dé aAknhovs daxvere, quod si wos inwicam mor- 
detis} Verbis; erant enim dissidia inter Galatas. - 

Kal xareoûtere, et comeditis] 1d est, laeditis factis. 

Bllnese ui ùrò dAshov dvahobijve, videte ne a vobis 
invicem consumamini} Cavete vobis, inquit, a talibus, 
ne mutnis istis odiis Dei iram,.et pgenas’ gravissimas ia 
vasmetipsos concitetis. Vide Hebr. 12: 2g. 

16. dfyo Òë, Ilvevgart megenarsire, dico autem, Spi- 
ritu ambulate) Id est, witam instituite secundum Spiri- 
tum Christé, qui semper Christi verbis consonat, Rom. 
8: 1, 10, 13, 14, et hic infra 18 et 25. 

Kal èziPugiar oagxos où uy Tehtogze et dasideria car- 
nis non:perficietis] lta. fiet ut non agatis.ea quae carni 
(supple tantum) placent; quod qui faciant dicantur car- 
nia curam habere ad cupiditatea, Rom. 13: 14, ambu 
lare secundum carnem, Bom. 8:.1, in carna esse, Rom. 
8: 5... Caro et affectus qui ex carne:orinntur qaaerust 
iacunda „nec considerant quid rectam, aat non rectum 
sit; quad discrimen aliquatenus dictat ratio, Dei antem 
praeöepta plenissime, Tales affectus vocantur dm:ôvuie 
aagxog 1 loh. 2: 16, Eph. 2: 3, 1 Petr. a; 11. Erraat 
qui ed pij zedbonve putant esse imperativj, nec locus quem 
citant id ullo modo ostendit: ‘contra ov uy sequentem 
habens subinnctivam siguificat id quod fieri potest aat 

80- 


sólet, Matth, 5: 18 où us} waqéhôn [non praeteribit], ut. 
et Luc. 21: 32, Matth. 10: 23 où us zedéanve [non con- 
summabitis), et 42 où 45) artodlon [non perdet}, 16: 28 
où mij yevborras [non gustabunt], Hebr. 8: 11 od u idd 
Boor (non docebunt], Apoc. 18: 7 où us) iÒwo (non videbo}s 
T'ehein drhuglar, opere eam perficere ; sic dpagtia drore- 
heodeïoa (peccatum consummatum] lac. 1: 15. 

17. H aq cagB ënu@vuct sara zoö mtvevuatog, rò Òë 
devepa kato tijs oapxòs , caro enim concupiscit adversus 
spiritum, spiritus autem adversus tarnem] Id est, na- 
turâ in diversum feruntar: caro in suavia, spiritus in 
ea quae pia et sancta sunt. 

° Taöta 8 dyrlneurac dAÀsjhoug , haec enim stbi invicem 
aGdversantur] Nempe in multis rebus malta delectant, 
quae non decent: et contra. Hoc dictum vim habet 
nagerdideos [interpositionis). 

%ra ui à är Bélyte, Taürta Houte, ne faciatis quas 
vultis] Hoc construendum est cum proximo mierabro zò òd 
nr vuot vara aaoxds. Ideo spiritus se carni opponèt , ‚ne 
ea faciatis quae aliogui velletis, nempe si caro sola vos 
daceret. Vide Rom. 8: 13, 

‚18. Bi Òë nvevuat: &yeode, quod st spiritu duciminiy 
Hoc iterum-cum illo quod dixi membro cohaeret. “Aysa. 
Has hic est duci , regi, gubernari, ut Rom. 8: 14. 

Oùr dsl dro wóuor, non eêtis tub Lege} Male in qui- 
busdam Codicibus dro sógov. Qui spiritu dacuntur , ut 
iam maiores annis facti non opus habebant Lege adoles- 
centiae custode ; eupra 3: 25. 

19. Daveoa dE de sa èoya zig dagkòs, manifesta sunt au- 
fem opera carnis) Ut ostendat quo ducat caro remotis frae— 
nis, turpissima quaedam digito ostendit. Conf. Matth. 15: 39e 
* @Aviva de, oi elo , quae sunt, fornicatio) Mosyeia in 
Lege Mosib est concubitus viri coelibis aut mariti cum 
nupta aliena; in Euangelio ettam mariti cum ea quae 
nupta non est: quia Christus iura sexunm -aequalia esse 
voluit, contra quam factum est ubi soli viri exclasia 
feminis legum erant Domini. 

Hogvela, scortatio} Sub hoc nomine veninnt et concus= 
bitns extra nuptias et nuptiae illegitimae, ut videre est 
a Cor. 6: 1. Vide ea quae dicta Act. 15: 20. 

VI. , Pp … Axa. 


654 IN EPIST. AD GAL. 


’Azadagsia, immunditia) Vox haec satis late palet, 
ut diximas ad Matth. 25: 27 , sed videtar hic, ut et Rom. 
3: M et 2 Cor. 12: 21, contrahi ad libidinem extra na- 
\uram. Sic Barnabas in Epistola dxafagdiar vocat eam 
drouiar ( peccandi rationem] quae ore fit. Balsamo ad 
Basilicam deafagoies interpretatur aiopiblar (inaestus], 
id est, MW, 

"Asihyesa, luxuria) Significat, ut dicto 2 Cor. loco 
diximus , omne lasciviae genus, ín quo primas ohtinent 
pertes libidinum incitamenta. 

ao. Bidohodargeia} Cultus falsorum Numinum, qui ple- 

runque apud simualachra celebrari solebat. … 
‚ Wagpaxela] Proprie quidem vezeficium signifcat, sed 
gaope respondet Hebraeae voci D'or) Exod. 7: 11, aa, et 
o'ov3 Eeai. 47: 9, 12, ubi de magicis artibus agitur: 
credo quod iidem pleranque essent et veneficie Vide 
Pharmaceutriam Theocriti et Virgilii. * 

“Ey@gar) Animicitiae, id est, manentia odia. 

“Eoes} Varborum certamina ez ira, Ram. 1: ag, 13: 13, 
3 Cor. 3: 14, 3: 3, a Cor. 12: 20. 

Zijkor) Aemulatio improba de honore: solet iungi cum 
voee Èg:das ut Rom. 25: 13, 1 Cor. 5: 3, 2 Cors 12: 20, 
sicut et pAóror [invidiae) et Equ fungantar Phil, as 15, 
1 Tim. 6: 4. | 

Ouuoi] Ira immoderata, a Cor, 12: 20e 

FEeibcac) Contumacias, ut Roma B, 2 Cor, 12 20, 
lac. 3 16, | 

Aiyosasiar) Sic et Rom. 16: 17, + Cor. 53, idem quod 
eyiopara + Cor. 1: 10, 11: 18, 125 26, diseidia quae sine 
opinionum diversitate Ecclesiam scindunt: pnta ex Epis- 
coporam electione discordi, ex contempta disciplinae. 

Aigdaeg) Sectae quae ex placitis humanis vehementtus 
defensie trahunt originem, Vide quae dicta 1 Cor, 11: 29e 

ar. …Paoror) Invidia : dolor. ex bouis alienis. 

Divos , homicidia) Voces paria ooni amat iungere Apas- 
_tolus, ut has ipsas Ram. 1: 29. J 

Mias, wöpor, ebrietates, comessationes) Haec rebus 
eohaerent. Vide-Rom, 15: 13, et ibi dicta. 

Kal za. duo Tovroig, et kie similia) De paribus par 
iudicium. Or 

“Ameo 





CAPUT V. 505 


“Anep noohkyos Opi, naBeg zal rrooeïrop, de quibus dica 
vobis , sicut et antea dixi] Breviter , supra 13. 

“Ors of Ta vosaüra mqaooovre Baoihelap Dew od uÂggoro- 
uijoovor, qui talia agunt, regnum Dei non comsecuturos ] 
Illud za. voswöra abandat hic. Satis enim faerat dixisse: 
ânep. Sed quia voces quaedam intercesserant nihil necuit’ 
eandem significationem aliis voculis reponere. FIgdaoovteg 
noli restringere ad ëfp (habitum], sed sume etiam de 
actibus srpoasgéress (qui deliberato animo fun), ubi baee 
reperiuntur , ibi nondum reguat Spiritus. 

aa. O Öl xaoros zoö svevuards èsu; fructus autam 
Spiritus est} Fructus, id est, opera, ut Matth. 3: 8, 10, 
7: 1620, 12: 35, Luc. % 8, 6: 43, Eoh. 12: 24, 16e 2 
et alibi. ITycũuæ hie intellige ut supra, Spiritum sanc- 
tum. 

“Aydren) Alibi generalius aumitur, hie berafientien 
significat. Opponitur ë7ôouis et pòpois. 

__Xagd] Gaudium ex bonis alterius, quod inwidiae op- 
ponitur. 

Eionyn] Fuga dissidiorum, opponitur êguos 

MaxgoÎvula} Spes de lapsorum emendatione ; oppanita 
Crjhoug. 

Konsvryo] Suavitas in convictu. » opposita —E 

Ayœbcovvun] Bonitas illa quae dubia accipit in partem 
meliorem, nec faeile quenquam aut condemnat ant coa- 
temnit, Rom. 15: 14. Haec impedit dsgogaolag. 

Ficiè} Intelligenda hic aperta professio veras Adei : 
opponitur sais aipédeor. , 

Hoaézys]) Irae fuga , opponitur Ovuois. 

*Eysqäraa} Temperantia quae et bihidinibus supra me- 
moratis, et ebrietats opponitar. 

23. Kork töy rououreor ove Èse vópOG ; adversus talen 
non est Lex] Si homines faissent tales , nihil opus fuis- 
set Lege Mosis, aut alia lege poenalì : supra ad 19. 
Graecorum est dictum : : 

Aixaros èay ns ‚ sö reone yoron vpw. 

[Si sis probus, pro lege erit tibi probitas.)- 
Tacitus Annalium IE, V etustiesimi mortalium nulla ad- 
huc mala libidine, sine probro et scelere, sogue sine poe- 
na aut coercitionibus agebant. 


Ppa 3 a. 


4 





596 IN EPIST. AD GAL, 


ak. Of dd toü Kqsoö] In-Manuscripto of dé zoù Xoecoù 
Inooũ, quë vero ad Jesam Christum pertinent: qui se ei 
dedere. regendos. | 

Tijy caqua êsavgwsar, carnem crucifizerunt} li carnem 
constrietam tenent, viresque eius, ad: peccandam scili- 
cet, confringunt, sicat homo cruci afficus, constringitur, 
frangitur, et cum manguine vires ei abscedant. Vide 
Rom. 6: 6. 

Zr tors nabspas, cum affectibus] NHabiuaræ hic in- 
tellige affectus roõ Ôvpoeidvds [faenltatie irascibitis]. 

Kal zaïs drebvulaig , et cupiditatibus) Affectibus zoö 
dresOvuyrinod sive ogextinoë [facultatis appetentis]. 

26. Bi Göuev seveupart} Si animus noster Dei Spiritu 
movetur. Sic et infra 6: 16, nam moveri est vivere, 

TIvevgart wal goryöuen, spirdtu et ambulemus} Actibus 
id ipsum exprimamus, quod jm (ambutare] Hebraei di- 
cunt. Vide quae dicta ad Ioh, 21: g, 10, 1 Cor. 7: 17, 
a Cor. 5: 7, Eph. 4: 1, 17) ó: 15. 

26, Mij pivooueda nerddoEor, dAAshovs zgoxahoijenot, * 
Asjhoss Pphovoùrrteg, ne ſamus inanis gloriae cupidi, 
imvicem provocantes , nobis invicem invidentes) Haec sdeo 
specialius inculcat Paulas, quod haec mala maxime in 
Ecclesiis Galaticis invaluissent. Kerodofort sunt qui hono- 
Yem venantur ex iis rebus in quïbus verus honor situs 
non est, ut ex opibus, erpditione, eloquentia: horum 
vitium xevodolia Sap. 14: 14, Phil. s: 5, IIgoxadeioôas 
provocare dicitur de tis qui ad certamen aut bellicum 
aut iudiciale alios vocant: inde per translationem dicitur 
de iis qui in quovis alio certamine, puta eruditionis aut 
eloquentiae, sperant se aliis superiores fore: hoc est 
eorum qui potiores se arbitrantur; aliorum est invidia: 
neutrum vero Christiano convenit. | 


4 


CAPUT VL 


1. °Bdy val soohnpbij &sOgoros Ey tuve rrapaerteipati, 
et si quis deprehensus- fuerit in aliquo deliëto] Tgohaypêf 
hie est deprehensus fuerit ; quomodo srgohjpbeig sumitar 
Sap. 17: 17, Vult autem dicere » deprekensus antequam 

haec 








CAPUT VI. 597 


haec epistola ad vos veniat, in aliquo delicto, nempe 
eorum quae iam dixi, praesertim dryogaolas (dissidii)] aut 
aloloeog [sectae). Illad*dpAporos ponitar- pro aliquie, ut 
et infra 7’, quia Hebraei sic ponunt UN. 

‘Tues of nvevzarinol). Vos qui oarnem orucìfizistis, qui 
espiritu ducimini. 

Xærcoricets vûv vauoötor, June reatituite) araoridei⸗ est 
aptum reddere: interdum et sanare quod corruptum est, 
Matth. 4: 21, Marc. 1: 19, quae significatio bene con- 
gruit huie loco. Si inmentum prolapsum restitui debet, 
Exod. 23: 5, quanto magis homo. 

"Ey nevevuar: mogórgtoe) Leni: animo secundum regulas 
quidem disciplinae Ecclesiasticae, sed accedentibus etiam 
fraternis monitis; ipsa enim disciplina Ecclesiastica, quum 
bono etiam ipsorum qui lapsi sant sit instituta, lenitati 
non obstat, a Thess, 3: 15. 

Euxoröy ceavróv] Temet ciroumspectans. Ciroumspectare 
autem ponitur pro cavere? solent enim-qui sibi cavent 
eircumspicere. Est antem hic transitus a plurali ad sin- 
gularem, quia utrum prius dicas, perinde est, ‘Sic et 
supra 4: 6, á ‘ 

Mij zal ov weige) Imtelligendam hoo verbum hie 
cum pleno effectu, id est, ne ef tu aliguando tentationi 
alicui sucoumbas, Sic et activum zreupabery sumitur 1 Cor, 
7: 5, 1 Thess. 5: 5} adde quae dicta ad Matth. 6: 13. 

ae "AlArjdoor ta Bag Bagebere ‚ alter alterius onera por- 
fate] Etiam peccata sunt onera: portat aliena peccata qui 
non superbe lapsum contemnit, sed sperat de eo meliora, 

Kal oörog dvanhygwoare Tòv vòuoY Toö XKorgod, et sic 
perficite Legem Christi] Sio plerique Codices habent ut 
sit imperantis: Etiam hoc modo ostendite vos esse aman- 
ges proximi, quod iudet Lex Christi, Ioh. 13: 54, 15: 12. 

3. El yap doxeï zig eival Te, ujdèy dy, nam si quie 
pute se quid esse cum nihil sit) Hic et zl et uydëy su- 
muntur comparate, id est, Si quis pluris ne aestimot 
quam sit. Vide 1 Cor. 5: 7, 10: is, 13: a, a Cor, 12: 12, 
Aoxei, putat. 

‘Eavròr goevanurä, ipse se seducit] Decipit cor ‘suum, 
ut loquitur Tacobus 1: 26; se citius fallet quam alias. Ab 
hoc verbo poevardros, Tit. 1: 10, qui animos seducunt. 

Pp 5 be 


698 IN EPIST. AD GAL. 


4. To 8d &gyor dawroö Bomgalisco Ewasoc] Singulare pro 
plurali , qaomodo idem vocabulam ègyoy habemus 1 Petr, 
1: 17 et Apoc. 22: 12 Sua quisque facta expendat, 
2 Cor. 11: 27. Malti apud Galatas magni se faciebart 
quod minus mali essent quam alii, At | 

Nulla est gloria praeterire asellos. 

Kel rore eis Eavcòr uevor TO nevysua Ees, et sic in 
semetipso tantum gloriam habebit}) Gaudebit recto su 
examine. 

Kal oùx eis ver Eseqoy , eb non in altero). Non deterio- 
rum comparatione, 

5. “Exages rag vò iôtoy pegrlor Basaae]) Quisque suus 
onus feret, id est, pro delictis feret poenam, NWD (onus], 
non sublevabitur peiorum comparatione. Ut delictorum, 
ita poenarum sant gradus. 

6. Koworelzo Òë ò narnyovueros Tov Àóyoy TÈ saryyoör: 
dr zäoar dyaboïs} Non est hic ponenda gwosuygs (dis- 
tinctio] post aargyoùrs:. Hoe vult dicere: je qui docetw 
verbum, id est, Euangelium, quod sas’ doygs (per es- 
cellentiam] dicitur Adyog Act, 16: 6: (nam vox sargi 
hic paulo laxius sumitur, ut et Rom. 2: 18, non ut alibi 
de primis tantam rüdimentis), de rebus omnibus bonit 
participem faciat Doctorem suum. Koiwworeiy, ut Latinun 
participare, dicitur et de dante, ut Bom. 12: 13, Phil 
4: 16, et de accipiente , ut Rom. 16: 27 , respondet He 
braee "UN. 'Er hie valet per, per omnes res bonas, id 
est, non per alimenta tantum, sed et alia obsequia et 
officie. Vide 1 Cor. g: 11, 1 Tim. 5: 17, Necesse erat 


dici hoo Galatis, quia illi novi Doctores accipiebaat non 


a Christianis, sed a Tudaeis. Hos multi Galatae seque- 
Bantur per tenacitatem, quia nihil in eos sumptus facien- 
dam habebant, De talibus dicitur bau *w® [maledichu 
dolosus) Mal. a: 14. 


7. Mn niaväsde) Id est, ne deoipite vosmetipsos. Nie 


phal pro Hithpael. 

Ote où uverngiberas} Tob. 13: 9, Deus non sint sibi 
illudi. Nam verbum hoc quoque cum effectu intelligen- 
dum est. Habet hanc sententiam et Polycarpus. 

‘OQ yag dar onelgn àvOgoorzos, ouzo kai Hepiace, quae enin 
severit homo haac et motet) Est proverbium frequeus apud 

| ome 


GAËUT Vi 599 


omnes gentes. Utuntur eo Aeschylus, Euripides, Gor- 
gias, Plautus Captivis, Cicero IL de Oratore: Ut semen- 
tem feceris ita et metos. Similes sententias habes Iob. 
4: 8, Prov. 11: 18 et alibi, Serere Hebraeis saepe opera-. 
ri, metere poenam aut praemium ferre, Matth. 26: 24, 26, 
2 Cor. g: 6 et seqg. 

8. Ors ó omelgow els sijv oolgua devrod] Qui omnia im- 
pendia facit in corporis voluptates. 

"En sic euczòs Oeqloe pîoosy, de carne metet corrup- 
tionem) Nam et caro ipsa pfugzór st [corruptibile quid], 
1 Cor. 15: 53; merito talem exitum reperiet, quale est. 
id cui stadust, 

O 88 onelgov eig và reve) Qu impendiu —2* inesut 
res quae dictat Dei Spiribus. 

‘Ex woö zrvevparos Gspioes Ad aïodpror, de spiritu metet 
vitam aeternam) ‘Ex zo nevwevog , id est, propter ikdaar 
spiritum ‚qui est Epbagros (incorruptsbilis:). . Sic: Hebraei 
je usurpant. 

g. To desmador srocadrree my Enxandmer, bonum auterm 
Jacientes non segnescamus) Tò wakor, id est, primum eu 
quae sunt institiae, deinde ea quae sunt misericordiae : 
qui illa non facit, ut Gelatae tenaces, haec multo minna 
faciet. 'Enuaxcioôos, segneseere : Luc, 18: 1, 2 Cor, 4: 

1, 16, Eph. 3: 13, a Thess. 3: 13. 

Kaap zag Dies Gegieouer, tempore enim suo inetemua] 
Illo die quem Deus praefinivit. - 

Mis) —R Participium hoc vim habet conditionie, 
modo ne defatigemur ; id enim &xAveatos WY. Sic 'sumi- 
tur haec vox Judith. 15: 2, Sir. 43: 12, 1 Macc. 3: 17, 
20: 82, Matth. 9 36, 16: 32, Marc..8: 3, Hebr. 12: 5, 5. 

‚ “4oa eur cis zarg0r Èyouer, ergo dum tempus ha- 
—— Aut Eg seriptum fuit, aat ę positum pro fog. 
Sic dye où Hebr. 3: 13, dum manet hase vita ‚ sS0un- 
dum cuius actiones iudicabserur. | ‘ 

‘Eoyalwusda To dya8or mpòs warzas ] Benfaciamui qui 
busvie hominibus, ut proximis nostris, ex Christi lege, 

Madsga dè mos Tous olweloug vijs rigcos, mazime autem hèt 
qui de familia fdei] Olmeïtog v Tim. 5: 8, sYan P, qui de 
Jamilia alicuius est. Sic Christiani sunt de familia Dei, 
Eph. 2: 19; familia antem Dei, 1 Tim. 3: 15, 1 Petr. 

: Ppá4 4: 








Goo IEN EPIST. AD GAL. 


ht 17; est talis per fidem: ideo eadem rocte fidei familia, 
genitivo instrumentum significante, Eadem familia spiri- 
tualie 12 Petr. # 6. Quod si omnibus fidelibus consulers 
debemus , multo magis iis gel in id unam ircumbmt, 
as nos instituant, 

Adere senddnous Out yodupaa ëreuwa ff bni zee, 
videte quantis literis scripsi vobis mea manu) In alis- 
rum epistolarum fine quaedam scribebat sua manu, 1 Cer. 


16:- 21, 2 Thess. 3: 17 et Gol. 4: 18, caetera manu alie-. 


na, ut videre est Rom. 16: 22: hic vero Paulas sua mana 
scripsit omnia quae iam seqauntur, ut recte putat Hiero- 
nymus. Id autem multum erat in homine adeo occupato, 
et, ut videtur, non multam assueta Graece scribere, 
Quantie literis , id est, quam multis. Solent adiectivs 
magnitadinis poni pro adiectivis ad namerum pertinenti 
bus. Sic Graecum vógos utroque sensa usurpatam. Sole 


bat sua mana Paulus scribere sententiás gaaadam insig- 


niores ac perpetuo retinendas. 

12. “Ooos Gldowosr eörgooorijonrs de oge} ra est ‚ ge 
apud homines magni wideri volunt. 'Ey cagnì pro saga 
oagsl , et caro pro homine. Eöngdowrog proprie pulcher, 
mo nb, per tramslationem guidguid placet aliis. Sio 
döyovg eùrgoowrtovs (verba speciosa) , dixit Demosthenes. 

Otras dvaykdtovour suäs wegeztuverdas, hi cogunt vos cir- 
cumeidi) Nempe exemplo et doctrina, Vide supra 2: 5,é 

Movov Twa uy TP savgS zo Mougoë decoxorza, tantun 
ne crucis Christi verationem patiantur] Zzavoòr Xgssroù 
vacat incommoda ob Christum ferenda, alladens sima 
ad illud peculiare supplicium quod passus est Christus, 
inter alia, ut nobis patientite exemplum daret. Sic et 
Phil. 3: 18, quae epistola sub idem tempus scripta vide- 
tur, et paribus de cansia. Vide quae diximus in Prae 
fatione ad hano epistalam et supra 5: za. Crux Christi 
eo modo dicitar, quomode perpessiones Christi a Cor. 1:5. 

13. OVDd rag oi zeeostepvueros adrol vduor pvhaasovar, 
neque enim qui circumoiduntur Legem custodiunt) Non 
tanto “tenentur studio Legis, ut omnia eius praocepts 
exacte observent: facile inveniunt exceptiunculas. Vide 
‚quae diximus Matth. 43: 4 et supra 5: 3. 

'dhha Békovorr Úuäs mepitbgveaBar, sed volunt vos cis 


cum- 


. CAPUT Vi: boi: 


camcidi} Volunt, id est, in id laborant. Msrooyvuic [trans 
nominatio]. Manuscriptue eodem sensu; dÀÂa Bovorzar. 

“Ipa èv sj Òperéog oagel wavysjdorrai) Ut exsultent ex 
westro metu carnali, Ut vestra intonstantia in ferendis 
incommodis ipsis honori cedat apud ludaeos. 

14e 'Egol Òë uy yévoero xavyäotas el ui dy zj zavod 
zoö Kogiou suöy 'Iysoö Xqusoü, a me autem absit glo- 
rigri nisi de cruce Domini nostri Jesu Christi] Meum est 
gaudere , non quod mutando aliquid doctrinae incomme- 
da defagiam, sed quod ob doctrinam tuendam omnia 
fortiter patiar. Idem sensus 2 Cor, 11: 30 et 12: 5, 9, 
adde ea ‚„duae Phil. 1: ag. 

Al où ègol Ó wóomos. dsaugworat, per quem mihi mundus 
Crucifizus est} Morea illos hominam mando servientium 
ego despicio, quomodo cruciarii ab adstautibas despici 
solent. Vide Matth. 27: 3g. 

Kayo sij dop, eb ego mundo] Ego ab illie vicissine 
despicior, 

15e 'By yap Xousd 'Inooö, oùze sregsropsj sa Îoyvee, oÜve 
dxgoBvsla , dhÀà zairsj szlow, in Christo enim Jesu, ne= 
que circumcisio quid valet, neque praeputium , sed nova 
craatura] Oùze nreqerops) zl dser , oöre dugofusla, dla wars) 
«rio dicunt Veterum quidam seriptam fuisse in libro cui 
nomen dzoxaÂvyes Moois (-Apocalypsis Mosis]: et iia- 
dem verbis locus hic legitar in Manuscripto. Forte ie _ 
liber ab aliquo Christiano scriptus fuerit: nam sars wri- 
ou locutio est Christiana, ut videre est a Cor. 5: 17, 
quanquam res ipsa praedicta Esai. Aa: 9, significatgue 
statum nové Aaminis, de quo Paulus Col. 3: 10, Eph. 2: 
15 , Rom, 6: 4. Sensus huius sententiae idem qui au- 
pra 5: 6, 

16. Kal ôsou ze uasórs zovurw goepsjaovow, elen èn’ 
adrous aal ÈÂeo3, et quicunque hane regulam sequentur , 
pax super hos et misericordia) In Manuscripto gosyovoup 
de qua voce vide quae supra 5: 25. Locutionem xavóys 
gouysip habemus et Phil. 3: 16, sic Mich. 7: 4 in Graeco 
Jegimus, ó Badilor ärb zardvoc. Kavav hic dicitur via 
quasi ad regulam facta, id est, plane recta „ ad rigo= 
rem , ut dicunt mensores. Talis est via illa novae crea- 
tionis. Pax et misericordia, id est, felicia omnia a Deo 


fa- 


Goa IN EPIST. AD GAL. CAP. VI. 


favente. Sic ydgir (gratiam] et eloúryy coniancta habes 
mus, 1 Cor, # 5, 2 Cor.1: 2, Eph. 1: 2, Col. 1: 2, 
z Thess. 1: 1, ydoes , Maos, elonjry, 1 Tim. 1: 2,2 Tim. 1:2. 

Kal int zon 'Jogand sot. Oeoù, et super Fsraelem Dei] 
Quasi dicat nen ita haec opto Gentibus, ut Israelitas ex- 
eladam, dammodo iidem etiam veri apud Deum sint Js- 
raelitae, id est, spirituales Jacobi imitatores , precibus 
Deum quasi vimcentes, malis ut Jacobus exerciti., Vide 
Toh. 1: 47 , Rom. g: 6. Nota sor 'Iepeesjh cum articalo, 
qaomodo wrw-n Ps, 25: 22, 

19. Toũ Aoenoö} Id est, posthac, Utitur sic Demoe- 
thenes. | 
Kònovs poe undele, srapeyro)} Abstineant quaeso me ve- 
xare ii qui Chtistiani diei volant, Satis aliande habeo 

quod feram, 

'Eyo yag za slyuaza voö Kvglov "Fyooù èr TW omvaart pov 
Besabo, ego enim notas Domini Iesu in corpore meo 
porto) Circumcisi sant isti novi Doctores; sum et ego; 
sed hoc nihili aestimo prae certtoribus meae in Christum 
fidei notis, id est, vibicibus ae cieatrieibus ex plagie 
illie, lapidationibus et wverberibks, quorum meminit 
a Cor. 11: 2326. Similitadinem autem sumpsit a mili- 
tibus, qui wicturis in cute punctis signabantar, ut dixi- 
mas ad Apoc. 15: 16, ubi et vocem giypara eo sensu ab 
Aeliano sumi ostendimat. 

18. H yagie voö Keglov jur "eoë Xeicovhꝰ pes roũ 
styevgartos Öp@y, adedpol , gratia Domini nostrè Tesu Christi 
cum spiritu vestro, Fratres) In aliis epistolis dicit: perd — 
navzop Òuör (cum omnibus vobis]: hic perd zoÖ srvevpa- 
Tos duöy, ut significet se ea praecipue precari, quae mon 
ad corporis commoda, sed ad animi perfectionem perti- 
nent. Eodem ‘modo finit epistola Barnabae, et eadem 
est loeutio in Litargia Graeca, Latina et aliis.